वायुपुराणम्

पुण्यतीर्थे हिमवतो दक्षिणस्याचलस्य हि। पूर्वपश्चायतस्यास्य दक्षिणेन द्विजोत्तमाः ।। ४५.

हिमालयाच्या दक्षिण उतारावरील पवित्र तीर्थावर, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, या पर्वताच्या दक्षिणेला, पूर्व-पश्चिम पसरलेल्या भागात—

तथा जनपदानां च विस्तरं श्रोतुमर्हथ। अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षेऽस्मिन् भारते प्रजाः ।। ४५.

तुम्ही या प्रदेशांचं वर्णन ऐकायला हवं. या भारत देशातल्या लोकांविषयी मी इथे सांगणार आहे.

इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्। उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् ।। ४५.

हे मध्यभागीचं प्रदेश फार वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, इथे चांगलं-वाईट दोन्ही फळं मिळतात. हे समुद्राच्या उत्तरेला आणि हिमालयाच्या दक्षिणेला आहे.

वर्षं यद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा। भरणाञ्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते। निरुक्तवचनाच्चैव वर्षं तद्भारतं स्मृतम् ।। ४५.

हेच प्रदेश 'भारत' नावानं ओळखलं जातं, जिथे भारतीय लोक राहतात. लोकांना पोसणारा मनू 'भरत' म्हणून ओळखला जातो. म्हणून या प्रदेशाला 'भारत' असं नाव पडलं.

ततः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्रान्तश्च गम्यते। न खल्वन्यत्र मर्त्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते ।। ४५.

इथूनच स्वर्ग, मोक्ष आणि मध्यम अवस्थाही मिळते. पृथ्वीवर इतर कुठेही माणसांसाठी कर्म केलं जात नाही.

भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदाः प्रकीर्तिताः। समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ।। ४५.

या भारत देशाचे नऊ भाग सांगितले आहेत. हे सगळे समुद्रांनी वेगळे झालेले आहेत आणि एकमेकांना पोहोचता येत नाही.

इन्द्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान्। नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः ।। ४५.

इंद्रद्वीप, कसेरू, ताम्रवर्ण, गभस्तिमान, नागद्वीप, सौम्य, गंधर्व आणि वारुण हे नाव आहेत.

अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः। योजनांनां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरम् ।। ४५.

त्यातला नववा हा द्वीप म्हणजे हाच, जो समुद्राने वेढलेला आहे. हा द्वीप दक्षिणेकडून उत्तरेकडे हजार योजन पसरलेला आहे.

आयतो ह्याकुमारिक्यादाङ्गाप्रभवाच्च वै। तिर्यगुत्तरविस्तीर्णः सहस्राणि नवैव तु ।। ४५.

हा द्वीप कुमारीपासून आणि अंगाच्या उगमापासून पसरलेला आहे. उत्तरेला रुंदीने हा नऊ हजार योजन आहे.

द्वीपो ह्युपनिविष्टोऽयं म्लेच्छैरन्तेषु नित्यशः। पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः ।। ४५.

या द्वीपाच्या टोकांना नेहमीच म्लेच्छ लोक राहतात. पूर्वेला किरात आणि पश्चिमेला यवन राहतात.

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः। इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः ।। ४५.

मध्यभागी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि काही भागांत शूद्र राहतात. हे लोक यज्ञ, युद्ध आणि व्यापार यात गुंतलेले आहेत.

तेषां संव्यवहारोऽयं वर्त्तते तु परस्परम्। धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु ।। ४५.

त्यांच्यातील व्यवहार एकमेकांत धर्म, अर्थ आणि काम यांच्या अनुसार आणि प्रत्येकाच्या कर्तव्याप्रमाणे चालतात.

सङ्कल्पपञ्चमानां तु आश्रमाणां यथाविधि। इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी ।। ४५.

पाच संकल्प आणि आश्रमांच्या योग्य पद्धतीने, इथे माणसांची कृती स्वर्ग आणि मोक्ष मिळवण्यासाठीच होते.

यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायत उच्यते। कृत्स्नं जयति यो ह्येनं स सम्राडिह कीर्त्त्यते ।। ४५.

हा नववा द्वीप जो आडवा पसरलेला आहे, जो कोणी पूर्ण जिंकतो, त्याला इथे सम्राट म्हणतात.

अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षो विराट् स्मृतः। स्वराडन्यः स्मृतो लोकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरम् ।। ४५.

हा लोक म्हणजेच सम्राट, आणि विशाल आकाशमंडळ असं ओळखलं जातं. दुसरा लोक स्वामी म्हणून ओळखला जातो. त्याचं विस्तार मी पुन्हा सांगीन.

