वायुपुराणम्

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः। इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः ।। ४५.

मध्यभागी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि काही भागांत शूद्र राहतात. हे लोक यज्ञ, युद्ध आणि व्यापार यात गुंतलेले आहेत.

तेषां संव्यवहारोऽयं वर्त्तते तु परस्परम्। धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु ।। ४५.

त्यांच्यातील व्यवहार एकमेकांत धर्म, अर्थ आणि काम यांच्या अनुसार आणि प्रत्येकाच्या कर्तव्याप्रमाणे चालतात.

सङ्कल्पपञ्चमानां तु आश्रमाणां यथाविधि। इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी ।। ४५.

पाच संकल्प आणि आश्रमांच्या योग्य पद्धतीने, इथे माणसांची कृती स्वर्ग आणि मोक्ष मिळवण्यासाठीच होते.

यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायत उच्यते। कृत्स्नं जयति यो ह्येनं स सम्राडिह कीर्त्त्यते ।। ४५.

हा नववा द्वीप जो आडवा पसरलेला आहे, जो कोणी पूर्ण जिंकतो, त्याला इथे सम्राट म्हणतात.

अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षो विराट् स्मृतः। स्वराडन्यः स्मृतो लोकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरम् ।। ४५.

हा लोक म्हणजेच सम्राट, आणि विशाल आकाशमंडळ असं ओळखलं जातं. दुसरा लोक स्वामी म्हणून ओळखला जातो. त्याचं विस्तार मी पुन्हा सांगीन.

सप्त चास्मिन् सुपर्वाणो विश्रुताः कुलपर्वताः। महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ।। ४५.

या प्रदेशात सात प्रसिद्ध कुलपर्वत आहेत: महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष, विंध्य आणि पारियात्र — हे सात कुलपर्वत मानले जातात.

तेषां सहस्रशश्चान्ये पर्वतास्तु समीपगाः। अभिजाताः सर्वगुणा विपुलाश्चित्रसानवः ।। ४५.

यांच्या आसपास हजारो इतर डोंगर आहेत, जे सर्व गुणांनी युक्त, मोठे आणि विविध शिखरांनी सजलेले आहेत.

मन्दरः पर्वत श्रेष्ठो वैहारो दर्दुरस्तथा। कोलाहलः ससुरसः मैनाको वैद्युतस्तथा ।। ४५.

मंदार हा श्रेष्ठ पर्वत, वैहार, दार्दुर, कोलाहल, ससुरस, मैनाक आणि वैद्युत हे पर्वतही आहेत.

पातन्धमो नाम गिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः। गन्तुप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च ।। ४५.

पातंधम नावाचा डोंगर, पांडुर पर्वत, गंतुप्रस्थ, कृष्णगिरी, गोधन आणि आणखी एक पर्वत आहेत.

पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा। श्रीपर्वतश्च कारुश्च कूटशैलो गिरिस्तथा ।। ४५.

पुष्पगिरी, उज्जयंत, रैवत पर्वत, श्रीपर्वत, कारु, कूटशैल आणि गिरी हे प्रसिद्ध डोंगर आहेत.

अन्ये तेभ्यः परिज्ञाता ह्रस्वाः स्वल्पोपजीविनः। तैर्विमिश्रा जतपदा आर्यम्लेच्छाश्च नित्यशः ।। ४५.

त्यांच्यात इतर काही लहान डोंगर आहेत, जेथे फारसे साधन नाही. तिथे नेहमीच मिश्र वंशाचे, आर्य आणि म्लेच्छ लोक राहतात.

पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिन्धुः सरस्वती। शतद्रुश्चन्द्रभागा च यमुना सरयूस्तथा ।। ४५.

ज्यांच्या काठावरून गंगा, सिंधू, सरस्वती, शतद्रू, चंद्रभागा, यमुना आणि सरयू या नद्या वाहतात, त्या लोकांनी या नद्यांचे पाणी पितात.

इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः । गोमती धुतपापा च बाहुदा च दृषद्वती ।। ४५.

इरावती, वितस्ता, विपाशा, देविका, कुहू, गोमती, धुतपापा, बाहुदा आणि दृशद्वती या नद्या आहेत.

कौशिकी च तृतीया तु निश्चीरा गण्डकी तथा। इक्षु र्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिःसृताः ।। ४५.

कौशिकी, तृतीय, निश्चीरा, गंडकी, इक्षु आणि लोहिता या सगळ्या नद्या हिमालयाच्या पायथ्यापासून उगम पावतात.

वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च। वर्णाशा चन्दना चैव सतीरा महती तथा ।। ४५.

वेद, स्मृती, वेदवती, वृत्रघ्नी, सिंधुर, वर्णाशा, चंदना, सतीरा आणि महती या नद्याही आहेत.

परा चर्म्मण्वती चैव विदिशा वेत्रवत्यपि। शिप्रा ह्यवन्ती च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ।। ४५.

