वायुपुराणम्

सिकतापर्वतमरून् गत्वा विद्याधरान् ययौ। नेमिमण्डलकोष्ठे तु प्रविष्टा सा महोदधिम् ।। ४७.

सिकतापर्वत आणि वाळवंट ओलांडून, ती विद्याधरांकडे गेली; नेमिमंडलाच्या वर्तुळात ती महासागरात शिरली.

तासां नद्युपनद्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः। उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः ।। ४७.

या सर्व नद्या आणि उपनद्या, शेकडो-हजारो, त्या सर्व जिथे इंद्र पाऊस पाडतो तिथे मिळतात.

वस्वोकसायास्तीरे तु वारिसुरभिविश्रुते। हरिश्रृङ्गे तु वसति विद्वान् कौबैरको वशी ।। ४७.

वसुोकसाच्या काठी, जिथे पाणी सुगंधी आहे, हरिशृंग येथे विद्वान कौबैरक राहतो.

यज्ञोपेतः स सुमहानमितौजाः सुविक्रमः। तत्रागस्त्यैः परिवृतो विद्वद्भिर्ब्रह्मराक्षसैः। कुबैरानुचराः ह्येते चत्वारस्तत्समाः स्मृताः ।। ४७.

यज्ञोपवीत घातलेला, अत्यंत महान, अमाप तेज व पराक्रम असलेला तो, तिथे अगस्त्य, विद्वान ब्रह्मराक्षस आणि कुबेराचे सेवक यांच्या सभोवती होता. हे चारजण त्याचे समकक्ष मानले जातात.

एवमेव तु विज्ञेया ऋद्धिः पर्वतवासिनाम्। परस्परेण द्विगुणा धर्मतः कामतोऽर्थतः ।। ४७.

अशाच प्रकारे, पर्वतात राहणाऱ्यांची समृद्धी ही एकमेकांपेक्षा धर्म, काम आणि अर्थ या सर्व बाबतीत दुप्पट समजावी.

हेमकूटस्य पॄष्ठे तु सायनं नाम तत्सरः। मनस्विनी प्रभवति तस्माज्ज्योतिष्मती च सा ।। ४७.

हेमकूट पर्वताच्या शिखरावर सायन नावाचे सरोवर आहे. तिथून मनस्विनी ही नदी उगम पावते आणि त्याच्यापासून ज्योतीष्मती ही तेजस्वी नदी निर्माण होते.

अवगाह्य ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ । सरो विष्णुपदं नाम निषधे पर्वतोत्तमे ।। ४७.

पूर्व आणि पश्चिम समुद्रात स्नान केल्यावर, निषध या उत्तुंग पर्वतावर विष्णुपद नावाचे सरोवर आहे.

तस्माद्द्वयं प्रभवति गान्धर्वी नन्वली च या। मेरोः पश्चात् प्रभवति ह्रदश्चन्द्रप्रभो महान् ।। ४७.

त्या सरोवरातून दोन नद्या, गंधर्वी आणि अन्वली, उगम पावतात. मेरूच्या पश्चिमेला चंद्रप्रभ नावाचे मोठे सरोवर आहे.

तत्र जाम्बूनदी पुण्या यस्यां जाम्बूनदं शुभम्। पयोदं तु सरो नीले सुशुभ्रं पुण्डरीकवत् ।। ४७.

तिथे पुण्यशाली जांबूनदी आहे, जिच्यात शुभ जांबूनद सोनं मिळतं. नील पर्वतावर पयोद नावाचं, कमळांनी भरलेलं, सुंदर सरोवर आहे.

पुण्डरीकापयोदा च तस्मान्नद्यौ विनिर्गते। श्वेतात् प्रभवते पुण्यं सरस्तूत्तरमानसम् ।। ४७.

पयोद आणि कमळांनी भरलेल्या त्या सरोवरातून दोन नद्या, पुंडरीक आणि पयोदा, उगम पावतात. श्वेत पर्वतावरून पुण्यशाली उत्तरामानस सरोवर निर्माण होतं.

