वायुपुराणम्

दिविच्छायापथो यस्तु अनुनक्षत्रमण्डलम् । दृश्यते भास्वरो रात्रौ देवी त्रिपथगा तु सा ।। ४७.

आकाशातील तिच्या तेजाचा मार्ग, जो तारकांच्या मंडलाच्या पलीकडे आहे, रात्री चमकत दिसतो; तीच ती त्रिपथगा देवी आहे.

अन्तरिक्षं दिवञ्चैव भावयन्ती भुवङ्गता। भवोत्तमाङ्गे पतिता संरुद्धा योगमायया ।। ४७.

ती आकाश आणि स्वर्ग व्यापत चालली, आणि शंकराच्या डोक्यावर पडल्यावर, योगमायेमुळे तिला अडवले गेले.

तस्या ये बिन्दवः केचित् क्रुद्धायाः पतिताः क्षितौ। कृतं बिन्दुसरस्तत्र ततो बिन्दुसरः स्मृतम् ।। ४७.

ती रागावली असता तिचे काही थेंब पृथ्वीवर पडले आणि तिथे एक सरोवर तयार झाले; म्हणून त्याला 'बिंदुसर' म्हणतात.

ततो निरुद्धा देवी सा भवेन स्मयता किल। चिन्तयामास मनसा शङ्करक्षेपणं प्रति ।। ४७.

मग शंकराने हसत तिला अडवल्यावर, त्या देवीने मनात शंकरापासून सुटका कशी करावी याचा विचार केला.

भित्त्वा विशामि पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम्। ज्ञात्वा तस्या अभिप्रायं क्रूरं देव्या चिकीर्षितम् ।। ४७.

'मी प्रवाहाने शंकराला घेऊन पाताळात जाईन' असा तिचा विचार होता; पण तिचा हा कठोर हेतू ओळखून शंकराने त्याप्रमाणे वागले.

तिरोभावयितुं बुद्धिरासीदङ्गेषु तां नदीम्। तस्यावलेपं तं बुद्ध्वा नद्याः क्रुद्धस्तु शङ्करः। निरुध्य तु शिरस्येनां वेगेन पतितां भुवि ।। ४७.

शंकराने मनाशी ठरवले की, तिला आपल्या अंगातच लपवावे; तिचा गर्व ओळखून, रागावलेल्या शंकराने तिला डोक्यावरच अडवून ठेवले.

एतस्मिन्नेव काले तु दृष्ट्वा राजानमग्रतः। धमनीसन्ततं क्षीणं क्षुधापरिगतेन्द्रियम् ।। ४७.

त्याच वेळी, समोर राजा उभा असलेला, ज्याच्या नसांचा जाळी दिसत होता, शरीर कृश झाले होते आणि उपासामुळे इंद्रिये दुर्बल झाली होती—

अनेन तोषितश्चाहं नद्यर्थं पूर्वमेव हि। बुद्ध्वास्य वरदानं तु कोपं नियतवांस्तु सः ।। ४७.

'मी त्याच्यावर खूष आहे, कारण गंगेच्या हेतूसाठी त्याने आधीच मला संतुष्ट केले आहे; मी त्याला वर दिला आहे हे लक्षात घेऊन मी माझा राग आवरला.'

ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा प्रतिज्ञाधारणं प्रति। ततो विसर्जयामास संरुद्धां स्वेन तेजसा। नदीं भगीरथस्यार्थे तपसोग्रेण तोषितः ।। ४७.

ब्रह्मदेवाचे वचन ऐकून, प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी, शंकराने आपल्या तेजाने अडवलेली नदी सोडली; भागीरथाच्या कठोर तपामुळे तो प्रसन्न झाला.

ततो विसृज्यमानायाः स्रोतस्तत्सप्तताङ्गतम्। त्रयः प्राचीमभिमुखं प्रतीचीं त्रयः एव तु ।। ४७.

मग ती नदी सोडली जात असताना, तिचा प्रवाह सात शाखांत विभागला; त्यातील तीन पूर्वेकडे आणि तीन पश्चिमेकडे वळले.

नद्याः स्रोतस्तु गङ्गायाः प्रत्यपद्यत सप्तधा। नलिनी ह्रादिनी चैव पावनी चैव प्राग्गता ।। ४७.

गंगेचा प्रवाह अशा प्रकारे सात भागांत विभागला; नलिनी, ह्रादिनी आणि पावनी हे पूर्वेकडे वाहू लागले.

सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च प्रतीचीं दिशमाक्षिताः। सप्तमी त्वनुगा तासां दक्षिणेन भगीरथी ।। ४७.

सीता, चक्षु आणि सिंधू हे पश्चिमेकडे वळले; सातवी भागीरथी त्यांच्यामागे दक्षिणेकडे वाहू लागली.

तस्माद्भागीरथी या सा प्रविष्टा लवणोदधिम्। सप्तैता भावयन्तीह हिमाह्वं वर्षमेव तु ।। ४७.

म्हणूनच ती भागीरथी लवणसमुद्रात प्रवेशली; या सातही नद्यांनी हिमाह्व प्रदेशाला पाणी दिले आणि त्या पावसाचे रूप घेऊन राहिल्या.

प्रसूताः सप्त नद्यस्ताः शुभा बिन्दुसरोद्भवाः। नानादेशान् भावयन्त्यो म्लेच्छप्रायांश्च सर्वशः ।। ४७.

त्या सात शुभ नद्या बिंदुसरातून जन्मलेल्या, विविध प्रदेशांना पाणी देतात आणि बहुतेक परकीय लोकांच्या प्रदेशालाही पोसतात.

उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासनः। सिरिन्ध्रान् कुन्तलांश्चीनान् बर्भरान् यवसान् द्रुहान् ।। ४७.

