वायुपुराणम्

अरत्नीनां शतान्यष्टौ एकषष्ट्यधिकानि तु। फलप्रमाणं संख्यातमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।। ४६.

त्या झाडाच्या फळाचा आकार, सत्यदर्शी ऋषींनी आठशे एकसष्ट हात (अरत्नी) एवढा मोजला आहे.

पतमानानि तान्युर्व्यां कुर्वन्ति विपुलं स्वनम्। तस्या जम्ब्वाः फलरसो नदीभूय प्रसर्पति ।। ४६.

जांभूळाची फळं जेव्हा खाली पडतात, तेव्हा मोठा आवाज होतो; त्या जांभूळाचा रस नदीसारखा वाहू लागतो.

मेरुं प्रदक्षिणीकृत्य जम्बू वृक्षंविशत्यधः। ते पिबन्ति सदा हृष्टा जम्बूरसफलावृताः ।। ४६.

ते जांभूळाचे वृक्ष मेरू पर्वताभोवती फिरून खाली जातात; तिथे नेहमी आनंदी असणारे लोक जांभूळाचा रस पितात.

जम्बूरसफलं पीत्वा न जरां प्राप्नुवन्ति ते। न च ध्रुवं न रोगं तु न च मृत्युं तथाविधम् ।। ४६.

जांभूळाचा रस प्यायल्यावर त्यांना कधीच वार्धक्य येत नाही; त्यांना ना आजार होतो, ना तसा मृत्यू येतो.

तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं देवभूषणम्। इन्द्रगोपकशङ्काशं जायते भास्वरन्तु तत् ।। ४६.

तिथे जांबूनद नावाचं सोनं उत्पन्न होतं, जे देवांचं अलंकार आहे; ते सोनं इंद्रगोप कीटकासारखं तेजस्वी दिसतं.

सर्वेषां वर्षवृक्षाणां शुभः फलरसस्तु सः। स्कन्नं भवति तच्छुक्रं कनकं देवभूषणम् ।। ४६.

सर्व उत्तम वृक्षांचा रस शुभ असतो; तो रस खाली पडून शुद्ध सोनं बनतो, जे देवांचं अलंकार आहे.

तेषां मूत्रं पुरीषञ्च दिक्षु सर्वासु भागशः। ईश्वरानुग्रहाद्भूमिर्मृतांश्च ग्रसते तु तान् ।। ४६.

त्यांचं मूत्र आणि विष्ठा सर्व दिशांना विभागली जाते; प्रभूच्या कृपेने पृथ्वी ती आणि मृत लोकही आपल्यात सामावून घेते.

रक्षः पिशाचा यक्षाश्च सर्वे हैमवताः स्मृताः। हेमकूटे तु गन्धर्वा विज्ञेयाः साप्सरोगणाः ।। ४६.

सर्व राक्षस, पिशाच्च आणि यक्ष हे हिमवत प्रदेशात राहतात असं मानलं जातं; हेमकूट पर्वती गंधर्व आणि त्यांच्या सोबत अप्सरा वास करतात.

सर्वे नागास्तु निषधे शेषवासुकितक्षकाः। महामेरौ त्रयस्त्रिंशद्भ्रमन्ते याज्ञिकाः सुराः । नीले तु वैडूर्यमये सिद्धब्रह्मर्षयो मताः ।। ४६.

सर्व नाग, म्हणजे शेष, वासुकी आणि तक्षक, हे निषध पर्वती राहतात; महान मेरू पर्वती त्र्यत्रीशती यज्ञ करणारे देव भटकतात; नील पर्वती, जी वैडूर्य रत्नाची आहे, तिथे सिद्ध आणि ब्रह्मर्षी राहतात.

दैत्यानां दानवानाञ्च श्वेतपर्वत उच्यते। श्रृङ्गवान् पर्वतः श्रेष्ठः पितॄणां प्रतिसञ्चरः ।। ४६.

