वायुपुराणम्

नवस्वेतेषु वर्षेषु यथाभागस्थितेषु वै। भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।। ४६.

नऊ श्वेत प्रदेशांमध्ये, प्रत्येक आपापल्या भागात स्थित आहेत; तिथे जीव राहतात, ज्यांना गती आणि स्थैर्य दोन्ही असतं.

तेषां विवृद्धिर्बहुला दृश्यते देवमानुषोः। न शक्या परिसङ्ख्यातुं श्रद्धेयानु बुभूषता ।। ४६.

त्यांची वाढ देव आणि माणसांमध्ये खूप मोठी आहे; ती मोजता येत नाही, पण जाणून घेण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी ती सत्य मानावी.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमहापुराणातील वायूद्वारे सांगितलेल्या 'भुवनविन्यास' नावाच्या छप्पन्नाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.

सव्ये हिमवतः पार्श्वे कैलासो नाम पर्वतः। तस्मिन्निवसति श्रीमान् कुबेरः सह राक्षसैः। अप्सरोगणसंयुक्तो मोदते ह्यलकाधिपः ।। ४७.

हिमवंताच्या डाव्या बाजूला कैलास नावाचा पर्वत आहे; तिथे श्रीमंत कुबेर राक्षसांसह राहतात आणि अप्सरांच्या समूहासह अलकापुरीचे स्वामी आनंदात वावरतात.

कैलासपादात् सम्भूतं पुण्यं शीत जलं शुभम्। मन्दं नाम्ना कुमुद्वन्तं शरदम्बुदसन्निभम् ।। ४७.

कैलासाच्या पायथ्यापासून पुण्य, थंड आणि शुद्ध असं कुमुदवत नावाचं पाणी निर्माण होतं, जे मंद आणि शरदऋतूच्या मेघांसारखं दिसतं.

तस्माद्दिव्या प्रभवति नदी मन्दाकिनी शुभा। दिव्यञ्च नन्दनं तत्र तस्यास्तीरे महद्वनम् ।। ४७.

त्यातून दिव्य, शुभ मंदाकिनी नावाची नदी वाहते; तिच्या काठी तिथे दिव्य नंदन नावाचं मोठं वन आहे.

प्रागुत्तरेण कैलासाद्दिव्यसत्त्वौषधं गिरिम्। सुरधातुमयं चित्रं सुवर्णं पर्वतं प्रति ।। ४७.

कैलासाच्या आग्नेय दिशेला एक पर्वत आहे, जिथे दिव्य जीव आणि औषधी आहेत; तो पर्वत देवमय धातूंचा, सुंदर आणि सोन्यासारखा आहे.

चन्द्रप्रभो नाम गिरिः सशुद्धां रत्नसन्निभः। तस्य पादे महद्दिव्यमच्छोदं नाम तत्सरः ।। ४७.

तिथे चंद्रप्रभ नावाचा पर्वत आहे, जो शुद्ध आणि रत्नांसारखा तेजस्वी आहे; त्याच्या पायथ्याशी मोठं दिव्य अचछोद नावाचं सरोवर आहे.

तस्माद्दिव्या प्रभवति ह्यच्छोदा नाम निम्नगा। तस्यास्तीरे महादिव्यं वनं चैत्ररथं स्मृतम् ।। ४७.

त्यातून दिव्य अचछोदा नावाची नदी वाहते; तिच्या काठी मोठं दिव्य आणि चैत्वरथ नावाचं वन आहे.

तस्मिन् गिरौ निवसति मणिभद्रः सहानुगः। यक्षसेनापतिः क्रूरगुह्यकैः परिवारितः ।। ४७.

त्या पर्वतावर मणिभद्र आपल्या अनुयायांसह वास करतो. तो यक्षांचा सेनापती असून, क्रूर गुप्त यक्षांनी वेढलेला आहे.

