वायुपुराणम्

ब्रह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा गेयमर्थकाः। प्राग्ज्योतिषाश्च मुण्डाश्च विदेहास्तामलिप्तकाः। माला मगधगोविन्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः ।। ४५.

ब्रह्मोत्तर, प्रविजय, भार्गव, गेयमार्थक, प्राग्ज्योतिष, मुंड, विदेह, तामलिप्त, माला, मगध आणि गोविंद हे पूर्वेकडील लोक आहेत.

अथापरे जनपदा दक्षिणापथ वासिनः । पाण्ड्याश्च केरलाश्चैव चौल्याः कुल्यास्तथैव च ।। ४५.

आता दक्षिणेकडील प्रदेशातील इतर लोक म्हणजे पांड्य, केरळ, चौल आणि कुल्य हे आहेत.

सेतुका मूषिकाश्चैव कुमना वनवासिकाः। महाराष्ट्रा माहिषकाः कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ।। ४५.

सेतुक, मूषिक, कुमन, वनवासी, महाराष्ट्र, माहिषक आणि सर्व कलिंग हे आहेत.

अभीराः सह चैषीकाः आटव्याश्च वराश्च ये। पुलिन्द्रा विन्ध्यमूलीका वैदर्बा दण्डकैः सह ।। ४५.

आभीर, कैषिक, आटवी आणि इतर श्रेष्ठ लोक, पुलिंद, विंध्यमूली, वैदर्भ आणि दंडक हेही आहेत.

पौनिका मौनिकाश्चैव अस्मका भोगवर्द्धनाः। नैर्मिकाः कुन्तला आन्ध्रा उद्भिदा नलकालिकाः ।। ४५.

पौनिक, मौनिक, अस्मक, भोगवर्धन, नैर्मिक, कुंतल, आंध्र, उद्भिद आणि नलकालिक हे लोक आहेत.

दाक्षिणात्याश्च वै देशा अपरांस्तान्निबोधत। शूर्पाकाराः कोलवनाः दुर्गाः कालीतकैः सह ।। ४५.

दक्षिणेकडील इतर प्रदेश ऐका — कोलवनं, जे सुपासारखं दिसतं, तिथली किल्ले आणि काळीतक लोक.

पुलेयाश्च सुरालाश्च रूपसास्तापसैः सह। तथा तुरसिताश्चैव सर्वे चैव परक्षराः ।। ४५.

पुलेय, सुराळ, रूपस, तापस, तसंच तुरसित आणि सगळे परक्षर हेही आहेत.

नासिक्याद्योश्च ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः। भानुकच्छाः समा हेयाः सहसा शाश्वतैरपि ।। ४५.

नासिक्य, आद्य आणि इतर, तसेच नर्मदेच्या मधल्या लोकांना आणि भानुकच्छ लोकांना सुद्धा, अगदी शाश्वत लोकांनीही, टाळावं.

कच्छीयाश्च सुराष्ट्राश्च अनर्त्ताश्चार्बुदैः सह। इत्येते सम्परीताश्च श्रृणुध्वं विन्ध्यवासिनः ।। ४५.

कच्छीय, सौराष्ट्र, अनर्त आणि अर्बुद — हे सगळे मिळून, हे ऐका रे विंध्यात राहणाऱ्यांनो.

मालवाश्च करूषाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह। उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह ।। ४५.

माळव, करूष, मेकल आणि उत्कल, उत्तमर्ण, दशार्ण, भोज आणि किश्किंधक हे सगळे आहेत.

तोसलाः कोसलाश्चैव त्रैपुरा वैदिकास्तथा। तुमुरास्तुम्बुराश्चैव षट्सुरा निषधैः सह ।। ४५.

तोसल, कोसल, त्रैपुर, वैदिक, तसंच तुमुर, तुम्बुर, षट्सुर आणि निषध हेही आहेत.

अनुपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः। एते जनपदाः सर्वे विन्ध्य पृष्ठनिवासिनः ।। ४५.

अनुप, तुंडिकेर, वीतिहोत्र आणि अवंती — हे सगळे विंध्याच्या उतारावर राहणारे लोक आहेत.

अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये। निगर्हरा हंसमार्गाः क्षुपणास्तङ्गणाः खसाः ।। ४५.

आता मी पर्वतात राहणारे आणि ते प्रदेश सांगतो — निगर्हर, हंसमार्ग, क्षुपण, तंगण आणि खास.

कुशप्रावरणाश्चैव हूणा दर्वाः सहूदकाः। त्रिगर्त्ता मालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह ।। ४५.

कुशाचं वस्त्र घालणारे, हूण, दर्व, हुडाक, त्रिगर्त, माळव आणि किरात, तामस लोकांसह.

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः। कृतं त्रेता द्वारपञ्च कलिश्चेति चतुष्टयम्। तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टान्निबोधत ।। ४५.

भारतात चार युगं आहेत असं ऋषी म्हणतात — कृत, त्रेता, द्वापार आणि कलियुग. त्यांचा स्वभाव मी सांगतो, पुढे ऐका.

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषय उत्तरं पुनरेव ते। शुश्रूषवो मुदा युक्ताः पप्रच्छुर्लोमहर्षणम् ।। ४६.

हे ऐकल्यावर, ऋषी आनंदानं आणि उत्सुकतेनं पुन्हा लोमहर्षण यांना विचारू लागले.