सप्त चास्मिन् सुपर्वाणो विश्रुताः कुलपर्वताः। महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ।। ४५.

या प्रदेशात सात प्रसिद्ध कुलपर्वत आहेत: महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष, विंध्य आणि पारियात्र — हे सात कुलपर्वत मानले जातात.

तेषां सहस्रशश्चान्ये पर्वतास्तु समीपगाः। अभिजाताः सर्वगुणा विपुलाश्चित्रसानवः ।। ४५.

यांच्या आसपास हजारो इतर डोंगर आहेत, जे सर्व गुणांनी युक्त, मोठे आणि विविध शिखरांनी सजलेले आहेत.

मन्दरः पर्वत श्रेष्ठो वैहारो दर्दुरस्तथा। कोलाहलः ससुरसः मैनाको वैद्युतस्तथा ।। ४५.

मंदार हा श्रेष्ठ पर्वत, वैहार, दार्दुर, कोलाहल, ससुरस, मैनाक आणि वैद्युत हे पर्वतही आहेत.

पातन्धमो नाम गिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः। गन्तुप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च ।। ४५.

पातंधम नावाचा डोंगर, पांडुर पर्वत, गंतुप्रस्थ, कृष्णगिरी, गोधन आणि आणखी एक पर्वत आहेत.

पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा। श्रीपर्वतश्च कारुश्च कूटशैलो गिरिस्तथा ।। ४५.

पुष्पगिरी, उज्जयंत, रैवत पर्वत, श्रीपर्वत, कारु, कूटशैल आणि गिरी हे प्रसिद्ध डोंगर आहेत.

अन्ये तेभ्यः परिज्ञाता ह्रस्वाः स्वल्पोपजीविनः। तैर्विमिश्रा जतपदा आर्यम्लेच्छाश्च नित्यशः ।। ४५.

त्यांच्यात इतर काही लहान डोंगर आहेत, जेथे फारसे साधन नाही. तिथे नेहमीच मिश्र वंशाचे, आर्य आणि म्लेच्छ लोक राहतात.

पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिन्धुः सरस्वती। शतद्रुश्चन्द्रभागा च यमुना सरयूस्तथा ।। ४५.

ज्यांच्या काठावरून गंगा, सिंधू, सरस्वती, शतद्रू, चंद्रभागा, यमुना आणि सरयू या नद्या वाहतात, त्या लोकांनी या नद्यांचे पाणी पितात.

इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः । गोमती धुतपापा च बाहुदा च दृषद्वती ।। ४५.

इरावती, वितस्ता, विपाशा, देविका, कुहू, गोमती, धुतपापा, बाहुदा आणि दृशद्वती या नद्या आहेत.

कौशिकी च तृतीया तु निश्चीरा गण्डकी तथा। इक्षु र्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिःसृताः ।। ४५.

कौशिकी, तृतीय, निश्चीरा, गंडकी, इक्षु आणि लोहिता या सगळ्या नद्या हिमालयाच्या पायथ्यापासून उगम पावतात.

वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिन्धुरेव च। वर्णाशा चन्दना चैव सतीरा महती तथा ।। ४५.

वेद, स्मृती, वेदवती, वृत्रघ्नी, सिंधुर, वर्णाशा, चंदना, सतीरा आणि महती या नद्याही आहेत.

परा चर्म्मण्वती चैव विदिशा वेत्रवत्यपि। शिप्रा ह्यवन्ती च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ।। ४५.

परा, चर्मण्वती, विदिशा, वेत्रवती, शिप्रा आणि अवंती या सर्व नद्या पारियात्र प्रदेशातील म्हणून ओळखल्या जातात.

शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुमहाद्रुमा। मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च ।। ४५.

शोण, महानद, नर्मदा (जिच्या काठावर मोठमोठी झाडे आहेत), मंदाकिनी, दशार्णा आणि चित्रकूट या नद्या आहेत.

तमसा पिप्पला श्रोणी करतोया पिशाचिका। नीलोत्पला विपाशा च जम्बुला वालुवाहिनी ।। ४५.

तमसा, पिप्पला, श्रोणी, करतोया, पिशाचिका, नीलोत्पला, विपाशा, जांबुला आणि वालुवाहिनी या नद्या आहेत.

सितेरजा शुक्तिमती मकुणा त्रिदिवा क्रमात् । ऋक्षपादात् प्रसूतास्ता नद्यो मणिनिभोदकाः ।। ४५.

सितेरजा, शुक्तिमती, मकुना आणि त्रिदिवा या नद्या ऋक्ष पर्वताच्या पायथ्यापासून जन्म घेतात, आणि त्यांचे पाणी रत्नासारखे चमकते.