दैत्य आणि दानवांसाठी श्वेत नावाचा पर्वत सांगितला आहे; शिखरांनी युक्त असा तो पर्वत श्रेष्ठ असून, पितरांचा निवासस्थान आहे.

नवस्वेतेषु वर्षेषु यथाभागस्थितेषु वै। भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।। ४६.

नऊ श्वेत प्रदेशांमध्ये, प्रत्येक आपापल्या भागात स्थित आहेत; तिथे जीव राहतात, ज्यांना गती आणि स्थैर्य दोन्ही असतं.

तेषां विवृद्धिर्बहुला दृश्यते देवमानुषोः। न शक्या परिसङ्ख्यातुं श्रद्धेयानु बुभूषता ।। ४६.

त्यांची वाढ देव आणि माणसांमध्ये खूप मोठी आहे; ती मोजता येत नाही, पण जाणून घेण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी ती सत्य मानावी.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमहापुराणातील वायूद्वारे सांगितलेल्या 'भुवनविन्यास' नावाच्या छप्पन्नाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.

सव्ये हिमवतः पार्श्वे कैलासो नाम पर्वतः। तस्मिन्निवसति श्रीमान् कुबेरः सह राक्षसैः। अप्सरोगणसंयुक्तो मोदते ह्यलकाधिपः ।। ४७.

हिमवंताच्या डाव्या बाजूला कैलास नावाचा पर्वत आहे; तिथे श्रीमंत कुबेर राक्षसांसह राहतात आणि अप्सरांच्या समूहासह अलकापुरीचे स्वामी आनंदात वावरतात.

कैलासपादात् सम्भूतं पुण्यं शीत जलं शुभम्। मन्दं नाम्ना कुमुद्वन्तं शरदम्बुदसन्निभम् ।। ४७.

कैलासाच्या पायथ्यापासून पुण्य, थंड आणि शुद्ध असं कुमुदवत नावाचं पाणी निर्माण होतं, जे मंद आणि शरदऋतूच्या मेघांसारखं दिसतं.

तस्माद्दिव्या प्रभवति नदी मन्दाकिनी शुभा। दिव्यञ्च नन्दनं तत्र तस्यास्तीरे महद्वनम् ।। ४७.

त्यातून दिव्य, शुभ मंदाकिनी नावाची नदी वाहते; तिच्या काठी तिथे दिव्य नंदन नावाचं मोठं वन आहे.

प्रागुत्तरेण कैलासाद्दिव्यसत्त्वौषधं गिरिम्। सुरधातुमयं चित्रं सुवर्णं पर्वतं प्रति ।। ४७.

कैलासाच्या आग्नेय दिशेला एक पर्वत आहे, जिथे दिव्य जीव आणि औषधी आहेत; तो पर्वत देवमय धातूंचा, सुंदर आणि सोन्यासारखा आहे.

चन्द्रप्रभो नाम गिरिः सशुद्धां रत्नसन्निभः। तस्य पादे महद्दिव्यमच्छोदं नाम तत्सरः ।। ४७.

तिथे चंद्रप्रभ नावाचा पर्वत आहे, जो शुद्ध आणि रत्नांसारखा तेजस्वी आहे; त्याच्या पायथ्याशी मोठं दिव्य अचछोद नावाचं सरोवर आहे.

तस्माद्दिव्या प्रभवति ह्यच्छोदा नाम निम्नगा। तस्यास्तीरे महादिव्यं वनं चैत्ररथं स्मृतम् ।। ४७.

त्यातून दिव्य अचछोदा नावाची नदी वाहते; तिच्या काठी मोठं दिव्य आणि चैत्वरथ नावाचं वन आहे.

तस्मिन् गिरौ निवसति मणिभद्रः सहानुगः। यक्षसेनापतिः क्रूरगुह्यकैः परिवारितः ।। ४७.

त्या पर्वतावर मणिभद्र आपल्या अनुयायांसह वास करतो. तो यक्षांचा सेनापती असून, क्रूर गुप्त यक्षांनी वेढलेला आहे.

