वायुपुराणम्

प्रभूतधनधान्याढ्यमनेकनृपपालितम् । नित्यं प्रमुदितं स्फीतं महाशैलैश्च शोभितम् ।। ४५.

तो द्वीप धन-धान्याने समृद्ध आहे, अनेक राजे त्याचे राज्य करतात, नेहमी आनंदी आणि भरभराटीने भरलेला आहे, आणि मोठ्या पर्वतांनी शोभतो.

तत्र भद्रासनं वायोर्नानारत्नैश्च मण्डितम्। तत्र विग्रहवान् वायुः सदा पर्वसु पूज्यते ।। ४५.

तेथे वायूचे शुभ आसन आहे, जे विविध रत्नांनी सजलेले आहे; तिथे मूर्तिमंत वायू नेहमी सण-उत्सवांत पूजला जातो.

तपनीयसुवर्णाभास्तपनीयविभूषिताः। विराजन्तेऽमर प्रख्यास्तत्र चित्राम्बरस्रजः ।। ४५.

तेथे अमरांसारखे प्रसिद्ध लोक, सुवर्णासारख्या तेजाने झळाळणारे, रंगीबेरंगी वस्त्रे आणि हार घालून शोभतात.

वीर्यवन्तो महाभागाः पञ्चवर्षशतायुषः। सत्यसन्धा मुदा युक्ताः प्रजास्ता वायुदैवताः ।। ४५.

तेथील लोक पराक्रमी, अत्यंत भाग्यवान, पाचशे वर्षांचे आयुष्य असलेले, सत्यप्रतिज्ञ आणि आनंदी आहेत, आणि वायूच्या भक्तीत रमलेले आहेत.

एवमेव निसर्गोऽयं वर्षाणां भारते युगे। दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं कीर्त्तयामि ते ।। ४५.

अशा प्रकारे, भारतातील या प्रदेशांचा स्वभाव, परम सत्य जाणणाऱ्यांनी पाहिलेला आहे; आता तुला आणखी काय सांगू?

आख्याते त्वेवमृषयः सूतपुत्रेण धीमता। उत्तरश्रवणे भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम् ।। ४५.

अशी ही कथा जेव्हा सांगितली गेली, तेव्हा ऋषींनी पुन्हा उत्तरेकडील श्रवणाच्या वेळी, बुद्धिमान सूतपुत्राला प्रश्न विचारले.

ऋषय ऊचुः। यदिदं भारतं वर्ष यस्मिन् स्वायम्भुवादयः। चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे भवन्त्युत ।। ४५.

ऋषी म्हणाले: या भारत प्रदेशात, जिथे स्वयंभुवादी चौदा मनू प्रजासृष्टीमध्ये प्रकट होतात—

एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम। एतत् श्रुत्वा वचस्तेषामब्रवील्लोमहर्षणः ।। ४५.

हे जाणून घ्यायचे आहे; म्हणून, हे उत्तम पुरुषा, आम्हाला सांग. त्यांच्या या शब्दांवर लोमहरषण उत्तर देतो.

पौराणिकस्तदा सूत ऋषीणां भावितात्मनाम् । एत द्विस्तरतो भूयस्तानुवाच समाहितः ।। ४५.

त्यावेळी पुराणशास्त्रज्ञ सूत, शुद्धचित्त असलेल्या त्या ऋषींना, एकाग्रतेने अधिक सविस्तर सांगू लागला.

निसर्ग एष विख्यातः कुरूणान्तु यथार्थवत्। भारतस्य तु वक्ष्यामि निसर्गं तं निबोधत ।। ४५.

कुरूंचा हा स्वभाव जसा आहे तसा सांगितला; आता मी भारताचा स्वभाव सांगतो—ते लक्षपूर्वक ऐका.

पुण्यतीर्थे हिमवतो दक्षिणस्याचलस्य हि। पूर्वपश्चायतस्यास्य दक्षिणेन द्विजोत्तमाः ।। ४५.

हिमालयाच्या दक्षिण उतारावरील पवित्र तीर्थावर, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, या पर्वताच्या दक्षिणेला, पूर्व-पश्चिम पसरलेल्या भागात—

तथा जनपदानां च विस्तरं श्रोतुमर्हथ। अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षेऽस्मिन् भारते प्रजाः ।। ४५.

तुम्ही या प्रदेशांचं वर्णन ऐकायला हवं. या भारत देशातल्या लोकांविषयी मी इथे सांगणार आहे.

इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्। उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् ।। ४५.

हे मध्यभागीचं प्रदेश फार वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, इथे चांगलं-वाईट दोन्ही फळं मिळतात. हे समुद्राच्या उत्तरेला आणि हिमालयाच्या दक्षिणेला आहे.

वर्षं यद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा। भरणाञ्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते। निरुक्तवचनाच्चैव वर्षं तद्भारतं स्मृतम् ।। ४५.