पुण्या मन्दाकिनी चैव निम्नगाच्छोदिका तथा। महीमण्डलमध्येन प्रविष्टे ते महोदधिम् ।। ४७.

तेथे पुण्यवान मंदाकिनी आणि निम्नगाही वाहतात. त्या दोन्ही पृथ्वीच्या मध्यातून मोठ्या समुद्रात मिळतात.

कैलासाद्दक्षिणप्राच्यां शिवसत्त्वौषधिं गुरुम् । मनःशिलामयं दिव्यं पिशङ्गं पर्वतं प्रति ।। ४७.

कैलासाच्या आग्नेय दिशेला शिवसत्त्वौषधी हे औषधींनी भरलेले, मनःशिलापासून बनलेले, दिव्य आणि पिशंग नावाचे पर्वत आहे.

लोहितो हेमश्रृङ्गस्तु गिरिः सूर्य प्रभो महान्। तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं नाम तत्सरः ।। ४७.

तेथे लोहीत नावाचा मोठा पर्वत आहे, ज्याच्या शिखरांवर सोन्याचा तेज आहे. त्या पर्वताच्या पायथ्याशी लोहीत नावाचे मोठे आणि दिव्य सरोवर आहे.

तस्मात् पुण्यः प्रभवति लौहित्यः सदनो महान्। देवारण्यं विशोकञ्च तस्य तीरे महावनम् ।। ४७.

त्याच्यापासून पुण्यवान आणि मोठ्या लौहित्य नावाच्या नदीचे स्थान निर्माण होते. तिच्या काठावर देवाऱण्य आणि विशोक नावाचे विशाल व दिव्य वन आहे.

तस्मिन् गिरौ निवसति यक्षो मणिवरो वशी। सौम्यैः सुधार्मिकैश्चैव गुह्यकैः परिवारितः ।। ४७.

त्या पर्वतावर संयमी आणि सौम्य गुप्त यक्षांनी वेढलेला मणिवर नावाचा यक्ष वास करतो.

कैलासाद्दक्षिणे पार्श्वे क्रूरसत्वौषधं गिरिम्। वृत्रकायात् किलोत्पन्नमञ्जनं त्रिककुत्प्रति ।। ४७.

कैलासाच्या दक्षिण बाजूला, वज्रासारख्या औषधींनी युक्त, वृताच्या देहापासून उत्पन्न झालेला, अंजन नावाचा पर्वत त्रिककूटसमोर आहे.

सर्वधातुमयस्तत्र सुमहान् वैद्युतो गिरिः। तस्य पादे सरः पुण्यं मानसं सिद्धसेवितम् ।। ४७.

तेथे सर्व धातूंनी बनलेला, अत्यंत मोठा वैद्युत नावाचा पर्वत आहे. त्याच्या पायथ्याशी सिद्धांनी सेविलेलं पवित्र मानस सरोवर आहे.

तस्मात् प्रभवते पुण्या सरयूर्लोकभावनी। तस्यास्तीरे वनं दिव्यं वैभ्राजं नाम विश्रुतम् ।। ४७.

त्याच्यापासून पुण्यवान, जगाला पोसणारी सरयू नदी उगम पावते. तिच्या काठावर वैभ्राज नावाचं प्रसिद्ध आणि दिव्य वन आहे.

कुबेरानुचरस्तत्र प्रहेतृतनयो वशी। ब्रह्म पातो निवसति राक्षसोऽनन्तविक्रमः। अन्तरिक्षचरैर्घोरैर्यातुधानशतैर्वृतः ।। ४७.

तेथे कुबेराचा अनुचर, प्रहेतृचा पुत्र, ब्रह्मपात नावाचा, अपार सामर्थ्य असलेला राक्षस राहतो. त्याच्या सभोवताली आकाशात संचार करणारे, भयंकर आणि शेकडो यातुधान आहेत.

अपरेण तु कैलासान्मुख्यसत्त्वौषधिं गिरिम्। अरुणं पर्वतश्रेष्ठं रुक्मधातुमयं प्रति ।। ४७.