पुण्या मन्दाकिनी चैव निम्नगाच्छोदिका तथा। महीमण्डलमध्येन प्रविष्टे ते महोदधिम् ।। ४७.

तेथे पुण्यवान मंदाकिनी आणि निम्नगाही वाहतात. त्या दोन्ही पृथ्वीच्या मध्यातून मोठ्या समुद्रात मिळतात.

कैलासाद्दक्षिणप्राच्यां शिवसत्त्वौषधिं गुरुम् । मनःशिलामयं दिव्यं पिशङ्गं पर्वतं प्रति ।। ४७.

कैलासाच्या आग्नेय दिशेला शिवसत्त्वौषधी हे औषधींनी भरलेले, मनःशिलापासून बनलेले, दिव्य आणि पिशंग नावाचे पर्वत आहे.

लोहितो हेमश्रृङ्गस्तु गिरिः सूर्य प्रभो महान्। तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं नाम तत्सरः ।। ४७.

तेथे लोहीत नावाचा मोठा पर्वत आहे, ज्याच्या शिखरांवर सोन्याचा तेज आहे. त्या पर्वताच्या पायथ्याशी लोहीत नावाचे मोठे आणि दिव्य सरोवर आहे.

तस्मात् पुण्यः प्रभवति लौहित्यः सदनो महान्। देवारण्यं विशोकञ्च तस्य तीरे महावनम् ।। ४७.

त्याच्यापासून पुण्यवान आणि मोठ्या लौहित्य नावाच्या नदीचे स्थान निर्माण होते. तिच्या काठावर देवाऱण्य आणि विशोक नावाचे विशाल व दिव्य वन आहे.

तस्मिन् गिरौ निवसति यक्षो मणिवरो वशी। सौम्यैः सुधार्मिकैश्चैव गुह्यकैः परिवारितः ।। ४७.

त्या पर्वतावर संयमी आणि सौम्य गुप्त यक्षांनी वेढलेला मणिवर नावाचा यक्ष वास करतो.

कैलासाद्दक्षिणे पार्श्वे क्रूरसत्वौषधं गिरिम्। वृत्रकायात् किलोत्पन्नमञ्जनं त्रिककुत्प्रति ।। ४७.

कैलासाच्या दक्षिण बाजूला, वज्रासारख्या औषधींनी युक्त, वृताच्या देहापासून उत्पन्न झालेला, अंजन नावाचा पर्वत त्रिककूटसमोर आहे.

सर्वधातुमयस्तत्र सुमहान् वैद्युतो गिरिः। तस्य पादे सरः पुण्यं मानसं सिद्धसेवितम् ।। ४७.

तेथे सर्व धातूंनी बनलेला, अत्यंत मोठा वैद्युत नावाचा पर्वत आहे. त्याच्या पायथ्याशी सिद्धांनी सेविलेलं पवित्र मानस सरोवर आहे.

तस्मात् प्रभवते पुण्या सरयूर्लोकभावनी। तस्यास्तीरे वनं दिव्यं वैभ्राजं नाम विश्रुतम् ।। ४७.

त्याच्यापासून पुण्यवान, जगाला पोसणारी सरयू नदी उगम पावते. तिच्या काठावर वैभ्राज नावाचं प्रसिद्ध आणि दिव्य वन आहे.

कुबेरानुचरस्तत्र प्रहेतृतनयो वशी। ब्रह्म पातो निवसति राक्षसोऽनन्तविक्रमः। अन्तरिक्षचरैर्घोरैर्यातुधानशतैर्वृतः ।। ४७.

तेथे कुबेराचा अनुचर, प्रहेतृचा पुत्र, ब्रह्मपात नावाचा, अपार सामर्थ्य असलेला राक्षस राहतो. त्याच्या सभोवताली आकाशात संचार करणारे, भयंकर आणि शेकडो यातुधान आहेत.