वायुपुराणम्

योजनानां सहस्राणि षड्‌विंशस्तस्य विस्तरः। चतुरस्रः समन्ताच्च शरावाकार संस्थितः ।। ४६.

त्याची रुंदी सहा वीस हजार योजने आहे, चारही बाजूंनी चौकोनी आणि ताटासारखी आकाराची आहे.

मेरोस्तु पश्चिमे भागे नवसाहस्रसंमिते। चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि गन्धमादनपर्वतः ।। ४६.

मेरूच्या पश्चिमेला, नऊ हजार योजने अंतरावर, चौतीस हजार योजने विस्तारलेला गंधमादन पर्वत आहे.

उदग्दक्षिणतश्चैव आनीलनिषधायतः। चत्वारिंशत्सहस्राणि परिवृद्धो महीतलात्। सहस्रमवगाढस्तु तावदेव तु धिष्ठितः ।। ४६.

उत्तर आणि दक्षिणेला, नील आणि निषध पर्वतांच्या दिशेने, तो पर्वत चाळीस हजार योजने उंच वाढलेला आहे आणि एक हजार योजने खोलवर स्थिर आहे.

पूर्वेण माल्यवान् शैलस्तत्प्रमाणः प्रकीर्तितः। दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु ।। ४६.

पूर्वेला मल्यवान पर्वत आहे, जो तितक्याच मापाचा आहे. तो नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषध पर्वताच्या उत्तरेला आहे.

तेषां मध्ये महामेरुः सुप्रमाणः प्रकीर्तितः। सर्वेषामेव शैलानामवगाढो यथा भवेत् ।। ४६.

या सर्व पर्वतांच्या मध्ये महान मेरू पर्वत आहे, जो आपल्या विशालतेसाठी प्रसिद्ध आहे आणि सर्व पर्वतांमध्ये तो सर्वांत खोलवर रुजलेला आहे असे मानले जाते.

विस्तरस्तत्प्रमाणः स्यादायामे नियुतः स्मृतः। वृत्तभावात् समुद्रस्य महीमण्डलभावनः ।। ४६.

त्याची रुंदीही तितकीच आहे आणि लांबी दहा हजार योजने आहे असे सांगितले जाते. तो गोलाकार असल्याने पृथ्वीच्या मध्यभागी आहे असे समजले जाते.

आयामाः परिहीयन्ते चतुरस्राः समस्ततः। अनावृत्ताश्चतुष्केण भिद्यन्ते मध्यमागताः ।। ४६.

सर्व चौकोनी आकारातील प्रदेशांची लांबी कमी कमी होत जाते. मधल्या भागात ते चार विभागात विभागलेले असतात आणि पुन्हा मागे वळत नाहीत.

प्रभिन्नाञ्जनसङ्काशा जम्बूरसवती नदी। मेरोस्तु दक्षिणे पार्श्वे निषधस्योत्तरेण तु ।। ४५.

जांभूळाच्या रसाने भरलेली, काळ्या काजळासारखी दिसणारी जांभू नदी मेरूच्या दक्षिणेला आणि निषध पर्वताच्या उत्तरेला वाहते.

सुदर्शनो नाम महाजम्बूवृक्षः सनातनः। नित्यपुष्पफलोपेतः सिद्धचारणसेवितः ।। ४६.

तिथे 'सुदर्शन' नावाचा एक महान, सनातन जांभूळ वृक्ष आहे, जो नेहमी फुलांनी आणि फळांनी भरलेला असतो आणि सिद्ध व चारण लोक त्याची सेवा करतात.

तस्य नाम्ना समाख्यातो जम्बूद्वीपे वनस्पतिः। योजनानां सहस्रं तु शतचान्यमहाद्रुमः। उत्सेधो वृक्षराजस्प दिवं स्पृशति सर्वशः ।। ४६.

