वायुपुराणम्

ज्योत्स्ना च मृगकान्ता च तस्माद्द्वे संबभूवतुः। मधुमत्सरः पुण्यञ्च पझमीनद्विजाकुलम् ।। ४७.

तिथून ज्योत्स्ना आणि मृगकांता या दोन नद्या जन्म घेतात. तिथे मधुमत नावाचं पुण्यशाली सरोवर आहे, जे पज्हा मासे आणि पक्ष्यांनी गजबजलेलं आहे.

कल्पवृक्षसमाकीर्णं मधुवत्सर्वतः सुखम्। रुद्रकान्तमिति ख्यातं निर्मितं तद्भवेन तु ।। ४७.

कल्पवृक्षांनी वेढलेलं, सर्वत्र मधाने भरलेलं आणि अत्यंत सुखद असं ते स्थळ आहे. ते रुद्रकांत नावाने प्रसिद्ध असून, भवाने निर्माण केलं आहे.

अन्ये चाप्यत्र विख्याताः पझमीनद्विजाकुलाः। नाम्ना रुद्राजया नाम द्वादशोदधिसन्निभाः ।। ४७.

इथे अजूनही काही प्रसिद्ध सरोवरे आहेत, जी पज्हा मासे आणि पक्ष्यांनी भरलेली आहेत. त्यांना रुद्रजय नाव आहे, ती बारा असून समुद्रासारखी विशाल आहेत.

तेभ्यः शान्ता च माध्वी च द्वे नद्यौ सम्बभूवतुः। यनि किम्पुरुषाद्यानि तेषु देवो न वर्षति ।। ४७.

त्यातून शांत आणि माध्वी या दोन नद्या उगम पावतात. किम्पुरुष वगैरे प्रदेशात देव पाऊस पाडत नाहीत.

उद्भिद्यान्युदकान्यत्र प्रवहन्ति सरिद्वराः। ऋषभो दुन्दुभिश्चैव धूम्रश्चैव महागिरिः ।। ४७.

तिथे झरे आणि इतर पाण्याचे स्त्रोत वाहतात, तसेच ऋषभ, दुंदुभी आणि धूम्र हे उत्तम नद्या आणि महान पर्वत आहेत.

पूर्वायता महभागा निम्नगा लवणाम्भसि। चन्द्रकङ्कस्तथा प्राणो महानग्निः शिलोच्चयः। उदग्याता उदीच्यान्ता अवगाढा महोदधिम् ।। ४७.

पूर्वेकडे पसरलेल्या, भाग्यशाली नद्या खारट समुद्रात मिळतात. चंद्रकंक, प्राण, महान अग्नी आणि शिलांचा समूह; उत्तरेकडे पसरलेल्या त्या नद्या उत्तरेकडील समुद्रात मिळतात.

सोमकश्च वराहश्च नारदश्च महीधरः। प्रतीचीमायतास्ते वै प्रविष्टा लवणोदधिम् ।। ४७.

सोमक, वराह आणि नारद हे महान पर्वत पश्चिमेकडे पसरलेले आहेत; ते खारट समुद्रात मिळतात.

चक्रो बलाहकश्चैव मैनाकश्चैव पर्वतः। आयतास्ते महाशैलाः समुद्रं दक्षिणं प्रति। चन्द्रमैनाकयोर्मध्येविदिशं दक्षिणां प्रति ।। ४७.

चक्र, बलाहक आणि मैनाक हे महान पर्वत दक्षिणेकडे समुद्रापर्यंत पसरलेले आहेत. चंद्र आणि मैनाक यांच्या मध्ये दक्षिण दिशा आहे.

तत्र संवर्त्तको नाम सोऽग्निः पिबति तज्जलम्। नाम्ना समुद्रपः श्रीमानौर्वः स वडवामुखः ।। ४७.

तिथे संवार्तक नावाचा अग्नी ते पाणी पितो. तो समुद्रप नावाने ओळखला जातो, श्रीमंत और्व, आणि तोच वडवामुख आहे.

द्वादशैते प्रविष्टा हि पर्वता लवणोदधिम्। महेन्द्रभयवित्रस्ताः पक्षच्छेदभयात्तदा। यदेतदॄश्यते चन्द्रे श्वेते कृष्णशशाकृतिः ।। ४७.

