वायुपुराणम्

तोसलाः कोसलाश्चैव त्रैपुरा वैदिकास्तथा। तुमुरास्तुम्बुराश्चैव षट्सुरा निषधैः सह ।। ४५.

तोसल, कोसल, त्रैपुर, वैदिक, तसंच तुमुर, तुम्बुर, षट्सुर आणि निषध हेही आहेत.

अनुपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः। एते जनपदाः सर्वे विन्ध्य पृष्ठनिवासिनः ।। ४५.

अनुप, तुंडिकेर, वीतिहोत्र आणि अवंती — हे सगळे विंध्याच्या उतारावर राहणारे लोक आहेत.

अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये। निगर्हरा हंसमार्गाः क्षुपणास्तङ्गणाः खसाः ।। ४५.

आता मी पर्वतात राहणारे आणि ते प्रदेश सांगतो — निगर्हर, हंसमार्ग, क्षुपण, तंगण आणि खास.

कुशप्रावरणाश्चैव हूणा दर्वाः सहूदकाः। त्रिगर्त्ता मालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह ।। ४५.

कुशाचं वस्त्र घालणारे, हूण, दर्व, हुडाक, त्रिगर्त, माळव आणि किरात, तामस लोकांसह.

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः। कृतं त्रेता द्वारपञ्च कलिश्चेति चतुष्टयम्। तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टान्निबोधत ।। ४५.

भारतात चार युगं आहेत असं ऋषी म्हणतात — कृत, त्रेता, द्वापार आणि कलियुग. त्यांचा स्वभाव मी सांगतो, पुढे ऐका.

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषय उत्तरं पुनरेव ते। शुश्रूषवो मुदा युक्ताः पप्रच्छुर्लोमहर्षणम् ।। ४६.

हे ऐकल्यावर, ऋषी आनंदानं आणि उत्सुकतेनं पुन्हा लोमहर्षण यांना विचारू लागले.

यच्च किम्पुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथैव च। आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्त्तितं भारतं त्वया ।। ४६.

जसं तू भारत देशाचं वर्णन केलंस, तसंच किंपुरुष आणि हरिवर्ष यांच्याबद्दल खरं खरं सांग.

पृष्टत्स्विदं यथा विप्रैर्यथा प्रश्रं विशेषतः। उवाच मुनिनिर्दिष्टं पुराणं विहितं यथा ।। ४६.

ऋषींनी योग्य पद्धतीनं विचारल्यावर, त्यांनी प्राचीन मुनींनी सांगितलेलं पुराण तसंच सांगितलं.

शुश्रूषा यत्र वो विप्रास्तच्छृणुध्वं मुदा युताः। पुक्षखण्डः किम्पुरुषे सुमहान्नन्दनोपमः ।। ४६.

हे ब्राह्मणहो, ऐकायला उत्सुक असणाऱ्यांनो, आनंदानं ऐका — किंपुरुष देशात पुक्क्ष नावाचा मोठा प्रदेश आहे, तो नंदनवनासारखा आहे.

दशवर्षसहस्राणि स्थितिः किम्पुरुषे स्मृता। सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ।। ४६.

किंपुरुष देशात माणसांचं आयुष्य दहा हजार वर्षांचं असतं, तिथले पुरुष सुवर्णासारखे आणि स्त्रिया अप्सरांसारख्या सुंदर असतात.

अनामया ह्यशोकाश्च सर्वे ते शुद्धमानसाः। जायन्ते मानवास्तत्र निस्तप्तकनकप्रभाः ।। ४६.

तिथे सगळे निरोगी, दुःखरहित आणि शुद्ध मनाचे असतात; तिथे जन्मणारे लोक निखळ सोन्यासारखे तेजस्वी असतात.

वर्षे किम्पुरुषे पुण्ये प्लक्षो मधुवहः शुभः। तस्य किम्पुरुषाः सर्वे पिबन्ति रसमुत्तमम् ।। ४६.

किंपुरुष देशात पुण्यवान असा मधुरस देणारा प्लक्षवृक्ष आहे; तिथले सगळे किंपुरुष त्या झाडाचा उत्तम रस पितात.

अतःपरं किं पुरुषाद्धरिवर्षः प्रचक्ष्यते। महारजतसङ्काशा जायन्ते तत्र मानवाः ।। ४६.

किंपुरुष देशानंतर हरिवर्ष आहे; तिथे माणसं मोठ्या चांदीसारखी दिसतात.

देवलोकाच्च्युताः सर्वे देवरूपाश्च सर्वशः। हरिवर्षे नराः सर्वे पिबन्तीक्षुरसं शुभम् ।। ४६.

देवांच्या लोकातून खाली पडलेले, सर्व प्रकारे देवासारखे दिसणारे लोक, हरीच्या प्रदेशात राहतात आणि तिथे सगळे लोक गोड ऊसाचा शुद्ध रस पितात.

एकादश सहस्राणि वर्षाणां तु मुदा युताः। हरिवर्षे तु जीवन्ति सर्वे मुदितमानसाः। न जरा बाधते तत्र जीर्यन्ति न च ते नराः ।। ४६.

हरीच्या प्रदेशात सगळे लोक आनंदाने अकरा हजार वर्षे जगतात, त्यांच्या मनात नेहमी आनंद असतो. तिथे कोणालाही म्हातारपण त्रास देत नाही आणि ते लोक कधीच वृद्ध होत नाहीत.

मध्यमं यन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम्। न तत्र सूर्यस्तपति न च जीर्यन्ति मानवाः ।। ४६.

