वायुपुराणम्

किरातांश्च पुलिन्दांश्च कुरून् सभरतानपि। पञ्चालकाशिमात्स्यांश्च मगधाङ्गांस्तथैव च ।। ४७.

किरात, पुलिंद, कुरू, भरत, तसेच पांचाल, काशी, मत्स्य, मगध आणि अंग या सर्वांना तिने गाठले.

ब्रह्मोत्तरांश्च वङ्गांश्च तामलिप्तांस्तथैव च। एतान् जनपदानार्यान् गङ्गा भावयते शुभान् ।। ४७.

ब्रह्मोत्तर, वंग आणि तामलिप्त या पुण्यवान लोकांना पवित्र गंगा पोसते.

ततः प्रतिहता विन्ध्ये प्रविष्टा दक्षिणोददिम्। ततक्ष्वाह्लादिनी पुण्या प्राचीनाभिमुखी ययौ ।। ४७.

मग विंध्याने अडवल्यावर ती दक्षिण समुद्रात शिरली; तेव्हा ती पुण्यवती नदी आनंदाने पूर्वेकडे वळली.

प्लावयन्त्युपभोगांश्च निषादानां च जातयः। धीवरानृषिकांश्चैव तथा नीलमुखानपि ।। ४७.

निषादांच्या भूमीत, तसेच धीवर, ऋषिक आणि नीलमुख यांच्या प्रदेशात ती पाणी पसरवते.

केरलानुष्ट्रकर्णांश्च किरातानपि चैव हि। कालोदरान् विवर्णांश्च कुमारान् स्वर्णभूषितान् ।। ४७.

केरळ, उष्ट्रकर्ण, किरात, काळोदर, विवर्ण, कुमार आणि सोन्याने शोभलेले लोक यांनाही तिने पोसले.

सा मण्डले समुद्रस्य तिरोभूताऽनुपूर्वतः। ततस्तु पावनी चैव प्राचीमेव दिशङ्गता ।। ४७.

ती समुद्राच्या वर्तुळात एकामागोमाग एक लुप्त झाली; मग ती पावन नदी पुन्हा पूर्व दिशेला गेली.

अपथान् भावयन्तीह इन्द्रद्युम्नसरोऽपि च। तता खरथांश्चैव इन्द्रशङ्कुपथानपि ।। ४७.

येथे अपथांना आणि इंद्रद्युम्न सरोवरालाही तिने पोसले; नंतर खरथ आणि इंद्रशंकु मार्गांनाही तिने ओलांडले.

मध्येनोद्यानमस्कारान् कुथप्रावरणान् ययौ। इन्द्रद्वीपसमुद्रे तु प्रविष्टा लवणोदधिम् ।। ४७.

मधल्या बागा आणि मस्कार ओलांडून, ती कुथप्रावरणाकडे गेली; इंद्रद्वीपाच्या समुद्रात शिरून, ती खाऱ्या समुद्रात पोहोचली.

ततश्च नलिनी चागात् प्राचीमाशां जवेन तु। तोमरान् भावयन्तीह हंसमार्गान् सहूहुकान् ।। ४७.

मग नलिनी वेगाने पूर्व दिशेकडे गेली, तिने तोमर, हंसमार्ग आणि सहूहुक या लोकांना पोसले.

पूर्वान् देशांश्च सेवन्ती भित्त्वा सा बहुधा गिरीन्। कर्णप्रावरणांश्चैव प्राप्य चाश्वमुखानपि ।। ४७.

पूर्वेकडील प्रदेशांना सेवा करत, अनेक डोंगर फोडून, ती कर्णप्रावरण आणि अश्वमुख या लोकांपर्यंत पोहोचली.

सिकतापर्वतमरून् गत्वा विद्याधरान् ययौ। नेमिमण्डलकोष्ठे तु प्रविष्टा सा महोदधिम् ।। ४७.