हेच प्रदेश 'भारत' नावानं ओळखलं जातं, जिथे भारतीय लोक राहतात. लोकांना पोसणारा मनू 'भरत' म्हणून ओळखला जातो. म्हणून या प्रदेशाला 'भारत' असं नाव पडलं.

ततः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्रान्तश्च गम्यते। न खल्वन्यत्र मर्त्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते ।। ४५.

इथूनच स्वर्ग, मोक्ष आणि मध्यम अवस्थाही मिळते. पृथ्वीवर इतर कुठेही माणसांसाठी कर्म केलं जात नाही.

भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदाः प्रकीर्तिताः। समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ।। ४५.

या भारत देशाचे नऊ भाग सांगितले आहेत. हे सगळे समुद्रांनी वेगळे झालेले आहेत आणि एकमेकांना पोहोचता येत नाही.

इन्द्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान्। नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः ।। ४५.

इंद्रद्वीप, कसेरू, ताम्रवर्ण, गभस्तिमान, नागद्वीप, सौम्य, गंधर्व आणि वारुण हे नाव आहेत.

अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः। योजनांनां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरम् ।। ४५.

त्यातला नववा हा द्वीप म्हणजे हाच, जो समुद्राने वेढलेला आहे. हा द्वीप दक्षिणेकडून उत्तरेकडे हजार योजन पसरलेला आहे.

आयतो ह्याकुमारिक्यादाङ्गाप्रभवाच्च वै। तिर्यगुत्तरविस्तीर्णः सहस्राणि नवैव तु ।। ४५.

हा द्वीप कुमारीपासून आणि अंगाच्या उगमापासून पसरलेला आहे. उत्तरेला रुंदीने हा नऊ हजार योजन आहे.

द्वीपो ह्युपनिविष्टोऽयं म्लेच्छैरन्तेषु नित्यशः। पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः ।। ४५.

या द्वीपाच्या टोकांना नेहमीच म्लेच्छ लोक राहतात. पूर्वेला किरात आणि पश्चिमेला यवन राहतात.

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः। इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः ।। ४५.

मध्यभागी ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि काही भागांत शूद्र राहतात. हे लोक यज्ञ, युद्ध आणि व्यापार यात गुंतलेले आहेत.

तेषां संव्यवहारोऽयं वर्त्तते तु परस्परम्। धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु ।। ४५.

त्यांच्यातील व्यवहार एकमेकांत धर्म, अर्थ आणि काम यांच्या अनुसार आणि प्रत्येकाच्या कर्तव्याप्रमाणे चालतात.

सङ्कल्पपञ्चमानां तु आश्रमाणां यथाविधि। इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी ।। ४५.

पाच संकल्प आणि आश्रमांच्या योग्य पद्धतीने, इथे माणसांची कृती स्वर्ग आणि मोक्ष मिळवण्यासाठीच होते.

यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायत उच्यते। कृत्स्नं जयति यो ह्येनं स सम्राडिह कीर्त्त्यते ।। ४५.

हा नववा द्वीप जो आडवा पसरलेला आहे, जो कोणी पूर्ण जिंकतो, त्याला इथे सम्राट म्हणतात.

अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षो विराट् स्मृतः। स्वराडन्यः स्मृतो लोकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरम् ।। ४५.

हा लोक म्हणजेच सम्राट, आणि विशाल आकाशमंडळ असं ओळखलं जातं. दुसरा लोक स्वामी म्हणून ओळखला जातो. त्याचं विस्तार मी पुन्हा सांगीन.

सप्त चास्मिन् सुपर्वाणो विश्रुताः कुलपर्वताः। महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः। विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ।। ४५.

या प्रदेशात सात प्रसिद्ध कुलपर्वत आहेत: महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान, ऋक्ष, विंध्य आणि पारियात्र — हे सात कुलपर्वत मानले जातात.

तेषां सहस्रशश्चान्ये पर्वतास्तु समीपगाः। अभिजाताः सर्वगुणा विपुलाश्चित्रसानवः ।। ४५.

यांच्या आसपास हजारो इतर डोंगर आहेत, जे सर्व गुणांनी युक्त, मोठे आणि विविध शिखरांनी सजलेले आहेत.

मन्दरः पर्वत श्रेष्ठो वैहारो दर्दुरस्तथा। कोलाहलः ससुरसः मैनाको वैद्युतस्तथा ।। ४५.

मंदार हा श्रेष्ठ पर्वत, वैहार, दार्दुर, कोलाहल, ससुरस, मैनाक आणि वैद्युत हे पर्वतही आहेत.

पातन्धमो नाम गिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः। गन्तुप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च ।। ४५.

पातंधम नावाचा डोंगर, पांडुर पर्वत, गंतुप्रस्थ, कृष्णगिरी, गोधन आणि आणखी एक पर्वत आहेत.