वायुपुराणम्

भारतस्य तु वर्षस्य भेदास्ते नव कीर्तिताः। इहोदितस्य दृश्यन्ते तथान्येऽन्यत्र नोदिते ।। ४७.

भारतराष्ट्राच्या विभागांना नऊ म्हटलं आहे. इथे जे सांगितले आहेत ते दिसतात, आणि इतर काही न सांगितलेले इतरत्र आहेत.

उत्तरोत्तरमेतेषां वर्षमुद्दिश्यते गुणैः। आरोग्यायुः प्रमाणाभ्यां धर्मतः कामतोऽर्थतः ।। ४७.

या प्रदेशांमध्ये प्रत्येक पुढील भाग त्यांच्या गुणांनुसार वेगळा ओळखला जातो, जसे आरोग्य, आयुष्य, माप, धर्म, इच्छा आणि संपत्ती.

समन्वितानि भूतानि गुणै रेतैस्तु भागतः। वसन्ति नानाजातीनि तेषु वर्षेषु तानि वै। इत्येषाऽधारयत् सर्वं पृत्वी विश्वं जगत्स्थिता ।। ४७.

त्या प्रदेशांमध्ये राहणाऱ्या सगळ्या जीवांना वेगवेगळ्या प्रमाणात गुण आणि बीज मिळालेले असतात; तिथे अनेक जातीचे जीव वसतात, आणि म्हणूनच पृथ्वीवर संपूर्ण जग टिकून आहे.

दक्षिणेनापि वर्षस्य भारतस्य निबोधत। दशयोजनसाहस्रं समतीत्य महार्णवम् ।। ४८.

भारत नावाच्या प्रदेशाच्या दक्षिण भागाबद्दल आता ऐक. मोठ्या समुद्रावरून दहा हजार योजन अंतर पार केल्यावर तो भाग आहे.

त्रीण्येव तु सहस्राणि योजनानां समायतम्। अतस्त्रिभागविस्तीर्णं नानापुष्पफलोदयम् ।। ४८.

तो भाग फक्त तीन हजार योजन विस्ताराचा आहे, आणि तो तीन भागांत विभागलेला आहे, विविध फुलांनी आणि फळांनी भरलेला आहे.

विद्युत्वन्तं महाशैलं तत्रैकं कुलपर्वतम्। येन कूटतटैर्नैकैस्तद्द्वीपं समलंकृतम् ।। ४८.

तिथे एक मोठा पर्वत आहे, जो विजेसारखा चमकत असतो, पर्वतांमध्ये प्रमुख आहे, अनेक शिखरांनी आणि कड्यांनी सजलेला असून त्या बेटाला शोभा आणतो.

प्रसन्नस्वादुसलिलास्तत्र नद्यः सहस्रशः। वाप्यस्तस्य तु द्वीपस्य प्रवृत्ता विमलोदकाः ।। ४८.

त्या ठिकाणी हजारो नद्या स्वच्छ आणि गोड पाण्याने वाहतात; त्या बेटावर तलावही निर्मळ पाण्याने भरलेले आहेत.

तस्य शैलस्य छिद्रेषु विस्तीर्णेष्वायतेषु च। अनेकेषु समृद्धानि नानाकाराणि सर्व्वशः ।। ४८.

त्या पर्वताच्या रुंद आणि लांब फटींमध्ये, अनेक प्रकारच्या आणि सर्व बाजूंनी समृद्ध वस्ती आहेत.

नरनारीसमाढ्यानि मुदितानि महान्ति च। तेषां तलप्रवेशानि सहस्राणि शतानि च ।। ४८.

त्या वस्ती पुरुष आणि स्त्रियांनी भरलेल्या, आनंदी आणि मोठ्या आहेत; त्यांच्या पायथ्याशी हजारो आणि शेकडो प्रवेशद्वारे आहेत.

पुराणि सन्निविष्टानि पर्वतान्तर्गतानि च। सुसम्बद्धानि चान्योन्यमेकद्वाराणि चान्यथ ।। ४८.