सिकतापर्वत आणि वाळवंट ओलांडून, ती विद्याधरांकडे गेली; नेमिमंडलाच्या वर्तुळात ती महासागरात शिरली.

तासां नद्युपनद्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः। उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः ।। ४७.

या सर्व नद्या आणि उपनद्या, शेकडो-हजारो, त्या सर्व जिथे इंद्र पाऊस पाडतो तिथे मिळतात.

वस्वोकसायास्तीरे तु वारिसुरभिविश्रुते। हरिश्रृङ्गे तु वसति विद्वान् कौबैरको वशी ।। ४७.

वसुोकसाच्या काठी, जिथे पाणी सुगंधी आहे, हरिशृंग येथे विद्वान कौबैरक राहतो.

यज्ञोपेतः स सुमहानमितौजाः सुविक्रमः। तत्रागस्त्यैः परिवृतो विद्वद्भिर्ब्रह्मराक्षसैः। कुबैरानुचराः ह्येते चत्वारस्तत्समाः स्मृताः ।। ४७.

यज्ञोपवीत घातलेला, अत्यंत महान, अमाप तेज व पराक्रम असलेला तो, तिथे अगस्त्य, विद्वान ब्रह्मराक्षस आणि कुबेराचे सेवक यांच्या सभोवती होता. हे चारजण त्याचे समकक्ष मानले जातात.

एवमेव तु विज्ञेया ऋद्धिः पर्वतवासिनाम्। परस्परेण द्विगुणा धर्मतः कामतोऽर्थतः ।। ४७.

अशाच प्रकारे, पर्वतात राहणाऱ्यांची समृद्धी ही एकमेकांपेक्षा धर्म, काम आणि अर्थ या सर्व बाबतीत दुप्पट समजावी.

हेमकूटस्य पॄष्ठे तु सायनं नाम तत्सरः। मनस्विनी प्रभवति तस्माज्ज्योतिष्मती च सा ।। ४७.

हेमकूट पर्वताच्या शिखरावर सायन नावाचे सरोवर आहे. तिथून मनस्विनी ही नदी उगम पावते आणि त्याच्यापासून ज्योतीष्मती ही तेजस्वी नदी निर्माण होते.

अवगाह्य ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ । सरो विष्णुपदं नाम निषधे पर्वतोत्तमे ।। ४७.

पूर्व आणि पश्चिम समुद्रात स्नान केल्यावर, निषध या उत्तुंग पर्वतावर विष्णुपद नावाचे सरोवर आहे.

तस्माद्द्वयं प्रभवति गान्धर्वी नन्वली च या। मेरोः पश्चात् प्रभवति ह्रदश्चन्द्रप्रभो महान् ।। ४७.

त्या सरोवरातून दोन नद्या, गंधर्वी आणि अन्वली, उगम पावतात. मेरूच्या पश्चिमेला चंद्रप्रभ नावाचे मोठे सरोवर आहे.

तत्र जाम्बूनदी पुण्या यस्यां जाम्बूनदं शुभम्। पयोदं तु सरो नीले सुशुभ्रं पुण्डरीकवत् ।। ४७.

तिथे पुण्यशाली जांबूनदी आहे, जिच्यात शुभ जांबूनद सोनं मिळतं. नील पर्वतावर पयोद नावाचं, कमळांनी भरलेलं, सुंदर सरोवर आहे.

पुण्डरीकापयोदा च तस्मान्नद्यौ विनिर्गते। श्वेतात् प्रभवते पुण्यं सरस्तूत्तरमानसम् ।। ४७.

पयोद आणि कमळांनी भरलेल्या त्या सरोवरातून दोन नद्या, पुंडरीक आणि पयोदा, उगम पावतात. श्वेत पर्वतावरून पुण्यशाली उत्तरामानस सरोवर निर्माण होतं.

