वायुपुराणम्

अन्ये तेभ्यः परिज्ञाता ह्रस्वाः स्वल्पोपजीविनः। तैर्विमिश्रा जतपदा आर्यम्लेच्छाश्च नित्यशः ।। ४५.

त्यांच्यात इतर काही लहान डोंगर आहेत, जेथे फारसे साधन नाही. तिथे नेहमीच मिश्र वंशाचे, आर्य आणि म्लेच्छ लोक राहतात.

पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिन्धुः सरस्वती। शतद्रुश्चन्द्रभागा च यमुना सरयूस्तथा ।। ४५.

ज्यांच्या काठावरून गंगा, सिंधू, सरस्वती, शतद्रू, चंद्रभागा, यमुना आणि सरयू या नद्या वाहतात, त्या लोकांनी या नद्यांचे पाणी पितात.

इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः । गोमती धुतपापा च बाहुदा च दृषद्वती ।। ४५.

इरावती, वितस्ता, विपाशा, देविका, कुहू, गोमती, धुतपापा, बाहुदा आणि दृशद्वती या नद्या आहेत.

कौशिकी च तृतीया तु निश्चीरा गण्डकी तथा। इक्षु र्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिःसृताः ।। ४५.

कौशिकी, तृतीय, निश्चीरा, गंडकी, इक्षु आणि लोहिता या सगळ्या नद्या हिमालयाच्या पायथ्यापासून उगम पावतात.

वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च। वर्णाशा चन्दना चैव सतीरा महती तथा ।। ४५.

वेद, स्मृती, वेदवती, वृत्रघ्नी, सिंधुर, वर्णाशा, चंदना, सतीरा आणि महती या नद्याही आहेत.

परा चर्म्मण्वती चैव विदिशा वेत्रवत्यपि। शिप्रा ह्यवन्ती च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ।। ४५.

परा, चर्मण्वती, विदिशा, वेत्रवती, शिप्रा आणि अवंती या सर्व नद्या पारियात्र प्रदेशातील म्हणून ओळखल्या जातात.

शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुमहाद्रुमा। मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च ।। ४५.

शोण, महानद, नर्मदा (जिच्या काठावर मोठमोठी झाडे आहेत), मंदाकिनी, दशार्णा आणि चित्रकूट या नद्या आहेत.

तमसा पिप्पला श्रोणी करतोया पिशाचिका। नीलोत्पला विपाशा च जम्बुला वालुवाहिनी ।। ४५.

तमसा, पिप्पला, श्रोणी, करतोया, पिशाचिका, नीलोत्पला, विपाशा, जांबुला आणि वालुवाहिनी या नद्या आहेत.

सितेरजा शुक्तिमती मकुणा त्रिदिवा क्रमात् । ऋक्षपादात् प्रसूतास्ता नद्यो मणिनिभोदकाः ।। ४५.

सितेरजा, शुक्तिमती, मकुना आणि त्रिदिवा या नद्या ऋक्ष पर्वताच्या पायथ्यापासून जन्म घेतात, आणि त्यांचे पाणी रत्नासारखे चमकते.

तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या मद्रा च निषधा नदी। वेन्वा वैतरणी चैव शितिबाहुः कुमुद्वती ।। ४५.

तापी, पयोष्णी, निर्विंध्या, मद्रा, निषधा, वेण्वा, वैतरणी, शितिबाहु आणि कुमुदवती या नद्या आहेत.

तोया चैव महागौरी दुर्गा चान्तशिला तथा। विन्ध्यपादप्रसूताश्च नद्यः पुण्यजलाः शुभाः ।। ४५.

तोया, महागौरी, दुर्गा आणि अंतशिला या नद्या तसेच विंध्य पर्वताच्या पायथ्यापासून उगम पावलेल्या सर्व पवित्र आणि शुभ नद्या आहेत.

गोदावरी भीमरथी कृष्णा वैण्यथ वञ्जुला। तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा कावेरी च तथापगा। दक्षिणापथनद्यस्तु सह्यपादाद्विनिःसृताः ।। ४५.

गोदावरी, भीमरथी, कृष्णा, वैण्य, वंजुला, तुंगभद्रा, सुप्रयोगा आणि कावेरी या दक्षिणेकडील नद्या सह्याद्रीच्या पायथ्यापासून वाहतात.

कृतमाला ताम्रवर्णा पुष्पजात्युत्पलावती। मलयाभिजातास्ता नद्यः सर्वाः शीतजलाः शुभाः ।। ४५.

कृतमाला, ताम्रवर्णा, पुष्पजाती, उत्पलावती या सगळ्या नद्या मलय पर्वतावरून उगम पावतात, आणि त्यांचे पाणी नेहमी थंड व शुभ असते.

त्रिसामा ऋतुकुल्या च इक्षुला त्रिदिवा च या। लाङ्गुलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः ।। ४५.

त्रिसामा, ऋतुकुल्या, इक्षुला, त्रिदिवा, लांगुलिनी आणि वंशधरा या सर्व महेंद्र पर्वताच्या कन्या म्हणून ओळखल्या जातात.

