वायुपुराणम्

नद्याः स्रोतस्तु गङ्गायाः प्रत्यपद्यत सप्तधा। नलिनी ह्रादिनी चैव पावनी चैव प्राग्गता ।। ४७.

गंगेचा प्रवाह अशा प्रकारे सात भागांत विभागला; नलिनी, ह्रादिनी आणि पावनी हे पूर्वेकडे वाहू लागले.

सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च प्रतीचीं दिशमाक्षिताः। सप्तमी त्वनुगा तासां दक्षिणेन भगीरथी ।। ४७.

सीता, चक्षु आणि सिंधू हे पश्चिमेकडे वळले; सातवी भागीरथी त्यांच्यामागे दक्षिणेकडे वाहू लागली.

तस्माद्भागीरथी या सा प्रविष्टा लवणोदधिम्। सप्तैता भावयन्तीह हिमाह्वं वर्षमेव तु ।। ४७.

म्हणूनच ती भागीरथी लवणसमुद्रात प्रवेशली; या सातही नद्यांनी हिमाह्व प्रदेशाला पाणी दिले आणि त्या पावसाचे रूप घेऊन राहिल्या.

प्रसूताः सप्त नद्यस्ताः शुभा बिन्दुसरोद्भवाः। नानादेशान् भावयन्त्यो म्लेच्छप्रायांश्च सर्वशः ।। ४७.

त्या सात शुभ नद्या बिंदुसरातून जन्मलेल्या, विविध प्रदेशांना पाणी देतात आणि बहुतेक परकीय लोकांच्या प्रदेशालाही पोसतात.

उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासनः। सिरिन्ध्रान् कुन्तलांश्चीनान् बर्भरान् यवसान् द्रुहान् ।। ४७.

जिथे पाऊस पडतो तिथे त्या सर्व नद्या पोहोचतात; सिरिन्ध्र, कुंतल, चीन, बर्भर, यवस आणि द्रुह या प्रदेशांनाही त्या पाणी देतात.

रुषाणांश्च कुणिन्दांश्च अङगलोकवराश्च ये। कृत्वा द्विधा सिन्धुमरुं सीतागात्पश्चिमोदधिम् ।। ४७.

रुष, कुंडिंड, अंग आणि लोकवर या लोकांना मागे टाकून, सिंधू वाळवंट दोन भागांत विभागून, सीता पश्चिम समुद्रापर्यंत पोहोचली.

अथ चीनमरूंश्चैव नङ्गणान् सर्वमूलिकान् । साध्रांस्तु षारांस्तम्पाकान् पह्नवान् दरदान् शकान्। एतान् जनपदान् चक्षुः स्रावयन्ती गतोदधिम् ।। ४७.

नंतर चीन, मरू, नंगण, सर्व मूलिक, साध्र, षार, टंपाक, पह्नव, दरद आणि शक या लोकांना गाठत, चक्षु नदी वाहत वाहत समुद्रात मिळाली.

दरदांश्च सकांश्मीरान् गान्धारान् वरपान् ह्रदान्। शिवपौरानिन्द्रहासान् वदातींश्च विसर्जयान् ।। ४७.

दरद, शक, काश्मीर, गांधार, वरप, ह्रद, शिवपूर, इंद्रहास आणि वदाती या प्रदेशांतून ती पुढे गेली.

सैन्धवान् रन्ध्रकरकान् भ्रमराभीररोहकान् । शुनामुखांश्चोर्द्ध्वमनून् सिद्धचारणसोवितान् ।। ४७.

सैंधव, रंध्र, करक, भ्रमर, आभीर, रोहक आणि शुनामुख, तसेच उत्तरेकडील अनु, सिद्ध, चारण आणि सोवी यांच्या सोबत ती पुढे गेली.

गन्धर्वान् किन्नरान् यक्षान् रक्षोविद्याधरोरगान्। कलापग्रामकांश्चैव पारदान् सीगणान् खसान् ।। ४७.

गंधर्व, किन्नर, यक्ष, राक्षस, विद्याधर, नाग, तसेच कलापग्राम, पारद, सिगण आणि खास या लोकांनाही तिने ओलांडले.

किरातांश्च पुलिन्दांश्च कुरून् सभरतानपि। पञ्चालकाशिमात्स्यांश्च मगधाङ्गांस्तथैव च ।। ४७.

किरात, पुलिंद, कुरू, भरत, तसेच पांचाल, काशी, मत्स्य, मगध आणि अंग या सर्वांना तिने गाठले.

ब्रह्मोत्तरांश्च वङ्गांश्च तामलिप्तांस्तथैव च। एतान् जनपदानार्यान् गङ्गा भावयते शुभान् ।। ४७.

ब्रह्मोत्तर, वंग आणि तामलिप्त या पुण्यवान लोकांना पवित्र गंगा पोसते.

ततः प्रतिहता विन्ध्ये प्रविष्टा दक्षिणोददिम्। ततक्ष्वाह्लादिनी पुण्या प्राचीनाभिमुखी ययौ ।। ४७.

मग विंध्याने अडवल्यावर ती दक्षिण समुद्रात शिरली; तेव्हा ती पुण्यवती नदी आनंदाने पूर्वेकडे वळली.

प्लावयन्त्युपभोगांश्च निषादानां च जातयः। धीवरानृषिकांश्चैव तथा नीलमुखानपि ।। ४७.

निषादांच्या भूमीत, तसेच धीवर, ऋषिक आणि नीलमुख यांच्या प्रदेशात ती पाणी पसरवते.

केरलानुष्ट्रकर्णांश्च किरातानपि चैव हि। कालोदरान् विवर्णांश्च कुमारान् स्वर्णभूषितान् ।। ४७.

