वायुपुराणम्

तत्र गोवर्द्धनो नाम सुरराजेन निर्मितः। रामप्रियार्थं स्वर्गोऽयं वृक्षा ओषधयस्तथा ।। ४५.

त्या ठिकाणी देवेंद्राने रामाच्या आनंदासाठी गोवर्धन उभारला; हा प्रदेश म्हणजेच स्वर्ग, जिथे सुंदर झाडे आणि औषधी वनस्पती आहेत.

भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थेऽवतारिताः। अन्तःपुरवनोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः ।। ४५.

म्हणूनच भारद्वाज ऋषींनी आपल्या प्रिय व्यक्तीसाठी त्या सर्व गोष्टी खाली आणल्या; त्यामुळे अंतःपुरातील बाग अतिशय सुंदर अशी तयार झाली.

वाह्लीका वाढधानाश्च आभीराः कालतोयकाः। अपरीताश्च शूद्राश्च पह्नवाश्चर्मखण्डिकाः ।। ४५.

वाह्लिक, वाढधान, आभीर, कालतोयक, अपरित, शूद्र, पन्हव आणि चर्मखंडिक हे लोक आहेत.

गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरभद्रकाः। शका ह्रदाः कुलिन्दाश्च परिता हारपूरिकाः ।। ४५.

गांधार, यवन, सिंधू, सौवीरभद्रक, शाक, ह्रद, कुलिंद, परित आणि हारपूरिक हे ही लोक आहेत.

रमटा रद्धकटकाः केकया दशमानिकाः। क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च ।। ४५.

रमटा, रद्धकटक, केकय, दशमानिक, तसेच क्षत्रियांची वस्ती आणि वैश्य-शूद्रांचे कुटुंबही आहेत.

काम्बोजा दरदाश्चैव बर्बराः प्रियलौकिकाः। पीनाश्चैव तुषाराश्च पह्लवा बाह्यतोदराः ।। ४५.

काम्बोज, दरद, बर्बर, प्रियलोकिक, पीन, तुषार, पहलव आणि बाह्यतोदर हे लोक आहेत.

आत्रेयाश्च भरद्वाजाः प्रस्थलाश्च कसेरुकाः. लम्पाका स्तनपाश्चैव पीडिका जुहुडैः सह ।। ४५.

आत्रेय, भारद्वाज, प्रस्थल, कसेरुक, लंपाक, स्तनप, पीडिक आणि जुहुड हे सर्व लोक आहेत.

अपगाश्चालिमद्राश्च किरातानाञ्च जातयः। तोमरा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा ।। ४५.

अपगा, अलीमद्र, किरातांच्या जाती, तोमर, हंसमार्ग, काश्मीर आणि तंगण हेही लोक आहेत.

चूलिकाश्चाहुकाश्चैव पूर्णदर्वास्तथैव च। एते देशा ह्युदीच्याश्च प्राच्यान् देशान्निबोधत ।। ४५.

चूलिक, आहुक, पूर्णदर्व हेही आहेत; हे सर्व उत्तरेकडील देश आहेत, आता पूर्वेकडील देश ऐका.

अन्ध्रवाकाः सुजरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः। तथा प्रवङ्गवङ्गेया मालदा मालवर्तिनः ।। ४५.

आंध्रवाक, सुजरक, डोंगराच्या आत-बाहेर राहणारे, प्रबंग, वंगेय, मालदा आणि मालवर्ती हे लोक आहेत.

ब्रह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा गेयमर्थकाः। प्राग्ज्योतिषाश्च मुण्डाश्च विदेहास्तामलिप्तकाः। माला मगधगोविन्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः ।। ४५.

ब्रह्मोत्तर, प्रविजय, भार्गव, गेयमार्थक, प्राग्ज्योतिष, मुंड, विदेह, तामलिप्त, माला, मगध आणि गोविंद हे पूर्वेकडील लोक आहेत.

अथापरे जनपदा दक्षिणापथ वासिनः । पाण्ड्याश्च केरलाश्चैव चौल्याः कुल्यास्तथैव च ।। ४५.

आता दक्षिणेकडील प्रदेशातील इतर लोक म्हणजे पांड्य, केरळ, चौल आणि कुल्य हे आहेत.

सेतुका मूषिकाश्चैव कुमना वनवासिकाः। महाराष्ट्रा माहिषकाः कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ।। ४५.

सेतुक, मूषिक, कुमन, वनवासी, महाराष्ट्र, माहिषक आणि सर्व कलिंग हे आहेत.

अभीराः सह चैषीकाः आटव्याश्च वराश्च ये। पुलिन्द्रा विन्ध्यमूलीका वैदर्बा दण्डकैः सह ।। ४५.

आभीर, कैषिक, आटवी आणि इतर श्रेष्ठ लोक, पुलिंद, विंध्यमूली, वैदर्भ आणि दंडक हेही आहेत.