ज्योत्स्ना च मृगकान्ता च तस्माद्द्वे संबभूवतुः। मधुमत्सरः पुण्यञ्च पझमीनद्विजाकुलम् ।। ४७.

तिथून ज्योत्स्ना आणि मृगकांता या दोन नद्या जन्म घेतात. तिथे मधुमत नावाचं पुण्यशाली सरोवर आहे, जे पज्हा मासे आणि पक्ष्यांनी गजबजलेलं आहे.

कल्पवृक्षसमाकीर्णं मधुवत्सर्वतः सुखम्। रुद्रकान्तमिति ख्यातं निर्मितं तद्भवेन तु ।। ४७.

कल्पवृक्षांनी वेढलेलं, सर्वत्र मधाने भरलेलं आणि अत्यंत सुखद असं ते स्थळ आहे. ते रुद्रकांत नावाने प्रसिद्ध असून, भवाने निर्माण केलं आहे.

अन्ये चाप्यत्र विख्याताः पझमीनद्विजाकुलाः। नाम्ना रुद्राजया नाम द्वादशोदधिसन्निभाः ।। ४७.

इथे अजूनही काही प्रसिद्ध सरोवरे आहेत, जी पज्हा मासे आणि पक्ष्यांनी भरलेली आहेत. त्यांना रुद्रजय नाव आहे, ती बारा असून समुद्रासारखी विशाल आहेत.

तेभ्यः शान्ता च माध्वी च द्वे नद्यौ सम्बभूवतुः। यनि किम्पुरुषाद्यानि तेषु देवो न वर्षति ।। ४७.

त्यातून शांत आणि माध्वी या दोन नद्या उगम पावतात. किम्पुरुष वगैरे प्रदेशात देव पाऊस पाडत नाहीत.

उद्भिद्यान्युदकान्यत्र प्रवहन्ति सरिद्वराः। ऋषभो दुन्दुभिश्चैव धूम्रश्चैव महागिरिः ।। ४७.

तिथे झरे आणि इतर पाण्याचे स्त्रोत वाहतात, तसेच ऋषभ, दुंदुभी आणि धूम्र हे उत्तम नद्या आणि महान पर्वत आहेत.

पूर्वायता महभागा निम्नगा लवणाम्भसि। चन्द्रकङ्कस्तथा प्राणो महानग्निः शिलोच्चयः। उदग्याता उदीच्यान्ता अवगाढा महोदधिम् ।। ४७.

पूर्वेकडे पसरलेल्या, भाग्यशाली नद्या खारट समुद्रात मिळतात. चंद्रकंक, प्राण, महान अग्नी आणि शिलांचा समूह; उत्तरेकडे पसरलेल्या त्या नद्या उत्तरेकडील समुद्रात मिळतात.

सोमकश्च वराहश्च नारदश्च महीधरः। प्रतीचीमायतास्ते वै प्रविष्टा लवणोदधिम् ।। ४७.

सोमक, वराह आणि नारद हे महान पर्वत पश्चिमेकडे पसरलेले आहेत; ते खारट समुद्रात मिळतात.

चक्रो बलाहकश्चैव मैनाकश्चैव पर्वतः। आयतास्ते महाशैलाः समुद्रं दक्षिणं प्रति। चन्द्रमैनाकयोर्मध्येविदिशं दक्षिणां प्रति ।। ४७.

चक्र, बलाहक आणि मैनाक हे महान पर्वत दक्षिणेकडे समुद्रापर्यंत पसरलेले आहेत. चंद्र आणि मैनाक यांच्या मध्ये दक्षिण दिशा आहे.

तत्र संवर्त्तको नाम सोऽग्निः पिबति तज्जलम्। नाम्ना समुद्रपः श्रीमानौर्वः स वडवामुखः ।। ४७.

तिथे संवार्तक नावाचा अग्नी ते पाणी पितो. तो समुद्रप नावाने ओळखला जातो, श्रीमंत और्व, आणि तोच वडवामुख आहे.

द्वादशैते प्रविष्टा हि पर्वता लवणोदधिम्। महेन्द्रभयवित्रस्ताः पक्षच्छेदभयात्तदा। यदेतदॄश्यते चन्द्रे श्वेते कृष्णशशाकृतिः ।। ४७.