परा, चर्मण्वती, विदिशा, वेत्रवती, शिप्रा आणि अवंती या सर्व नद्या पारियात्र प्रदेशातील म्हणून ओळखल्या जातात.

शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुमहाद्रुमा। मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च ।। ४५.

शोण, महानद, नर्मदा (जिच्या काठावर मोठमोठी झाडे आहेत), मंदाकिनी, दशार्णा आणि चित्रकूट या नद्या आहेत.

तमसा पिप्पला श्रोणी करतोया पिशाचिका। नीलोत्पला विपाशा च जम्बुला वालुवाहिनी ।। ४५.

तमसा, पिप्पला, श्रोणी, करतोया, पिशाचिका, नीलोत्पला, विपाशा, जांबुला आणि वालुवाहिनी या नद्या आहेत.

सितेरजा शुक्तिमती मकुणा त्रिदिवा क्रमात् । ऋक्षपादात् प्रसूतास्ता नद्यो मणिनिभोदकाः ।। ४५.

सितेरजा, शुक्तिमती, मकुना आणि त्रिदिवा या नद्या ऋक्ष पर्वताच्या पायथ्यापासून जन्म घेतात, आणि त्यांचे पाणी रत्नासारखे चमकते.

तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या मद्रा च निषधा नदी। वेन्वा वैतरणी चैव शितिबाहुः कुमुद्वती ।। ४५.

तापी, पयोष्णी, निर्विंध्या, मद्रा, निषधा, वेण्वा, वैतरणी, शितिबाहु आणि कुमुदवती या नद्या आहेत.

तोया चैव महागौरी दुर्गा चान्तशिला तथा। विन्ध्यपादप्रसूताश्च नद्यः पुण्यजलाः शुभाः ।। ४५.

तोया, महागौरी, दुर्गा आणि अंतशिला या नद्या तसेच विंध्य पर्वताच्या पायथ्यापासून उगम पावलेल्या सर्व पवित्र आणि शुभ नद्या आहेत.

गोदावरी भीमरथी कृष्णा वैण्यथ वञ्जुला। तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा कावेरी च तथापगा। दक्षिणापथनद्यस्तु सह्यपादाद्विनिःसृताः ।। ४५.

गोदावरी, भीमरथी, कृष्णा, वैण्य, वंजुला, तुंगभद्रा, सुप्रयोगा आणि कावेरी या दक्षिणेकडील नद्या सह्याद्रीच्या पायथ्यापासून वाहतात.

कृतमाला ताम्रवर्णा पुष्पजात्युत्पलावती। मलयाभिजातास्ता नद्यः सर्वाः शीतजलाः शुभाः ।। ४५.

कृतमाला, ताम्रवर्णा, पुष्पजाती, उत्पलावती या सगळ्या नद्या मलय पर्वतावरून उगम पावतात, आणि त्यांचे पाणी नेहमी थंड व शुभ असते.

त्रिसामा ऋतुकुल्या च इक्षुला त्रिदिवा च या। लाङ्गुलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः ।। ४५.

त्रिसामा, ऋतुकुल्या, इक्षुला, त्रिदिवा, लांगुलिनी आणि वंशधरा या सर्व महेंद्र पर्वताच्या कन्या म्हणून ओळखल्या जातात.

ऋषीका सुकुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी। कूपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः ।। ४५.

ऋषीका, सुकुमारी, मंदगा, मंदवाहिनी, कूपा आणि पलाशिनी या सर्व शुक्तिमत पर्वतावरून उगम पावतात असे मानले जाते.

सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः । विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः ।। ४५.

सर्व सरस्वती नद्या पवित्र आहेत, सर्व गंगा नद्या समुद्राकडे वाहतात; त्या सगळ्या जगाच्या माता मानल्या जातात आणि जगातील पापे दूर करणाऱ्या आहेत.

तासां नद्युपनद्योऽपि शतशोऽथ सहस्रशः। तास्त्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वाश्चैव सजाङ्गलाः ।। ४५.

या नद्यांच्या उपनद्या आणि शाखा शेकडो-हजारोंनी आहेत; त्यांच्यात कुरु, पांचाल, शाल्व आणि सजांगल हे प्रदेश येतात.

शूरसेना भद्रकारा बोधाः शतपथेश्वरैः। वत्साः किसष्णाः कुल्याश् च कुन्तलाः काशिकोशलाः ।। ४५.

शूरसेन, भद्रकार, बोध, शतपथेश्वर, वत्स, किसष्ण, कुल्य, कुंतल आणि काशिकोशल हे सर्व लोक होते.

अथ पार्श्वे तिलङ्गाश्च मगधाश्च वृकैः सह। मध्यदेशा जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ।। ४५.

यानंतर बाजूला तिलंग, मगध आणि वृक हे मिळून, हे सगळे मध्यदेशातील लोक बहुतेक सांगितले गेले आहेत.