वायुपुराणम्

तोया चैव महागौरी दुर्गा चान्तशिला तथा। विन्ध्यपादप्रसूताश्च नद्यः पुण्यजलाः शुभाः ।। ४५.

तोया, महागौरी, दुर्गा आणि अंतशिला या नद्या तसेच विंध्य पर्वताच्या पायथ्यापासून उगम पावलेल्या सर्व पवित्र आणि शुभ नद्या आहेत.

गोदावरी भीमरथी कृष्णा वैण्यथ वञ्जुला। तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा कावेरी च तथापगा। दक्षिणापथनद्यस्तु सह्यपादाद्विनिःसृताः ।। ४५.

गोदावरी, भीमरथी, कृष्णा, वैण्य, वंजुला, तुंगभद्रा, सुप्रयोगा आणि कावेरी या दक्षिणेकडील नद्या सह्याद्रीच्या पायथ्यापासून वाहतात.

कृतमाला ताम्रवर्णा पुष्पजात्युत्पलावती। मलयाभिजातास्ता नद्यः सर्वाः शीतजलाः शुभाः ।। ४५.

कृतमाला, ताम्रवर्णा, पुष्पजाती, उत्पलावती या सगळ्या नद्या मलय पर्वतावरून उगम पावतात, आणि त्यांचे पाणी नेहमी थंड व शुभ असते.

त्रिसामा ऋतुकुल्या च इक्षुला त्रिदिवा च या। लाङ्गुलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः ।। ४५.

त्रिसामा, ऋतुकुल्या, इक्षुला, त्रिदिवा, लांगुलिनी आणि वंशधरा या सर्व महेंद्र पर्वताच्या कन्या म्हणून ओळखल्या जातात.

ऋषीका सुकुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी। कूपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः ।। ४५.

ऋषीका, सुकुमारी, मंदगा, मंदवाहिनी, कूपा आणि पलाशिनी या सर्व शुक्तिमत पर्वतावरून उगम पावतात असे मानले जाते.

सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः । विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः ।। ४५.

सर्व सरस्वती नद्या पवित्र आहेत, सर्व गंगा नद्या समुद्राकडे वाहतात; त्या सगळ्या जगाच्या माता मानल्या जातात आणि जगातील पापे दूर करणाऱ्या आहेत.

तासां नद्युपनद्योऽपि शतशोऽथ सहस्रशः। तास्त्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वाश्चैव सजाङ्गलाः ।। ४५.

या नद्यांच्या उपनद्या आणि शाखा शेकडो-हजारोंनी आहेत; त्यांच्यात कुरु, पांचाल, शाल्व आणि सजांगल हे प्रदेश येतात.

शूरसेना भद्रकारा बोधाः शतपथेश्वरैः। वत्साः किसष्णाः कुल्याश् च कुन्तलाः काशिकोशलाः ।। ४५.

शूरसेन, भद्रकार, बोध, शतपथेश्वर, वत्स, किसष्ण, कुल्य, कुंतल आणि काशिकोशल हे सर्व लोक होते.

अथ पार्श्वे तिलङ्गाश्च मगधाश्च वृकैः सह। मध्यदेशा जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ।। ४५.

यानंतर बाजूला तिलंग, मगध आणि वृक हे मिळून, हे सगळे मध्यदेशातील लोक बहुतेक सांगितले गेले आहेत.

सह्यस्य चोत्तरार्द्धे तु यत्र गोदावरी नदी। पृथिव्यामिह कृत्स्नायां सप्रदेशो मनोरमः ।। ४५.

सह्याच्या उत्तरेकडील भागात, जिथे गोदावरी नदी वाहते, तिथे पृथ्वीवर एक रम्य प्रदेश आहे.

तत्र गोवर्द्धनो नाम सुरराजेन निर्मितः। रामप्रियार्थं स्वर्गोऽयं वृक्षा ओषधयस्तथा ।। ४५.

त्या ठिकाणी देवेंद्राने रामाच्या आनंदासाठी गोवर्धन उभारला; हा प्रदेश म्हणजेच स्वर्ग, जिथे सुंदर झाडे आणि औषधी वनस्पती आहेत.

भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थेऽवतारिताः। अन्तःपुरवनोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः ।। ४५.

म्हणूनच भारद्वाज ऋषींनी आपल्या प्रिय व्यक्तीसाठी त्या सर्व गोष्टी खाली आणल्या; त्यामुळे अंतःपुरातील बाग अतिशय सुंदर अशी तयार झाली.

वाह्लीका वाढधानाश्च आभीराः कालतोयकाः। अपरीताश्च शूद्राश्च पह्नवाश्चर्मखण्डिकाः ।। ४५.

वाह्लिक, वाढधान, आभीर, कालतोयक, अपरित, शूद्र, पन्हव आणि चर्मखंडिक हे लोक आहेत.

गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरभद्रकाः। शका ह्रदाः कुलिन्दाश्च परिता हारपूरिकाः ।। ४५.

गांधार, यवन, सिंधू, सौवीरभद्रक, शाक, ह्रद, कुलिंद, परित आणि हारपूरिक हे ही लोक आहेत.