जिथे पाऊस पडतो तिथे त्या सर्व नद्या पोहोचतात; सिरिन्ध्र, कुंतल, चीन, बर्भर, यवस आणि द्रुह या प्रदेशांनाही त्या पाणी देतात.

रुषाणांश्च कुणिन्दांश्च अङगलोकवराश्च ये। कृत्वा द्विधा सिन्धुमरुं सीतागात्पश्चिमोदधिम् ।। ४७.

रुष, कुंडिंड, अंग आणि लोकवर या लोकांना मागे टाकून, सिंधू वाळवंट दोन भागांत विभागून, सीता पश्चिम समुद्रापर्यंत पोहोचली.

अथ चीनमरूंश्चैव नङ्गणान् सर्वमूलिकान् । साध्रांस्तु षारांस्तम्पाकान् पह्नवान् दरदान् शकान्। एतान् जनपदान् चक्षुः स्रावयन्ती गतोदधिम् ।। ४७.

नंतर चीन, मरू, नंगण, सर्व मूलिक, साध्र, षार, टंपाक, पह्नव, दरद आणि शक या लोकांना गाठत, चक्षु नदी वाहत वाहत समुद्रात मिळाली.

दरदांश्च सकांश्मीरान् गान्धारान् वरपान् ह्रदान्। शिवपौरानिन्द्रहासान् वदातींश्च विसर्जयान् ।। ४७.

दरद, शक, काश्मीर, गांधार, वरप, ह्रद, शिवपूर, इंद्रहास आणि वदाती या प्रदेशांतून ती पुढे गेली.

सैन्धवान् रन्ध्रकरकान् भ्रमराभीररोहकान् । शुनामुखांश्चोर्द्ध्वमनून् सिद्धचारणसोवितान् ।। ४७.

सैंधव, रंध्र, करक, भ्रमर, आभीर, रोहक आणि शुनामुख, तसेच उत्तरेकडील अनु, सिद्ध, चारण आणि सोवी यांच्या सोबत ती पुढे गेली.

गन्धर्वान् किन्नरान् यक्षान् रक्षोविद्याधरोरगान्। कलापग्रामकांश्चैव पारदान् सीगणान् खसान् ।। ४७.

गंधर्व, किन्नर, यक्ष, राक्षस, विद्याधर, नाग, तसेच कलापग्राम, पारद, सिगण आणि खास या लोकांनाही तिने ओलांडले.

किरातांश्च पुलिन्दांश्च कुरून् सभरतानपि। पञ्चालकाशिमात्स्यांश्च मगधाङ्गांस्तथैव च ।। ४७.

किरात, पुलिंद, कुरू, भरत, तसेच पांचाल, काशी, मत्स्य, मगध आणि अंग या सर्वांना तिने गाठले.

ब्रह्मोत्तरांश्च वङ्गांश्च तामलिप्तांस्तथैव च। एतान् जनपदानार्यान् गङ्गा भावयते शुभान् ।। ४७.

ब्रह्मोत्तर, वंग आणि तामलिप्त या पुण्यवान लोकांना पवित्र गंगा पोसते.

ततः प्रतिहता विन्ध्ये प्रविष्टा दक्षिणोददिम्। ततक्ष्वाह्लादिनी पुण्या प्राचीनाभिमुखी ययौ ।। ४७.

मग विंध्याने अडवल्यावर ती दक्षिण समुद्रात शिरली; तेव्हा ती पुण्यवती नदी आनंदाने पूर्वेकडे वळली.

प्लावयन्त्युपभोगांश्च निषादानां च जातयः। धीवरानृषिकांश्चैव तथा नीलमुखानपि ।। ४७.

निषादांच्या भूमीत, तसेच धीवर, ऋषिक आणि नीलमुख यांच्या प्रदेशात ती पाणी पसरवते.

केरलानुष्ट्रकर्णांश्च किरातानपि चैव हि। कालोदरान् विवर्णांश्च कुमारान् स्वर्णभूषितान् ।। ४७.

केरळ, उष्ट्रकर्ण, किरात, काळोदर, विवर्ण, कुमार आणि सोन्याने शोभलेले लोक यांनाही तिने पोसले.

सा मण्डले समुद्रस्य तिरोभूताऽनुपूर्वतः। ततस्तु पावनी चैव प्राचीमेव दिशङ्गता ।। ४७.

ती समुद्राच्या वर्तुळात एकामागोमाग एक लुप्त झाली; मग ती पावन नदी पुन्हा पूर्व दिशेला गेली.

अपथान् भावयन्तीह इन्द्रद्युम्नसरोऽपि च। तता खरथांश्चैव इन्द्रशङ्कुपथानपि ।। ४७.

येथे अपथांना आणि इंद्रद्युम्न सरोवरालाही तिने पोसले; नंतर खरथ आणि इंद्रशंकु मार्गांनाही तिने ओलांडले.

मध्येनोद्यानमस्कारान् कुथप्रावरणान् ययौ। इन्द्रद्वीपसमुद्रे तु प्रविष्टा लवणोदधिम् ।। ४७.

मधल्या बागा आणि मस्कार ओलांडून, ती कुथप्रावरणाकडे गेली; इंद्रद्वीपाच्या समुद्रात शिरून, ती खाऱ्या समुद्रात पोहोचली.

ततश्च नलिनी चागात् प्राचीमाशां जवेन तु। तोमरान् भावयन्तीह हंसमार्गान् सहूहुकान् ।। ४७.

मग नलिनी वेगाने पूर्व दिशेकडे गेली, तिने तोमर, हंसमार्ग आणि सहूहुक या लोकांना पोसले.