हे बारा पर्वत महेंद्राच्या भीतीने आणि पंख छाटले जाण्याच्या धास्तीने खारट समुद्रात शिरले. चंद्रावर जे श्वेत आणि काळ्या सशाच्या आकाराचं चिन्ह दिसतं, ते यामुळे आहे.

भारतस्य तु वर्षस्य भेदास्ते नव कीर्तिताः। इहोदितस्य दृश्यन्ते तथान्येऽन्यत्र नोदिते ।। ४७.

भारतराष्ट्राच्या विभागांना नऊ म्हटलं आहे. इथे जे सांगितले आहेत ते दिसतात, आणि इतर काही न सांगितलेले इतरत्र आहेत.

उत्तरोत्तरमेतेषां वर्षमुद्दिश्यते गुणैः। आरोग्यायुः प्रमाणाभ्यां धर्मतः कामतोऽर्थतः ।। ४७.

या प्रदेशांमध्ये प्रत्येक पुढील भाग त्यांच्या गुणांनुसार वेगळा ओळखला जातो, जसे आरोग्य, आयुष्य, माप, धर्म, इच्छा आणि संपत्ती.

समन्वितानि भूतानि गुणै रेतैस्तु भागतः। वसन्ति नानाजातीनि तेषु वर्षेषु तानि वै। इत्येषाऽधारयत् सर्वं पृत्वी विश्वं जगत्स्थिता ।। ४७.

त्या प्रदेशांमध्ये राहणाऱ्या सगळ्या जीवांना वेगवेगळ्या प्रमाणात गुण आणि बीज मिळालेले असतात; तिथे अनेक जातीचे जीव वसतात, आणि म्हणूनच पृथ्वीवर संपूर्ण जग टिकून आहे.

दक्षिणेनापि वर्षस्य भारतस्य निबोधत। दशयोजनसाहस्रं समतीत्य महार्णवम् ।। ४८.

भारत नावाच्या प्रदेशाच्या दक्षिण भागाबद्दल आता ऐक. मोठ्या समुद्रावरून दहा हजार योजन अंतर पार केल्यावर तो भाग आहे.

त्रीण्येव तु सहस्राणि योजनानां समायतम्। अतस्त्रिभागविस्तीर्णं नानापुष्पफलोदयम् ।। ४८.

तो भाग फक्त तीन हजार योजन विस्ताराचा आहे, आणि तो तीन भागांत विभागलेला आहे, विविध फुलांनी आणि फळांनी भरलेला आहे.

विद्युत्वन्तं महाशैलं तत्रैकं कुलपर्वतम्। येन कूटतटैर्नैकैस्तद्द्वीपं समलंकृतम् ।। ४८.

तिथे एक मोठा पर्वत आहे, जो विजेसारखा चमकत असतो, पर्वतांमध्ये प्रमुख आहे, अनेक शिखरांनी आणि कड्यांनी सजलेला असून त्या बेटाला शोभा आणतो.

प्रसन्नस्वादुसलिलास्तत्र नद्यः सहस्रशः। वाप्यस्तस्य तु द्वीपस्य प्रवृत्ता विमलोदकाः ।। ४८.

त्या ठिकाणी हजारो नद्या स्वच्छ आणि गोड पाण्याने वाहतात; त्या बेटावर तलावही निर्मळ पाण्याने भरलेले आहेत.

तस्य शैलस्य छिद्रेषु विस्तीर्णेष्वायतेषु च। अनेकेषु समृद्धानि नानाकाराणि सर्व्वशः ।। ४८.

त्या पर्वताच्या रुंद आणि लांब फटींमध्ये, अनेक प्रकारच्या आणि सर्व बाजूंनी समृद्ध वस्ती आहेत.

नरनारीसमाढ्यानि मुदितानि महान्ति च। तेषां तलप्रवेशानि सहस्राणि शतानि च ।। ४८.

त्या वस्ती पुरुष आणि स्त्रियांनी भरलेल्या, आनंदी आणि मोठ्या आहेत; त्यांच्या पायथ्याशी हजारो आणि शेकडो प्रवेशद्वारे आहेत.