वायुपुराणम्

पुण्या मन्दाकिनी चैव निम्नगाच्छोदिका तथा। महीमण्डलमध्येन प्रविष्टे ते महोदधिम् ।। ४७.

तेथे पुण्यवान मंदाकिनी आणि निम्नगाही वाहतात. त्या दोन्ही पृथ्वीच्या मध्यातून मोठ्या समुद्रात मिळतात.

कैलासाद्दक्षिणप्राच्यां शिवसत्त्वौषधिं गुरुम् । मनःशिलामयं दिव्यं पिशङ्गं पर्वतं प्रति ।। ४७.

कैलासाच्या आग्नेय दिशेला शिवसत्त्वौषधी हे औषधींनी भरलेले, मनःशिलापासून बनलेले, दिव्य आणि पिशंग नावाचे पर्वत आहे.

लोहितो हेमश्रृङ्गस्तु गिरिः सूर्य प्रभो महान्। तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं नाम तत्सरः ।। ४७.

तेथे लोहीत नावाचा मोठा पर्वत आहे, ज्याच्या शिखरांवर सोन्याचा तेज आहे. त्या पर्वताच्या पायथ्याशी लोहीत नावाचे मोठे आणि दिव्य सरोवर आहे.

तस्मात् पुण्यः प्रभवति लौहित्यः सदनो महान्। देवारण्यं विशोकञ्च तस्य तीरे महावनम् ।। ४७.

त्याच्यापासून पुण्यवान आणि मोठ्या लौहित्य नावाच्या नदीचे स्थान निर्माण होते. तिच्या काठावर देवाऱण्य आणि विशोक नावाचे विशाल व दिव्य वन आहे.

तस्मिन् गिरौ निवसति यक्षो मणिवरो वशी। सौम्यैः सुधार्मिकैश्चैव गुह्यकैः परिवारितः ।। ४७.

त्या पर्वतावर संयमी आणि सौम्य गुप्त यक्षांनी वेढलेला मणिवर नावाचा यक्ष वास करतो.

कैलासाद्दक्षिणे पार्श्वे क्रूरसत्वौषधं गिरिम्। वृत्रकायात् किलोत्पन्नमञ्जनं त्रिककुत्प्रति ।। ४७.

कैलासाच्या दक्षिण बाजूला, वज्रासारख्या औषधींनी युक्त, वृताच्या देहापासून उत्पन्न झालेला, अंजन नावाचा पर्वत त्रिककूटसमोर आहे.

सर्वधातुमयस्तत्र सुमहान् वैद्युतो गिरिः। तस्य पादे सरः पुण्यं मानसं सिद्धसेवितम् ।। ४७.

तेथे सर्व धातूंनी बनलेला, अत्यंत मोठा वैद्युत नावाचा पर्वत आहे. त्याच्या पायथ्याशी सिद्धांनी सेविलेलं पवित्र मानस सरोवर आहे.

तस्मात् प्रभवते पुण्या सरयूर्लोकभावनी। तस्यास्तीरे वनं दिव्यं वैभ्राजं नाम विश्रुतम् ।। ४७.

त्याच्यापासून पुण्यवान, जगाला पोसणारी सरयू नदी उगम पावते. तिच्या काठावर वैभ्राज नावाचं प्रसिद्ध आणि दिव्य वन आहे.

कुबेरानुचरस्तत्र प्रहेतृतनयो वशी। ब्रह्म पातो निवसति राक्षसोऽनन्तविक्रमः। अन्तरिक्षचरैर्घोरैर्यातुधानशतैर्वृतः ।। ४७.

तेथे कुबेराचा अनुचर, प्रहेतृचा पुत्र, ब्रह्मपात नावाचा, अपार सामर्थ्य असलेला राक्षस राहतो. त्याच्या सभोवताली आकाशात संचार करणारे, भयंकर आणि शेकडो यातुधान आहेत.

अपरेण तु कैलासान्मुख्यसत्त्वौषधिं गिरिम्। अरुणं पर्वतश्रेष्ठं रुक्मधातुमयं प्रति ।। ४७.