हे बारा पर्वत महेंद्राच्या भीतीने आणि पंख छाटले जाण्याच्या धास्तीने खारट समुद्रात शिरले. चंद्रावर जे श्वेत आणि काळ्या सशाच्या आकाराचं चिन्ह दिसतं, ते यामुळे आहे.

भारतस्य तु वर्षस्य भेदास्ते नव कीर्तिताः। इहोदितस्य दृश्यन्ते तथान्येऽन्यत्र नोदिते ।। ४७.

भारतराष्ट्राच्या विभागांना नऊ म्हटलं आहे. इथे जे सांगितले आहेत ते दिसतात, आणि इतर काही न सांगितलेले इतरत्र आहेत.

उत्तरोत्तरमेतेषां वर्षमुद्दिश्यते गुणैः। आरोग्यायुः प्रमाणाभ्यां धर्मतः कामतोऽर्थतः ।। ४७.

या प्रदेशांमध्ये प्रत्येक पुढील भाग त्यांच्या गुणांनुसार वेगळा ओळखला जातो, जसे आरोग्य, आयुष्य, माप, धर्म, इच्छा आणि संपत्ती.

समन्वितानि भूतानि गुणै रेतैस्तु भागतः। वसन्ति नानाजातीनि तेषु वर्षेषु तानि वै। इत्येषाऽधारयत् सर्वं पृत्वी विश्वं जगत्स्थिता ।। ४७.

त्या प्रदेशांमध्ये राहणाऱ्या सगळ्या जीवांना वेगवेगळ्या प्रमाणात गुण आणि बीज मिळालेले असतात; तिथे अनेक जातीचे जीव वसतात, आणि म्हणूनच पृथ्वीवर संपूर्ण जग टिकून आहे.

दक्षिणेनापि वर्षस्य भारतस्य निबोधत। दशयोजनसाहस्रं समतीत्य महार्णवम् ।। ४८.

भारत नावाच्या प्रदेशाच्या दक्षिण भागाबद्दल आता ऐक. मोठ्या समुद्रावरून दहा हजार योजन अंतर पार केल्यावर तो भाग आहे.

त्रीण्येव तु सहस्राणि योजनानां समायतम्। अतस्त्रिभागविस्तीर्णं नानापुष्पफलोदयम् ।। ४८.

तो भाग फक्त तीन हजार योजन विस्ताराचा आहे, आणि तो तीन भागांत विभागलेला आहे, विविध फुलांनी आणि फळांनी भरलेला आहे.

विद्युत्वन्तं महाशैलं तत्रैकं कुलपर्वतम्। येन कूटतटैर्नैकैस्तद्द्वीपं समलंकृतम् ।। ४८.

तिथे एक मोठा पर्वत आहे, जो विजेसारखा चमकत असतो, पर्वतांमध्ये प्रमुख आहे, अनेक शिखरांनी आणि कड्यांनी सजलेला असून त्या बेटाला शोभा आणतो.

प्रसन्नस्वादुसलिलास्तत्र नद्यः सहस्रशः। वाप्यस्तस्य तु द्वीपस्य प्रवृत्ता विमलोदकाः ।। ४८.

त्या ठिकाणी हजारो नद्या स्वच्छ आणि गोड पाण्याने वाहतात; त्या बेटावर तलावही निर्मळ पाण्याने भरलेले आहेत.

तस्य शैलस्य छिद्रेषु विस्तीर्णेष्वायतेषु च। अनेकेषु समृद्धानि नानाकाराणि सर्व्वशः ।। ४८.

त्या पर्वताच्या रुंद आणि लांब फटींमध्ये, अनेक प्रकारच्या आणि सर्व बाजूंनी समृद्ध वस्ती आहेत.

नरनारीसमाढ्यानि मुदितानि महान्ति च। तेषां तलप्रवेशानि सहस्राणि शतानि च ।। ४८.

त्या वस्ती पुरुष आणि स्त्रियांनी भरलेल्या, आनंदी आणि मोठ्या आहेत; त्यांच्या पायथ्याशी हजारो आणि शेकडो प्रवेशद्वारे आहेत.