या झाडावरूनच जांभूद्वीपाला नाव मिळाले आहे. तिथे आणखी एक मोठा वृक्ष आहे, जो एक हजार योजने उंच आणि शंभर योजने रुंद आहे, आणि तो वृक्षराजा आपल्या टोकाने आकाशाला स्पर्श करतो.

अरत्नीनां शतान्यष्टौ एकषष्ट्यधिकानि तु। फलप्रमाणं संख्यातमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ।। ४६.

त्या झाडाच्या फळाचा आकार, सत्यदर्शी ऋषींनी आठशे एकसष्ट हात (अरत्नी) एवढा मोजला आहे.

पतमानानि तान्युर्व्यां कुर्वन्ति विपुलं स्वनम्। तस्या जम्ब्वाः फलरसो नदीभूय प्रसर्पति ।। ४६.

जांभूळाची फळं जेव्हा खाली पडतात, तेव्हा मोठा आवाज होतो; त्या जांभूळाचा रस नदीसारखा वाहू लागतो.

मेरुं प्रदक्षिणीकृत्य जम्बू वृक्षंविशत्यधः। ते पिबन्ति सदा हृष्टा जम्बूरसफलावृताः ।। ४६.

ते जांभूळाचे वृक्ष मेरू पर्वताभोवती फिरून खाली जातात; तिथे नेहमी आनंदी असणारे लोक जांभूळाचा रस पितात.

जम्बूरसफलं पीत्वा न जरां प्राप्नुवन्ति ते। न च ध्रुवं न रोगं तु न च मृत्युं तथाविधम् ।। ४६.

जांभूळाचा रस प्यायल्यावर त्यांना कधीच वार्धक्य येत नाही; त्यांना ना आजार होतो, ना तसा मृत्यू येतो.

तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं देवभूषणम्। इन्द्रगोपकशङ्काशं जायते भास्वरन्तु तत् ।। ४६.

तिथे जांबूनद नावाचं सोनं उत्पन्न होतं, जे देवांचं अलंकार आहे; ते सोनं इंद्रगोप कीटकासारखं तेजस्वी दिसतं.

सर्वेषां वर्षवृक्षाणां शुभः फलरसस्तु सः। स्कन्नं भवति तच्छुक्रं कनकं देवभूषणम् ।। ४६.

सर्व उत्तम वृक्षांचा रस शुभ असतो; तो रस खाली पडून शुद्ध सोनं बनतो, जे देवांचं अलंकार आहे.

तेषां मूत्रं पुरीषञ्च दिक्षु सर्वासु भागशः। ईश्वरानुग्रहाद्भूमिर्मृतांश्च ग्रसते तु तान् ।। ४६.

त्यांचं मूत्र आणि विष्ठा सर्व दिशांना विभागली जाते; प्रभूच्या कृपेने पृथ्वी ती आणि मृत लोकही आपल्यात सामावून घेते.

रक्षः पिशाचा यक्षाश्च सर्वे हैमवताः स्मृताः। हेमकूटे तु गन्धर्वा विज्ञेयाः साप्सरोगणाः ।। ४६.

सर्व राक्षस, पिशाच्च आणि यक्ष हे हिमवत प्रदेशात राहतात असं मानलं जातं; हेमकूट पर्वती गंधर्व आणि त्यांच्या सोबत अप्सरा वास करतात.

सर्वे नागास्तु निषधे शेषवासुकितक्षकाः। महामेरौ त्रयस्त्रिंशद्भ्रमन्ते याज्ञिकाः सुराः । नीले तु वैडूर्यमये सिद्धब्रह्मर्षयो मताः ।। ४६.

सर्व नाग, म्हणजे शेष, वासुकी आणि तक्षक, हे निषध पर्वती राहतात; महान मेरू पर्वती त्र्यत्रीशती यज्ञ करणारे देव भटकतात; नील पर्वती, जी वैडूर्य रत्नाची आहे, तिथे सिद्ध आणि ब्रह्मर्षी राहतात.