ऋषीका सुकुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी। कूपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः ।। ४५.

ऋषीका, सुकुमारी, मंदगा, मंदवाहिनी, कूपा आणि पलाशिनी या सर्व शुक्तिमत पर्वतावरून उगम पावतात असे मानले जाते.

सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः । विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः ।। ४५.

सर्व सरस्वती नद्या पवित्र आहेत, सर्व गंगा नद्या समुद्राकडे वाहतात; त्या सगळ्या जगाच्या माता मानल्या जातात आणि जगातील पापे दूर करणाऱ्या आहेत.

तासां नद्युपनद्योऽपि शतशोऽथ सहस्रशः। तास्त्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वाश्चैव सजाङ्गलाः ।। ४५.

या नद्यांच्या उपनद्या आणि शाखा शेकडो-हजारोंनी आहेत; त्यांच्यात कुरु, पांचाल, शाल्व आणि सजांगल हे प्रदेश येतात.

शूरसेना भद्रकारा बोधाः शतपथेश्वरैः। वत्साः किसष्णाः कुल्याश् च कुन्तलाः काशिकोशलाः ।। ४५.

शूरसेन, भद्रकार, बोध, शतपथेश्वर, वत्स, किसष्ण, कुल्य, कुंतल आणि काशिकोशल हे सर्व लोक होते.

अथ पार्श्वे तिलङ्गाश्च मगधाश्च वृकैः सह। मध्यदेशा जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ।। ४५.

यानंतर बाजूला तिलंग, मगध आणि वृक हे मिळून, हे सगळे मध्यदेशातील लोक बहुतेक सांगितले गेले आहेत.

सह्यस्य चोत्तरार्द्धे तु यत्र गोदावरी नदी। पृथिव्यामिह कृत्स्नायां सप्रदेशो मनोरमः ।। ४५.

सह्याच्या उत्तरेकडील भागात, जिथे गोदावरी नदी वाहते, तिथे पृथ्वीवर एक रम्य प्रदेश आहे.

तत्र गोवर्द्धनो नाम सुरराजेन निर्मितः। रामप्रियार्थं स्वर्गोऽयं वृक्षा ओषधयस्तथा ।। ४५.

त्या ठिकाणी देवेंद्राने रामाच्या आनंदासाठी गोवर्धन उभारला; हा प्रदेश म्हणजेच स्वर्ग, जिथे सुंदर झाडे आणि औषधी वनस्पती आहेत.

भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थेऽवतारिताः। अन्तःपुरवनोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः ।। ४५.

म्हणूनच भारद्वाज ऋषींनी आपल्या प्रिय व्यक्तीसाठी त्या सर्व गोष्टी खाली आणल्या; त्यामुळे अंतःपुरातील बाग अतिशय सुंदर अशी तयार झाली.

वाह्लीका वाढधानाश्च आभीराः कालतोयकाः। अपरीताश्च शूद्राश्च पह्नवाश्चर्मखण्डिकाः ।। ४५.

वाह्लिक, वाढधान, आभीर, कालतोयक, अपरित, शूद्र, पन्हव आणि चर्मखंडिक हे लोक आहेत.

गान्धारा यवनाश्चैव सिन्धुसौवीरभद्रकाः। शका ह्रदाः कुलिन्दाश्च परिता हारपूरिकाः ।। ४५.

गांधार, यवन, सिंधू, सौवीरभद्रक, शाक, ह्रद, कुलिंद, परित आणि हारपूरिक हे ही लोक आहेत.

रमटा रद्धकटकाः केकया दशमानिकाः। क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च ।। ४५.

रमटा, रद्धकटक, केकय, दशमानिक, तसेच क्षत्रियांची वस्ती आणि वैश्य-शूद्रांचे कुटुंबही आहेत.

काम्बोजा दरदाश्चैव बर्बराः प्रियलौकिकाः। पीनाश्चैव तुषाराश्च पह्लवा बाह्यतोदराः ।। ४५.

काम्बोज, दरद, बर्बर, प्रियलोकिक, पीन, तुषार, पहलव आणि बाह्यतोदर हे लोक आहेत.

आत्रेयाश्च भरद्वाजाः प्रस्थलाश्च कसेरुकाः. लम्पाका स्तनपाश्चैव पीडिका जुहुडैः सह ।। ४५.

आत्रेय, भारद्वाज, प्रस्थल, कसेरुक, लंपाक, स्तनप, पीडिक आणि जुहुड हे सर्व लोक आहेत.

अपगाश्चालिमद्राश्च किरातानाञ्च जातयः। तोमरा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा ।। ४५.

अपगा, अलीमद्र, किरातांच्या जाती, तोमर, हंसमार्ग, काश्मीर आणि तंगण हेही लोक आहेत.

चूलिकाश्चाहुकाश्चैव पूर्णदर्वास्तथैव च। एते देशा ह्युदीच्याश्च प्राच्यान् देशान्निबोधत ।। ४५.

चूलिक, आहुक, पूर्णदर्व हेही आहेत; हे सर्व उत्तरेकडील देश आहेत, आता पूर्वेकडील देश ऐका.