पर्वतात आतमध्ये प्राचीन नगरे वसलेली आहेत, एकमेकांशी नीट जोडलेली, काहींना एकच दरवाजा, तर काहींना वेगवेगळ्या प्रकारचे दरवाजे आहेत.

दीर्घश्मश्रुधरात्मानो नीला मेघसमप्रभाः। जातमात्राः प्रजास्तत्र अशीतिपरमायुषः ।। ४८.

तिथले लोक लांब दाढीचे आणि शरीराने मोठे, रंगाने गडद मेघांसारखे आहेत; तिथे जन्मलेली पिढी ऐंशी वर्षे जगते.

शाखामृगसधर्माणः फलमूलाशिनस्तथा। गोधर्माणो ह्यनिर्दिष्टाः शौचाचारविवर्जिताः ।। ४८.

ते लोक झाडांवर राहणाऱ्या प्राण्यांसारखे, फळे आणि मुळे खाऊन जगतात; त्यांचे आचार अनिश्चित असून, शुद्धता आणि नीती यांचा अभाव आहे.

तद्द्वीपं तादृशैः पूर्णं मनुजैः क्षुद्रमानुषैः । एवमेतेऽन्तरद्वीपा व्याख्याता आनुपूर्वशः ।। ४८.

त्या बेटावर असेच, लहान शरीराचे माणसे भरलेली आहेत; अशा प्रकारे हे अंतरद्वीप क्रमाने सांगितले गेले आहेत.

विंशत्र्रिंशच्च पञ्चाशत् षष्ट्यशीतिः शतं तथा। सहस्रमपि चाप्युक्तं योजनानां समन्ततः ।। ४८.

वीस, तीस, पन्नास, साठ, ऐंशी, शंभर आणि अगदी हजार योजन सर्व दिशांनी सांगितली गेली आहेत.

विस्तीर्णाश्चायताश्चैव नानासत्त्वसमाकुलाः। बर्हिणद्वीपपर्वाणि क्षुद्रद्वीपाः सहस्रशः ।। ४८.

हे बेटे रुंद आणि लांब असून, विविध जीवांनी गजबजलेली आहेत; बर्हिण बेट आणि लहान बेटांची संख्या हजारोंमध्ये आहे.

जम्बूद्वीपप्रदेशात्तु षडन्ये विविधाश्रयाः। अत्र द्वीपाः समाख्याता नानारत्नाकराः क्षितौ ।। ४८.

जांबूद्वीपाच्या प्रदेशाशिवाय, इथे आणखी सहा विविध वस्ती असलेली बेटं आहेत; या बेटांना पृथ्वीवर विविध रत्नांनी युक्त असे नाव दिले गेले आहे.

अङ्गद्वीपं यमद्वीपं मलयद्वीपमेव च। शङ्खद्वीपं कुशद्वीपं वराहद्वीपमेव च ।। ४८.

अंगद्वीप, यमद्वीप, मलयद्वीप, शंखद्वीप, कुशद्वीप आणि वराहद्वीप अशी ही बेटं आहेत.

अङ्गद्वीपं निबोध त्वं नानासङ्घसमाकुलम्। नानाम्लेच्छगणाकीर्णं तद्द्वीपं बहुविस्तरम् ।। ४८.

आता अंगद्वीपाबद्दल ऐक, जे विविध समूहांनी भरलेले आहे, अनेक परकीय जमातींनी व्यापलेले आणि विस्ताराने मोठे आहे.

हेमविद्रुमपूर्णानां रत्नानामाकरं क्षितौ। नदीशैलवनैश्चित्रं सन्निभं लवणाम्भसा ।। ४८.

हे बेट पृथ्वीवर सोनं, प्रवाळ आणि रत्नांनी भरलेलं खाण आहे; नद्या, पर्वत आणि जंगलांनी सुशोभित असून, खारट पाण्याने वेढलेलं आहे.

तत्र चक्रगिरिर्नाम नैक निर्झरकन्दरः। तत्र सा तु दरी चास्य नानासत्वसमाश्रया ।। ४८.