दैत्यानां दानवानाञ्च श्वेतपर्वत उच्यते। श्रृङ्गवान् पर्वतः श्रेष्ठः पितॄणां प्रतिसञ्चरः ।। ४६.

दैत्य आणि दानवांसाठी श्वेत नावाचा पर्वत सांगितला आहे; शिखरांनी युक्त असा तो पर्वत श्रेष्ठ असून, पितरांचा निवासस्थान आहे.

नवस्वेतेषु वर्षेषु यथाभागस्थितेषु वै। भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।। ४६.

नऊ श्वेत प्रदेशांमध्ये, प्रत्येक आपापल्या भागात स्थित आहेत; तिथे जीव राहतात, ज्यांना गती आणि स्थैर्य दोन्ही असतं.

तेषां विवृद्धिर्बहुला दृश्यते देवमानुषोः। न शक्या परिसङ्ख्यातुं श्रद्धेयानु बुभूषता ।। ४६.

त्यांची वाढ देव आणि माणसांमध्ये खूप मोठी आहे; ती मोजता येत नाही, पण जाणून घेण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी ती सत्य मानावी.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमहापुराणातील वायूद्वारे सांगितलेल्या 'भुवनविन्यास' नावाच्या छप्पन्नाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.

सव्ये हिमवतः पार्श्वे कैलासो नाम पर्वतः। तस्मिन्निवसति श्रीमान् कुबेरः सह राक्षसैः। अप्सरोगणसंयुक्तो मोदते ह्यलकाधिपः ।। ४७.

हिमवंताच्या डाव्या बाजूला कैलास नावाचा पर्वत आहे; तिथे श्रीमंत कुबेर राक्षसांसह राहतात आणि अप्सरांच्या समूहासह अलकापुरीचे स्वामी आनंदात वावरतात.

कैलासपादात् सम्भूतं पुण्यं शीत जलं शुभम्। मन्दं नाम्ना कुमुद्वन्तं शरदम्बुदसन्निभम् ।। ४७.

कैलासाच्या पायथ्यापासून पुण्य, थंड आणि शुद्ध असं कुमुदवत नावाचं पाणी निर्माण होतं, जे मंद आणि शरदऋतूच्या मेघांसारखं दिसतं.

तस्माद्दिव्या प्रभवति नदी मन्दाकिनी शुभा। दिव्यञ्च नन्दनं तत्र तस्यास्तीरे महद्वनम् ।। ४७.

त्यातून दिव्य, शुभ मंदाकिनी नावाची नदी वाहते; तिच्या काठी तिथे दिव्य नंदन नावाचं मोठं वन आहे.

प्रागुत्तरेण कैलासाद्दिव्यसत्त्वौषधं गिरिम्। सुरधातुमयं चित्रं सुवर्णं पर्वतं प्रति ।। ४७.

कैलासाच्या आग्नेय दिशेला एक पर्वत आहे, जिथे दिव्य जीव आणि औषधी आहेत; तो पर्वत देवमय धातूंचा, सुंदर आणि सोन्यासारखा आहे.

चन्द्रप्रभो नाम गिरिः सशुद्धां रत्नसन्निभः। तस्य पादे महद्दिव्यमच्छोदं नाम तत्सरः ।। ४७.

तिथे चंद्रप्रभ नावाचा पर्वत आहे, जो शुद्ध आणि रत्नांसारखा तेजस्वी आहे; त्याच्या पायथ्याशी मोठं दिव्य अचछोद नावाचं सरोवर आहे.

तस्माद्दिव्या प्रभवति ह्यच्छोदा नाम निम्नगा। तस्यास्तीरे महादिव्यं वनं चैत्ररथं स्मृतम् ।। ४७.

त्यातून दिव्य अचछोदा नावाची नदी वाहते; तिच्या काठी मोठं दिव्य आणि चैत्वरथ नावाचं वन आहे.