कैलासाच्या पुढे, मुख्य औषधी पर्वत अरुण आहे. तो पर्वतश्रेणींमध्ये श्रेष्ठ असून, सोन्याच्या धातूने बनलेला आहे.

भवस्य दयितः श्रीमान् पर्वतो मेघसन्निभः। शातकुम्भमयैः शुभ्रैः शिलाजालैः समावृतः ।। ४७ .

तो पर्वत भवाचा प्रिय असून, तेजस्वी आणि मेघासारखा दिसतो. तो सुंदर, शातकुंभ धातूच्या पांढऱ्या शिलांनी आच्छादलेला आहे.

शतसङ्ख्यैस्तापनीयैः श्रृङ्गैर्दिवमिवोल्लिखन्। मुञ्जवान् स महादिव्यो दुर्गशैलो हिमार्चितः ।। ४७.

मुंजवान हा महादिव्य आणि दुर्गम पर्वत शेकडो तेजस्वी सोन्याच्या शिखरांनी आकाशाला भिडतो, आणि हिमाने पूजिला जातो.

तस्मिन् गिरौ निवसति गिरिशो धूम्रलोहितः। तस्य पादात् प्रभवति शैलोदं नाम तत्सरः ।। ४७.

त्या पर्वतावर धूम्रलोहित नावाचा गिरिश वास करतो. त्याच्या पायथ्याशी शैलोदा नावाचे सरोवर उगम पावते.

तस्मात् प्रभवते हिव्या शैलोदा नाम निम्नगा। सा चक्षुःशीतयोर्मध्ये प्रविष्टा लवणोदधिम् ।। ४७.

त्याच्यापासून शैलोदा नावाची पुण्यवान नदी वाहते. ती चक्षु आणि शीतय या दोन पर्वतांच्या मध्ये जाऊन खारट समुद्रात मिळते.

तस्यास्तीरे वनं दिव्यं विश्रुतं सुरभीति वै। अस्त्युत्तरेण कैलासाच्छिवसत्त्वौषधो गिरिः ।। ४७.

तिच्या काठावर सुरभी नावाचं प्रसिद्ध आणि दिव्य वन आहे. कैलासाच्या उत्तरेला शिवसत्त्वौषधी नावाचा पर्वत आहे.

गौरो नाम गिरिस्तत्र हरितालमयः शुभः। हिरण्यश्रृङ्गः सुमहान् दिव्यो मणिमयो गिरिः ।। ४७.

तेथे गौरो नावाचा, हरिताळापासून बनलेला सुंदर पर्वत आहे. तसेच हिरण्यशृंग नावाचा, मोठा, दिव्य आणि रत्नांनी सजलेला पर्वत आहे.

तस्य पादे महद्दिव्यं शुभं काञ्चनवालुकम्। रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र यातो भगीरथः ।। ४७.

त्याच्या पायथ्याशी सुवर्ण वाळू असलेलं, मोठं, दिव्य आणि शुभ बिंदुसर नावाचं सरोवर आहे, जिथे भगिरथ पोहोचला होता.

गङ्गानिमित्तं राजर्षिरुवास बहुलाः समाः । दिवं यास्यन्ति मे पूर्वे गङ्गातोयपरिप्लुताः ।। ४७.

गंगेसाठी त्या राजर्षीने अनेक वर्षे तिथे वास्तव्य केले; माझे पूर्वज गंगेच्या पाण्यात स्नान करून स्वर्गात गेले.

तत्र त्रिपथगा देवी प्रथमन्तु प्रतिष्ठिता। सोमपादप्रसूता सा सप्तधा प्रतिपद्य ते ।। ४७.

तेथे सुरुवातीला ती त्रिपथगा देवी स्थिरावली; सोमपादातून उत्पन्न होऊन तिने स्वतःला सात प्रवाहांत विभागले.

यूपा मणिमयास्तत्र चितयश्च हिरण्मयाः । तत्रेष्ट्वा तु गतः शर्वं शक्रः सर्वैः सुरैः सह ।। ४७.