कैलासाच्या पुढे, मुख्य औषधी पर्वत अरुण आहे. तो पर्वतश्रेणींमध्ये श्रेष्ठ असून, सोन्याच्या धातूने बनलेला आहे.

भवस्य दयितः श्रीमान् पर्वतो मेघसन्निभः। शातकुम्भमयैः शुभ्रैः शिलाजालैः समावृतः ।। ४७ .

तो पर्वत भवाचा प्रिय असून, तेजस्वी आणि मेघासारखा दिसतो. तो सुंदर, शातकुंभ धातूच्या पांढऱ्या शिलांनी आच्छादलेला आहे.

शतसङ्ख्यैस्तापनीयैः श्रृङ्गैर्दिवमिवोल्लिखन्। मुञ्जवान् स महादिव्यो दुर्गशैलो हिमार्चितः ।। ४७.

मुंजवान हा महादिव्य आणि दुर्गम पर्वत शेकडो तेजस्वी सोन्याच्या शिखरांनी आकाशाला भिडतो, आणि हिमाने पूजिला जातो.

तस्मिन् गिरौ निवसति गिरिशो धूम्रलोहितः। तस्य पादात् प्रभवति शैलोदं नाम तत्सरः ।। ४७.

त्या पर्वतावर धूम्रलोहित नावाचा गिरिश वास करतो. त्याच्या पायथ्याशी शैलोदा नावाचे सरोवर उगम पावते.

तस्मात् प्रभवते हिव्या शैलोदा नाम निम्नगा। सा चक्षुःशीतयोर्मध्ये प्रविष्टा लवणोदधिम् ।। ४७.

त्याच्यापासून शैलोदा नावाची पुण्यवान नदी वाहते. ती चक्षु आणि शीतय या दोन पर्वतांच्या मध्ये जाऊन खारट समुद्रात मिळते.

तस्यास्तीरे वनं दिव्यं विश्रुतं सुरभीति वै। अस्त्युत्तरेण कैलासाच्छिवसत्त्वौषधो गिरिः ।। ४७.

तिच्या काठावर सुरभी नावाचं प्रसिद्ध आणि दिव्य वन आहे. कैलासाच्या उत्तरेला शिवसत्त्वौषधी नावाचा पर्वत आहे.

गौरो नाम गिरिस्तत्र हरितालमयः शुभः। हिरण्यश्रृङ्गः सुमहान् दिव्यो मणिमयो गिरिः ।। ४७.

तेथे गौरो नावाचा, हरिताळापासून बनलेला सुंदर पर्वत आहे. तसेच हिरण्यशृंग नावाचा, मोठा, दिव्य आणि रत्नांनी सजलेला पर्वत आहे.

तस्य पादे महद्दिव्यं शुभं काञ्चनवालुकम्। रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र यातो भगीरथः ।। ४७.

त्याच्या पायथ्याशी सुवर्ण वाळू असलेलं, मोठं, दिव्य आणि शुभ बिंदुसर नावाचं सरोवर आहे, जिथे भगिरथ पोहोचला होता.

गङ्गानिमित्तं राजर्षिरुवास बहुलाः समाः । दिवं यास्यन्ति मे पूर्वे गङ्गातोयपरिप्लुताः ।। ४७.

गंगेसाठी त्या राजर्षीने अनेक वर्षे तिथे वास्तव्य केले; माझे पूर्वज गंगेच्या पाण्यात स्नान करून स्वर्गात गेले.

तत्र त्रिपथगा देवी प्रथमन्तु प्रतिष्ठिता। सोमपादप्रसूता सा सप्तधा प्रतिपद्य ते ।। ४७.

तेथे सुरुवातीला ती त्रिपथगा देवी स्थिरावली; सोमपादातून उत्पन्न होऊन तिने स्वतःला सात प्रवाहांत विभागले.