तेथे चक्र नावाचा डोंगर आहे, ज्यावर असंख्य धबधबे आणि गुहा आहेत. त्याच ठिकाणी त्याची खोल दरी आहे, जिथे अनेक प्रकारची सजीव प्राणी राहतात.

स मध्ये नागदेशस्य नैकदेशो महागिरिः। कोटिभ्यां नागनिलयं प्राप्तो नदनदी पतिम् ।। ४८.

नागांच्या देशाच्या मध्यभागी एक मोठा डोंगर आहे, जो त्या प्रदेशात वेगळाच आहे. त्याच्या शिखरांनी तो नागांचे निवासस्थान आणि नदीनद्यांचा स्वामी यांच्यापर्यंत पोहोचतो.

यमद्वीपमिति प्रोक्तं नानारत्नाकराचितम् । तत्रापि द्युतिमान्नाम पर्वतो धातुमण्डितः। समुद्रगानां प्रभवः प्रभवः काञ्चनस्य तु ।। ४८.

त्याला यमद्वीप असे म्हणतात, तो विविध रत्नांनी सजलेला आहे. तिथेच एक तेजस्वी पर्वत आहे, जो धातूंनी शोभलेला आहे, नद्यांचा आणि सोन्याचा उगमस्थान आहे.

तथैव मलयद्वीपमेवमेव सुसंवृतम्। मणिरत्नाकरं स्फीतमाकरं कनकस्य च ।। ४८.

त्याचप्रमाणे मलय नावाचा द्वीपही पूर्णपणे वेढलेला आहे, तिथे भरपूर मौल्यवान रत्ने आणि दगड आहेत, तसेच तो सोन्याचा मोठा स्रोत आहे.

आकरं चन्दनानाञ्च समुद्राणां तथाकरम्। नानाम्लेच्छगणाकीर्णं नदीपर्वतमण्डितम् ।। ४८.

तो चंदनाचा आणि समुद्रांचा स्रोत आहे, तिथे अनेक परदेशी लोक राहतात, आणि तो नद्या व डोंगरांनी सजलेला आहे.

तत्र श्रीमांस्तु मलयः पर्वतो रजताकरः। महामलय इत्येवं विख्यातो वरपर्वतः ।। ४८.

तिथेच प्रसिद्ध मलय पर्वत उभा आहे, जो चांदीचा स्रोत आहे. तो महा मलय म्हणून ओळखला जातो आणि सर्व पर्वतांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

द्वितीयं मन्दरं नाम प्रथितञ्च सदा क्षितौ। आगस्त्यभवनं तत्र देवासुरनमस्कृतम् ।। ४८.

दुसरा पर्वत मंदार नावाचा आहे, जो नेहमीच पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे. तिथे अगस्त्यांचे निवासस्थान आहे, जे देव आणि असुर यांच्याकडून पूजले जाते.

तथा काञ्चनपादस्य मलयस्यापरस्य हि। निकुञ्जैस्तृणसोमाङ्गैराश्रमं पुण्यसेवितम् ।। ४८.

त्याचप्रमाणे दुसऱ्या मलय पर्वताच्या सोन्याच्या पायथ्याशी, झाडांनी आणि तृणांनी वेढलेले, पुण्यवान लोकांनी वास केलेले एक आश्रम आहे.

नानापुष्पफलोपेतं स्वर्गादपि विशिष्यते। तत्रावतरते स्वर्गः सदा पर्वसु पर्वसु ।। ४८.

तो आश्रम विविध फुलांनी आणि फळांनी भरलेला आहे, आणि तो स्वर्गाहूनही श्रेष्ठ आहे. प्रत्येक सणाच्या वेळी तिथे स्वर्गच उतरतो.

तथा त्रिकूटनिलये नानाधातुविभूषिते । अनेकयोजनोत्सेधे चित्रसानुदरीगृहे ।। ४८.

त्रिकूट पर्वताच्या निवासस्थानी, विविध धातूंनी सजलेले, अनेक योजन उंच शिखरे आहेत, आणि तिथे सुंदर डोंगर उतार व दऱ्यांमधील घरे आहेत.