माझ्या सांगण्यानुसार मध्यभागी असलेला इलावृत नावाचा प्रदेश, तिथे सूर्य कधीच तळपत नाही आणि तिथले लोक कधीच म्हातारे होत नाहीत.

चन्द्रसूर्यौ सनक्षत्रावप्रकाशाविलावृते । पद्मवर्णाः पद्म प्रभाः पद्मपत्रनिभेक्षणाः। पक्षपत्रसुगन्धाश्च जायन्ते तत्र मानवाः ।। ४६.

इलावृत प्रदेशात चंद्र, सूर्य आणि तारे दिसत नाहीत. तिथे जन्माला येणाऱ्या लोकांचा रंग कमळासारखा असतो, तेजही कमळासारखे असते, डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे असतात आणि त्यांच्या शरीराला फुलांच्या पाकळ्यांचा सुगंध असतो.

जम्बूरसफलाहारा ह्यनिष्पन्दाः सुगन्धिनः। मनस्विनो भुक्तभोगाः सत्कर्मफलभोगिनः ।। ४६.

ते लोक जांभुळाच्या झाडाची फळे खातात, हालचाल करत नाहीत, सुगंधी असतात, बुद्धिमान असतात, सुखाचा उपभोग घेतात आणि सत्कर्मांच्या फळांचा आस्वाद घेतात.

देवलोकाच्च्युताः सर्वे जायन्ते ह्यजरामराः. त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणान्ते नरोत्तमाः ।। ४६.

देवांच्या लोकातून खाली पडलेले सर्वजण तिथे जन्म घेतात आणि ते कधीच म्हातारे किंवा मरत नाहीत. तेरा हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर ते श्रेष्ठ मानव होतात.

आयुष्प्रमाणं जीवन्ति ते तु वर्षे त्विलावृते । मेरोः प्रतिदिशं ते तु नवसाहस्रविस्तृते ।। ४६.

इलावृत प्रदेशात ते आपापल्या आयुष्याच्या पूर्ण मापानुसार जगतात, आणि मेरू पर्वताच्या प्रत्येक दिशेला हा प्रदेश नऊ हजार योजने इतका पसरलेला आहे.

योजनानां सहस्राणि षड्‌विंशस्तस्य विस्तरः। चतुरस्रः समन्ताच्च शरावाकार संस्थितः ।। ४६.

त्याची रुंदी सहा वीस हजार योजने आहे, चारही बाजूंनी चौकोनी आणि ताटासारखी आकाराची आहे.

मेरोस्तु पश्चिमे भागे नवसाहस्रसंमिते। चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि गन्धमादनपर्वतः ।। ४६.

मेरूच्या पश्चिमेला, नऊ हजार योजने अंतरावर, चौतीस हजार योजने विस्तारलेला गंधमादन पर्वत आहे.

उदग्दक्षिणतश्चैव आनीलनिषधायतः। चत्वारिंशत्सहस्राणि परिवृद्धो महीतलात्। सहस्रमवगाढस्तु तावदेव तु धिष्ठितः ।। ४६.

उत्तर आणि दक्षिणेला, नील आणि निषध पर्वतांच्या दिशेने, तो पर्वत चाळीस हजार योजने उंच वाढलेला आहे आणि एक हजार योजने खोलवर स्थिर आहे.

पूर्वेण माल्यवान् शैलस्तत्प्रमाणः प्रकीर्तितः। दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण तु ।। ४६.

पूर्वेला मल्यवान पर्वत आहे, जो तितक्याच मापाचा आहे. तो नील पर्वताच्या दक्षिणेला आणि निषध पर्वताच्या उत्तरेला आहे.

तेषां मध्ये महामेरुः सुप्रमाणः प्रकीर्तितः। सर्वेषामेव शैलानामवगाढो यथा भवेत् ।। ४६.

या सर्व पर्वतांच्या मध्ये महान मेरू पर्वत आहे, जो आपल्या विशालतेसाठी प्रसिद्ध आहे आणि सर्व पर्वतांमध्ये तो सर्वांत खोलवर रुजलेला आहे असे मानले जाते.

विस्तरस्तत्प्रमाणः स्यादायामे नियुतः स्मृतः। वृत्तभावात् समुद्रस्य महीमण्डलभावनः ।। ४६.

त्याची रुंदीही तितकीच आहे आणि लांबी दहा हजार योजने आहे असे सांगितले जाते. तो गोलाकार असल्याने पृथ्वीच्या मध्यभागी आहे असे समजले जाते.

आयामाः परिहीयन्ते चतुरस्राः समस्ततः। अनावृत्ताश्चतुष्केण भिद्यन्ते मध्यमागताः ।। ४६.

सर्व चौकोनी आकारातील प्रदेशांची लांबी कमी कमी होत जाते. मधल्या भागात ते चार विभागात विभागलेले असतात आणि पुन्हा मागे वळत नाहीत.

प्रभिन्नाञ्जनसङ्काशा जम्बूरसवती नदी। मेरोस्तु दक्षिणे पार्श्वे निषधस्योत्तरेण तु ।। ४५.

जांभूळाच्या रसाने भरलेली, काळ्या काजळासारखी दिसणारी जांभू नदी मेरूच्या दक्षिणेला आणि निषध पर्वताच्या उत्तरेला वाहते.

सुदर्शनो नाम महाजम्बूवृक्षः सनातनः। नित्यपुष्पफलोपेतः सिद्धचारणसेवितः ।। ४६.

तिथे 'सुदर्शन' नावाचा एक महान, सनातन जांभूळ वृक्ष आहे, जो नेहमी फुलांनी आणि फळांनी भरलेला असतो आणि सिद्ध व चारण लोक त्याची सेवा करतात.