केरळ, उष्ट्रकर्ण, किरात, काळोदर, विवर्ण, कुमार आणि सोन्याने शोभलेले लोक यांनाही तिने पोसले.

सा मण्डले समुद्रस्य तिरोभूताऽनुपूर्वतः। ततस्तु पावनी चैव प्राचीमेव दिशङ्गता ।। ४७.

ती समुद्राच्या वर्तुळात एकामागोमाग एक लुप्त झाली; मग ती पावन नदी पुन्हा पूर्व दिशेला गेली.

अपथान् भावयन्तीह इन्द्रद्युम्नसरोऽपि च। तता खरथांश्चैव इन्द्रशङ्कुपथानपि ।। ४७.

येथे अपथांना आणि इंद्रद्युम्न सरोवरालाही तिने पोसले; नंतर खरथ आणि इंद्रशंकु मार्गांनाही तिने ओलांडले.

मध्येनोद्यानमस्कारान् कुथप्रावरणान् ययौ। इन्द्रद्वीपसमुद्रे तु प्रविष्टा लवणोदधिम् ।। ४७.

मधल्या बागा आणि मस्कार ओलांडून, ती कुथप्रावरणाकडे गेली; इंद्रद्वीपाच्या समुद्रात शिरून, ती खाऱ्या समुद्रात पोहोचली.

ततश्च नलिनी चागात् प्राचीमाशां जवेन तु। तोमरान् भावयन्तीह हंसमार्गान् सहूहुकान् ।। ४७.

मग नलिनी वेगाने पूर्व दिशेकडे गेली, तिने तोमर, हंसमार्ग आणि सहूहुक या लोकांना पोसले.

पूर्वान् देशांश्च सेवन्ती भित्त्वा सा बहुधा गिरीन्। कर्णप्रावरणांश्चैव प्राप्य चाश्वमुखानपि ।। ४७.

पूर्वेकडील प्रदेशांना सेवा करत, अनेक डोंगर फोडून, ती कर्णप्रावरण आणि अश्वमुख या लोकांपर्यंत पोहोचली.

सिकतापर्वतमरून् गत्वा विद्याधरान् ययौ। नेमिमण्डलकोष्ठे तु प्रविष्टा सा महोदधिम् ।। ४७.

सिकतापर्वत आणि वाळवंट ओलांडून, ती विद्याधरांकडे गेली; नेमिमंडलाच्या वर्तुळात ती महासागरात शिरली.

तासां नद्युपनद्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः। उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः ।। ४७.

या सर्व नद्या आणि उपनद्या, शेकडो-हजारो, त्या सर्व जिथे इंद्र पाऊस पाडतो तिथे मिळतात.

वस्वोकसायास्तीरे तु वारिसुरभिविश्रुते। हरिश्रृङ्गे तु वसति विद्वान् कौबैरको वशी ।। ४७.

वसुोकसाच्या काठी, जिथे पाणी सुगंधी आहे, हरिशृंग येथे विद्वान कौबैरक राहतो.

यज्ञोपेतः स सुमहानमितौजाः सुविक्रमः। तत्रागस्त्यैः परिवृतो विद्वद्भिर्ब्रह्मराक्षसैः। कुबैरानुचराः ह्येते चत्वारस्तत्समाः स्मृताः ।। ४७.

यज्ञोपवीत घातलेला, अत्यंत महान, अमाप तेज व पराक्रम असलेला तो, तिथे अगस्त्य, विद्वान ब्रह्मराक्षस आणि कुबेराचे सेवक यांच्या सभोवती होता. हे चारजण त्याचे समकक्ष मानले जातात.

एवमेव तु विज्ञेया ऋद्धिः पर्वतवासिनाम्। परस्परेण द्विगुणा धर्मतः कामतोऽर्थतः ।। ४७.

अशाच प्रकारे, पर्वतात राहणाऱ्यांची समृद्धी ही एकमेकांपेक्षा धर्म, काम आणि अर्थ या सर्व बाबतीत दुप्पट समजावी.

हेमकूटस्य पॄष्ठे तु सायनं नाम तत्सरः। मनस्विनी प्रभवति तस्माज्ज्योतिष्मती च सा ।। ४७.

हेमकूट पर्वताच्या शिखरावर सायन नावाचे सरोवर आहे. तिथून मनस्विनी ही नदी उगम पावते आणि त्याच्यापासून ज्योतीष्मती ही तेजस्वी नदी निर्माण होते.

अवगाह्य ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ । सरो विष्णुपदं नाम निषधे पर्वतोत्तमे ।। ४७.

पूर्व आणि पश्चिम समुद्रात स्नान केल्यावर, निषध या उत्तुंग पर्वतावर विष्णुपद नावाचे सरोवर आहे.

तस्माद्द्वयं प्रभवति गान्धर्वी नन्वली च या। मेरोः पश्चात् प्रभवति ह्रदश्चन्द्रप्रभो महान् ।। ४७.

त्या सरोवरातून दोन नद्या, गंधर्वी आणि अन्वली, उगम पावतात. मेरूच्या पश्चिमेला चंद्रप्रभ नावाचे मोठे सरोवर आहे.

तत्र जाम्बूनदी पुण्या यस्यां जाम्बूनदं शुभम्। पयोदं तु सरो नीले सुशुभ्रं पुण्डरीकवत् ।। ४७.

तिथे पुण्यशाली जांबूनदी आहे, जिच्यात शुभ जांबूनद सोनं मिळतं. नील पर्वतावर पयोद नावाचं, कमळांनी भरलेलं, सुंदर सरोवर आहे.