रमटा रद्धकटकाः केकया दशमानिकाः। क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च ।। ४५.

रमटा, रद्धकटक, केकय, दशमानिक, तसेच क्षत्रियांची वस्ती आणि वैश्य-शूद्रांचे कुटुंबही आहेत.

काम्बोजा दरदाश्चैव बर्बराः प्रियलौकिकाः। पीनाश्चैव तुषाराश्च पह्लवा बाह्यतोदराः ।। ४५.

काम्बोज, दरद, बर्बर, प्रियलोकिक, पीन, तुषार, पहलव आणि बाह्यतोदर हे लोक आहेत.

आत्रेयाश्च भरद्वाजाः प्रस्थलाश्च कसेरुकाः. लम्पाका स्तनपाश्चैव पीडिका जुहुडैः सह ।। ४५.

आत्रेय, भारद्वाज, प्रस्थल, कसेरुक, लंपाक, स्तनप, पीडिक आणि जुहुड हे सर्व लोक आहेत.

अपगाश्चालिमद्राश्च किरातानाञ्च जातयः। तोमरा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा ।। ४५.

अपगा, अलीमद्र, किरातांच्या जाती, तोमर, हंसमार्ग, काश्मीर आणि तंगण हेही लोक आहेत.

चूलिकाश्चाहुकाश्चैव पूर्णदर्वास्तथैव च। एते देशा ह्युदीच्याश्च प्राच्यान् देशान्निबोधत ।। ४५.

चूलिक, आहुक, पूर्णदर्व हेही आहेत; हे सर्व उत्तरेकडील देश आहेत, आता पूर्वेकडील देश ऐका.

अन्ध्रवाकाः सुजरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः। तथा प्रवङ्गवङ्गेया मालदा मालवर्तिनः ।। ४५.

आंध्रवाक, सुजरक, डोंगराच्या आत-बाहेर राहणारे, प्रबंग, वंगेय, मालदा आणि मालवर्ती हे लोक आहेत.

ब्रह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा गेयमर्थकाः। प्राग्ज्योतिषाश्च मुण्डाश्च विदेहास्तामलिप्तकाः। माला मगधगोविन्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः ।। ४५.

ब्रह्मोत्तर, प्रविजय, भार्गव, गेयमार्थक, प्राग्ज्योतिष, मुंड, विदेह, तामलिप्त, माला, मगध आणि गोविंद हे पूर्वेकडील लोक आहेत.

अथापरे जनपदा दक्षिणापथ वासिनः । पाण्ड्याश्च केरलाश्चैव चौल्याः कुल्यास्तथैव च ।। ४५.

आता दक्षिणेकडील प्रदेशातील इतर लोक म्हणजे पांड्य, केरळ, चौल आणि कुल्य हे आहेत.

सेतुका मूषिकाश्चैव कुमना वनवासिकाः। महाराष्ट्रा माहिषकाः कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ।। ४५.

सेतुक, मूषिक, कुमन, वनवासी, महाराष्ट्र, माहिषक आणि सर्व कलिंग हे आहेत.

अभीराः सह चैषीकाः आटव्याश्च वराश्च ये। पुलिन्द्रा विन्ध्यमूलीका वैदर्बा दण्डकैः सह ।। ४५.

आभीर, कैषिक, आटवी आणि इतर श्रेष्ठ लोक, पुलिंद, विंध्यमूली, वैदर्भ आणि दंडक हेही आहेत.

पौनिका मौनिकाश्चैव अस्मका भोगवर्द्धनाः। नैर्मिकाः कुन्तला आन्ध्रा उद्भिदा नलकालिकाः ।। ४५.

पौनिक, मौनिक, अस्मक, भोगवर्धन, नैर्मिक, कुंतल, आंध्र, उद्भिद आणि नलकालिक हे लोक आहेत.

दाक्षिणात्याश्च वै देशा अपरांस्तान्निबोधत। शूर्पाकाराः कोलवनाः दुर्गाः कालीतकैः सह ।। ४५.

दक्षिणेकडील इतर प्रदेश ऐका — कोलवनं, जे सुपासारखं दिसतं, तिथली किल्ले आणि काळीतक लोक.

पुलेयाश्च सुरालाश्च रूपसास्तापसैः सह। तथा तुरसिताश्चैव सर्वे चैव परक्षराः ।। ४५.

पुलेय, सुराळ, रूपस, तापस, तसंच तुरसित आणि सगळे परक्षर हेही आहेत.

नासिक्याद्योश्च ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः। भानुकच्छाः समा हेयाः सहसा शाश्वतैरपि ।। ४५.

नासिक्य, आद्य आणि इतर, तसेच नर्मदेच्या मधल्या लोकांना आणि भानुकच्छ लोकांना सुद्धा, अगदी शाश्वत लोकांनीही, टाळावं.

कच्छीयाश्च सुराष्ट्राश्च अनर्त्ताश्चार्बुदैः सह। इत्येते सम्परीताश्च श्रृणुध्वं विन्ध्यवासिनः ।। ४५.

कच्छीय, सौराष्ट्र, अनर्त आणि अर्बुद — हे सगळे मिळून, हे ऐका रे विंध्यात राहणाऱ्यांनो.