यच्च किम्पुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथैव च। आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्त्तितं भारतं त्वया ।। ४६.

जसं तू भारत देशाचं वर्णन केलंस, तसंच किंपुरुष आणि हरिवर्ष यांच्याबद्दल खरं खरं सांग.

पृष्टत्स्विदं यथा विप्रैर्यथा प्रश्रं विशेषतः। उवाच मुनिनिर्दिष्टं पुराणं विहितं यथा ।। ४६.

ऋषींनी योग्य पद्धतीनं विचारल्यावर, त्यांनी प्राचीन मुनींनी सांगितलेलं पुराण तसंच सांगितलं.

शुश्रूषा यत्र वो विप्रास्तच्छृणुध्वं मुदा युताः। पुक्षखण्डः किम्पुरुषे सुमहान्नन्दनोपमः ।। ४६.

हे ब्राह्मणहो, ऐकायला उत्सुक असणाऱ्यांनो, आनंदानं ऐका — किंपुरुष देशात पुक्क्ष नावाचा मोठा प्रदेश आहे, तो नंदनवनासारखा आहे.

दशवर्षसहस्राणि स्थितिः किम्पुरुषे स्मृता। सुवर्णवर्णाश्च नराः स्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ।। ४६.

किंपुरुष देशात माणसांचं आयुष्य दहा हजार वर्षांचं असतं, तिथले पुरुष सुवर्णासारखे आणि स्त्रिया अप्सरांसारख्या सुंदर असतात.

अनामया ह्यशोकाश्च सर्वे ते शुद्धमानसाः। जायन्ते मानवास्तत्र निस्तप्तकनकप्रभाः ।। ४६.

तिथे सगळे निरोगी, दुःखरहित आणि शुद्ध मनाचे असतात; तिथे जन्मणारे लोक निखळ सोन्यासारखे तेजस्वी असतात.

वर्षे किम्पुरुषे पुण्ये प्लक्षो मधुवहः शुभः। तस्य किम्पुरुषाः सर्वे पिबन्ति रसमुत्तमम् ।। ४६.

किंपुरुष देशात पुण्यवान असा मधुरस देणारा प्लक्षवृक्ष आहे; तिथले सगळे किंपुरुष त्या झाडाचा उत्तम रस पितात.

अतःपरं किं पुरुषाद्धरिवर्षः प्रचक्ष्यते। महारजतसङ्काशा जायन्ते तत्र मानवाः ।। ४६.

किंपुरुष देशानंतर हरिवर्ष आहे; तिथे माणसं मोठ्या चांदीसारखी दिसतात.

देवलोकाच्च्युताः सर्वे देवरूपाश्च सर्वशः। हरिवर्षे नराः सर्वे पिबन्तीक्षुरसं शुभम् ।। ४६.

देवांच्या लोकातून खाली पडलेले, सर्व प्रकारे देवासारखे दिसणारे लोक, हरीच्या प्रदेशात राहतात आणि तिथे सगळे लोक गोड ऊसाचा शुद्ध रस पितात.

एकादश सहस्राणि वर्षाणां तु मुदा युताः। हरिवर्षे तु जीवन्ति सर्वे मुदितमानसाः। न जरा बाधते तत्र जीर्यन्ति न च ते नराः ।। ४६.

हरीच्या प्रदेशात सगळे लोक आनंदाने अकरा हजार वर्षे जगतात, त्यांच्या मनात नेहमी आनंद असतो. तिथे कोणालाही म्हातारपण त्रास देत नाही आणि ते लोक कधीच वृद्ध होत नाहीत.

मध्यमं यन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम्। न तत्र सूर्यस्तपति न च जीर्यन्ति मानवाः ।। ४६.

माझ्या सांगण्यानुसार मध्यभागी असलेला इलावृत नावाचा प्रदेश, तिथे सूर्य कधीच तळपत नाही आणि तिथले लोक कधीच म्हातारे होत नाहीत.

चन्द्रसूर्यौ सनक्षत्रावप्रकाशाविलावृते । पद्मवर्णाः पद्म प्रभाः पद्मपत्रनिभेक्षणाः। पक्षपत्रसुगन्धाश्च जायन्ते तत्र मानवाः ।। ४६.

इलावृत प्रदेशात चंद्र, सूर्य आणि तारे दिसत नाहीत. तिथे जन्माला येणाऱ्या लोकांचा रंग कमळासारखा असतो, तेजही कमळासारखे असते, डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे असतात आणि त्यांच्या शरीराला फुलांच्या पाकळ्यांचा सुगंध असतो.

जम्बूरसफलाहारा ह्यनिष्पन्दाः सुगन्धिनः। मनस्विनो भुक्तभोगाः सत्कर्मफलभोगिनः ।। ४६.

ते लोक जांभुळाच्या झाडाची फळे खातात, हालचाल करत नाहीत, सुगंधी असतात, बुद्धिमान असतात, सुखाचा उपभोग घेतात आणि सत्कर्मांच्या फळांचा आस्वाद घेतात.

देवलोकाच्च्युताः सर्वे जायन्ते ह्यजरामराः. त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणान्ते नरोत्तमाः ।। ४६.

देवांच्या लोकातून खाली पडलेले सर्वजण तिथे जन्म घेतात आणि ते कधीच म्हातारे किंवा मरत नाहीत. तेरा हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर ते श्रेष्ठ मानव होतात.