तिथे रत्नांचे यूप आणि सोन्याचे चितासुद्धा होत्या; तिथे यज्ञ करून, सर्व देवांसह इंद्राने शंकराची पूजा केली आणि निघून गेला.

दिविच्छायापथो यस्तु अनुनक्षत्रमण्डलम् । दृश्यते भास्वरो रात्रौ देवी त्रिपथगा तु सा ।। ४७.

आकाशातील तिच्या तेजाचा मार्ग, जो तारकांच्या मंडलाच्या पलीकडे आहे, रात्री चमकत दिसतो; तीच ती त्रिपथगा देवी आहे.

अन्तरिक्षं दिवञ्चैव भावयन्ती भुवङ्गता। भवोत्तमाङ्गे पतिता संरुद्धा योगमायया ।। ४७.

ती आकाश आणि स्वर्ग व्यापत चालली, आणि शंकराच्या डोक्यावर पडल्यावर, योगमायेमुळे तिला अडवले गेले.

तस्या ये बिन्दवः केचित् क्रुद्धायाः पतिताः क्षितौ। कृतं बिन्दुसरस्तत्र ततो बिन्दुसरः स्मृतम् ।। ४७.

ती रागावली असता तिचे काही थेंब पृथ्वीवर पडले आणि तिथे एक सरोवर तयार झाले; म्हणून त्याला 'बिंदुसर' म्हणतात.

ततो निरुद्धा देवी सा भवेन स्मयता किल। चिन्तयामास मनसा शङ्करक्षेपणं प्रति ।। ४७.

मग शंकराने हसत तिला अडवल्यावर, त्या देवीने मनात शंकरापासून सुटका कशी करावी याचा विचार केला.

भित्त्वा विशामि पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम्। ज्ञात्वा तस्या अभिप्रायं क्रूरं देव्या चिकीर्षितम् ।। ४७.

'मी प्रवाहाने शंकराला घेऊन पाताळात जाईन' असा तिचा विचार होता; पण तिचा हा कठोर हेतू ओळखून शंकराने त्याप्रमाणे वागले.

तिरोभावयितुं बुद्धिरासीदङ्गेषु तां नदीम्। तस्यावलेपं तं बुद्ध्वा नद्याः क्रुद्धस्तु शङ्करः। निरुध्य तु शिरस्येनां वेगेन पतितां भुवि ।। ४७.

शंकराने मनाशी ठरवले की, तिला आपल्या अंगातच लपवावे; तिचा गर्व ओळखून, रागावलेल्या शंकराने तिला डोक्यावरच अडवून ठेवले.

एतस्मिन्नेव काले तु दृष्ट्वा राजानमग्रतः। धमनीसन्ततं क्षीणं क्षुधापरिगतेन्द्रियम् ।। ४७.

त्याच वेळी, समोर राजा उभा असलेला, ज्याच्या नसांचा जाळी दिसत होता, शरीर कृश झाले होते आणि उपासामुळे इंद्रिये दुर्बल झाली होती—

अनेन तोषितश्चाहं नद्यर्थं पूर्वमेव हि। बुद्ध्वास्य वरदानं तु कोपं नियतवांस्तु सः ।। ४७.

'मी त्याच्यावर खूष आहे, कारण गंगेच्या हेतूसाठी त्याने आधीच मला संतुष्ट केले आहे; मी त्याला वर दिला आहे हे लक्षात घेऊन मी माझा राग आवरला.'

ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा प्रतिज्ञाधारणं प्रति। ततो विसर्जयामास संरुद्धां स्वेन तेजसा। नदीं भगीरथस्यार्थे तपसोग्रेण तोषितः ।। ४७.

ब्रह्मदेवाचे वचन ऐकून, प्रतिज्ञा पूर्ण करण्यासाठी, शंकराने आपल्या तेजाने अडवलेली नदी सोडली; भागीरथाच्या कठोर तपामुळे तो प्रसन्न झाला.