पुराणि सन्निविष्टानि पर्वतान्तर्गतानि च। सुसम्बद्धानि चान्योन्यमेकद्वाराणि चान्यथ ।। ४८.

पर्वतात आतमध्ये प्राचीन नगरे वसलेली आहेत, एकमेकांशी नीट जोडलेली, काहींना एकच दरवाजा, तर काहींना वेगवेगळ्या प्रकारचे दरवाजे आहेत.

दीर्घश्मश्रुधरात्मानो नीला मेघसमप्रभाः। जातमात्राः प्रजास्तत्र अशीतिपरमायुषः ।। ४८.

तिथले लोक लांब दाढीचे आणि शरीराने मोठे, रंगाने गडद मेघांसारखे आहेत; तिथे जन्मलेली पिढी ऐंशी वर्षे जगते.

शाखामृगसधर्माणः फलमूलाशिनस्तथा। गोधर्माणो ह्यनिर्दिष्टाः शौचाचारविवर्जिताः ।। ४८.

ते लोक झाडांवर राहणाऱ्या प्राण्यांसारखे, फळे आणि मुळे खाऊन जगतात; त्यांचे आचार अनिश्चित असून, शुद्धता आणि नीती यांचा अभाव आहे.

तद्द्वीपं तादृशैः पूर्णं मनुजैः क्षुद्रमानुषैः । एवमेतेऽन्तरद्वीपा व्याख्याता आनुपूर्वशः ।। ४८.

त्या बेटावर असेच, लहान शरीराचे माणसे भरलेली आहेत; अशा प्रकारे हे अंतरद्वीप क्रमाने सांगितले गेले आहेत.

विंशत्र्रिंशच्च पञ्चाशत् षष्ट्यशीतिः शतं तथा। सहस्रमपि चाप्युक्तं योजनानां समन्ततः ।। ४८.

वीस, तीस, पन्नास, साठ, ऐंशी, शंभर आणि अगदी हजार योजन सर्व दिशांनी सांगितली गेली आहेत.

विस्तीर्णाश्चायताश्चैव नानासत्त्वसमाकुलाः। बर्हिणद्वीपपर्वाणि क्षुद्रद्वीपाः सहस्रशः ।। ४८.

हे बेटे रुंद आणि लांब असून, विविध जीवांनी गजबजलेली आहेत; बर्हिण बेट आणि लहान बेटांची संख्या हजारोंमध्ये आहे.

जम्बूद्वीपप्रदेशात्तु षडन्ये विविधाश्रयाः। अत्र द्वीपाः समाख्याता नानारत्नाकराः क्षितौ ।। ४८.

जांबूद्वीपाच्या प्रदेशाशिवाय, इथे आणखी सहा विविध वस्ती असलेली बेटं आहेत; या बेटांना पृथ्वीवर विविध रत्नांनी युक्त असे नाव दिले गेले आहे.

अङ्गद्वीपं यमद्वीपं मलयद्वीपमेव च। शङ्खद्वीपं कुशद्वीपं वराहद्वीपमेव च ।। ४८.

अंगद्वीप, यमद्वीप, मलयद्वीप, शंखद्वीप, कुशद्वीप आणि वराहद्वीप अशी ही बेटं आहेत.

अङ्गद्वीपं निबोध त्वं नानासङ्घसमाकुलम्। नानाम्लेच्छगणाकीर्णं तद्द्वीपं बहुविस्तरम् ।। ४८.

आता अंगद्वीपाबद्दल ऐक, जे विविध समूहांनी भरलेले आहे, अनेक परकीय जमातींनी व्यापलेले आणि विस्ताराने मोठे आहे.

हेमविद्रुमपूर्णानां रत्नानामाकरं क्षितौ। नदीशैलवनैश्चित्रं सन्निभं लवणाम्भसा ।। ४८.

हे बेट पृथ्वीवर सोनं, प्रवाळ आणि रत्नांनी भरलेलं खाण आहे; नद्या, पर्वत आणि जंगलांनी सुशोभित असून, खारट पाण्याने वेढलेलं आहे.