ज्योत्स्ना च मृगकान्ता च तस्माद्द्वे संबभूवतुः। मधुमत्सरः पुण्यञ्च पझमीनद्विजाकुलम् ।। ४७.

तिथून ज्योत्स्ना आणि मृगकांता या दोन नद्या जन्म घेतात. तिथे मधुमत नावाचं पुण्यशाली सरोवर आहे, जे पज्हा मासे आणि पक्ष्यांनी गजबजलेलं आहे.

कल्पवृक्षसमाकीर्णं मधुवत्सर्वतः सुखम्। रुद्रकान्तमिति ख्यातं निर्मितं तद्भवेन तु ।। ४७.

कल्पवृक्षांनी वेढलेलं, सर्वत्र मधाने भरलेलं आणि अत्यंत सुखद असं ते स्थळ आहे. ते रुद्रकांत नावाने प्रसिद्ध असून, भवाने निर्माण केलं आहे.

अन्ये चाप्यत्र विख्याताः पझमीनद्विजाकुलाः। नाम्ना रुद्राजया नाम द्वादशोदधिसन्निभाः ।। ४७.

इथे अजूनही काही प्रसिद्ध सरोवरे आहेत, जी पज्हा मासे आणि पक्ष्यांनी भरलेली आहेत. त्यांना रुद्रजय नाव आहे, ती बारा असून समुद्रासारखी विशाल आहेत.

तेभ्यः शान्ता च माध्वी च द्वे नद्यौ सम्बभूवतुः। यनि किम्पुरुषाद्यानि तेषु देवो न वर्षति ।। ४७.

त्यातून शांत आणि माध्वी या दोन नद्या उगम पावतात. किम्पुरुष वगैरे प्रदेशात देव पाऊस पाडत नाहीत.

उद्भिद्यान्युदकान्यत्र प्रवहन्ति सरिद्वराः। ऋषभो दुन्दुभिश्चैव धूम्रश्चैव महागिरिः ।। ४७.

तिथे झरे आणि इतर पाण्याचे स्त्रोत वाहतात, तसेच ऋषभ, दुंदुभी आणि धूम्र हे उत्तम नद्या आणि महान पर्वत आहेत.

पूर्वायता महभागा निम्नगा लवणाम्भसि। चन्द्रकङ्कस्तथा प्राणो महानग्निः शिलोच्चयः। उदग्याता उदीच्यान्ता अवगाढा महोदधिम् ।। ४७.

पूर्वेकडे पसरलेल्या, भाग्यशाली नद्या खारट समुद्रात मिळतात. चंद्रकंक, प्राण, महान अग्नी आणि शिलांचा समूह; उत्तरेकडे पसरलेल्या त्या नद्या उत्तरेकडील समुद्रात मिळतात.

सोमकश्च वराहश्च नारदश्च महीधरः। प्रतीचीमायतास्ते वै प्रविष्टा लवणोदधिम् ।। ४७.

सोमक, वराह आणि नारद हे महान पर्वत पश्चिमेकडे पसरलेले आहेत; ते खारट समुद्रात मिळतात.

चक्रो बलाहकश्चैव मैनाकश्चैव पर्वतः। आयतास्ते महाशैलाः समुद्रं दक्षिणं प्रति। चन्द्रमैनाकयोर्मध्येविदिशं दक्षिणां प्रति ।। ४७.

चक्र, बलाहक आणि मैनाक हे महान पर्वत दक्षिणेकडे समुद्रापर्यंत पसरलेले आहेत. चंद्र आणि मैनाक यांच्या मध्ये दक्षिण दिशा आहे.

तत्र संवर्त्तको नाम सोऽग्निः पिबति तज्जलम्। नाम्ना समुद्रपः श्रीमानौर्वः स वडवामुखः ।। ४७.

तिथे संवार्तक नावाचा अग्नी ते पाणी पितो. तो समुद्रप नावाने ओळखला जातो, श्रीमंत और्व, आणि तोच वडवामुख आहे.