पौनिका मौनिकाश्चैव अस्मका भोगवर्द्धनाः। नैर्मिकाः कुन्तला आन्ध्रा उद्भिदा नलकालिकाः ।। ४५.

पौनिक, मौनिक, अस्मक, भोगवर्धन, नैर्मिक, कुंतल, आंध्र, उद्भिद आणि नलकालिक हे लोक आहेत.

दाक्षिणात्याश्च वै देशा अपरांस्तान्निबोधत। शूर्पाकाराः कोलवनाः दुर्गाः कालीतकैः सह ।। ४५.

दक्षिणेकडील इतर प्रदेश ऐका — कोलवनं, जे सुपासारखं दिसतं, तिथली किल्ले आणि काळीतक लोक.

पुलेयाश्च सुरालाश्च रूपसास्तापसैः सह। तथा तुरसिताश्चैव सर्वे चैव परक्षराः ।। ४५.

पुलेय, सुराळ, रूपस, तापस, तसंच तुरसित आणि सगळे परक्षर हेही आहेत.

नासिक्याद्योश्च ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः। भानुकच्छाः समा हेयाः सहसा शाश्वतैरपि ।। ४५.

नासिक्य, आद्य आणि इतर, तसेच नर्मदेच्या मधल्या लोकांना आणि भानुकच्छ लोकांना सुद्धा, अगदी शाश्वत लोकांनीही, टाळावं.

कच्छीयाश्च सुराष्ट्राश्च अनर्त्ताश्चार्बुदैः सह। इत्येते सम्परीताश्च श्रृणुध्वं विन्ध्यवासिनः ।। ४५.

कच्छीय, सौराष्ट्र, अनर्त आणि अर्बुद — हे सगळे मिळून, हे ऐका रे विंध्यात राहणाऱ्यांनो.

मालवाश्च करूषाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह। उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह ।। ४५.

माळव, करूष, मेकल आणि उत्कल, उत्तमर्ण, दशार्ण, भोज आणि किश्किंधक हे सगळे आहेत.

तोसलाः कोसलाश्चैव त्रैपुरा वैदिकास्तथा। तुमुरास्तुम्बुराश्चैव षट्सुरा निषधैः सह ।। ४५.

तोसल, कोसल, त्रैपुर, वैदिक, तसंच तुमुर, तुम्बुर, षट्सुर आणि निषध हेही आहेत.

अनुपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः। एते जनपदाः सर्वे विन्ध्य पृष्ठनिवासिनः ।। ४५.

अनुप, तुंडिकेर, वीतिहोत्र आणि अवंती — हे सगळे विंध्याच्या उतारावर राहणारे लोक आहेत.

अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये। निगर्हरा हंसमार्गाः क्षुपणास्तङ्गणाः खसाः ।। ४५.

आता मी पर्वतात राहणारे आणि ते प्रदेश सांगतो — निगर्हर, हंसमार्ग, क्षुपण, तंगण आणि खास.

कुशप्रावरणाश्चैव हूणा दर्वाः सहूदकाः। त्रिगर्त्ता मालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह ।। ४५.

कुशाचं वस्त्र घालणारे, हूण, दर्व, हुडाक, त्रिगर्त, माळव आणि किरात, तामस लोकांसह.

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः। कृतं त्रेता द्वारपञ्च कलिश्चेति चतुष्टयम्। तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टान्निबोधत ।। ४५.

भारतात चार युगं आहेत असं ऋषी म्हणतात — कृत, त्रेता, द्वापार आणि कलियुग. त्यांचा स्वभाव मी सांगतो, पुढे ऐका.

एतच्छ्रुत्वा तु ऋषय उत्तरं पुनरेव ते। शुश्रूषवो मुदा युक्ताः पप्रच्छुर्लोमहर्षणम् ।। ४६.

हे ऐकल्यावर, ऋषी आनंदानं आणि उत्सुकतेनं पुन्हा लोमहर्षण यांना विचारू लागले.

यच्च किम्पुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथैव च। आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्त्तितं भारतं त्वया ।। ४६.

जसं तू भारत देशाचं वर्णन केलंस, तसंच किंपुरुष आणि हरिवर्ष यांच्याबद्दल खरं खरं सांग.

पृष्टत्स्विदं यथा विप्रैर्यथा प्रश्रं विशेषतः। उवाच मुनिनिर्दिष्टं पुराणं विहितं यथा ।। ४६.

ऋषींनी योग्य पद्धतीनं विचारल्यावर, त्यांनी प्राचीन मुनींनी सांगितलेलं पुराण तसंच सांगितलं.

शुश्रूषा यत्र वो विप्रास्तच्छृणुध्वं मुदा युताः। पुक्षखण्डः किम्पुरुषे सुमहान्नन्दनोपमः ।। ४६.

हे ब्राह्मणहो, ऐकायला उत्सुक असणाऱ्यांनो, आनंदानं ऐका — किंपुरुष देशात पुक्क्ष नावाचा मोठा प्रदेश आहे, तो नंदनवनासारखा आहे.