वायुपुराणम्

सहस्रयोजनानान्तु सर्वतः परिमण्डलम्। नाना पुष्पफलोपेतं समृद्ध्या परया युतम्। शतयोजनविस्तीर्णमुच्छ्रितं तावदेव तु ।। ४५.

ते सर्व बाजूंनी हजार योजनांचे गोलाकार आहे. तिथे विविध फुलं-फळं आहेत आणि अपार समृद्धी आहे. ते शंभर योजनांनी विस्तारलेले आणि तितकेच उंच आहे.

तस्य मध्ये गिरिवरः सिद्धचारणसेवितः। चन्द्र तुल्यप्रभैः कान्तैश्चन्द्राकारैः सुलक्षणैः ।। ४५.

त्याच्या मध्यभागी एक मोठा डोंगर आहे, जिथे सिद्ध आणि चारण वावरतात. तो चंद्रासारखा तेजस्वी, सुंदर आणि शुभचिन्हांनी युक्त आहे.

श्वेतवैढूर्यकुमुदैश्चित्रोऽसौ कुमुदप्रभः। अनेकचित्रकोद्यानो नैकनिर्झरकन्दरः। महासानुदरीकुञ्जैर्विविधैः समलंकृतः ।। ४५.

तो डोंगर पांढऱ्या वैडूर्य आणि कमळांनी सजलेला आहे, कमळासारखा प्रकाशमान आहे. तिथे अनेक सुंदर बगिचे, अनेक धबधबे आणि गुहा आहेत, विविध शिखरं, दऱ्या आणि झाडांनी तो शोभून गेला आहे.

तस्माच्छैलान्महापुण्या चन्द्रांशुविमलोदका। प्रवहत्युत्तमनदी चन्द्रावर्त्ता तरङ्गिणी ।। ४५.

म्हणून त्या पुण्यवान पर्वतांमधून, चंद्राच्या किरणांसारख्या निर्मळ पाण्याची, लाटा असलेली उत्तम चंद्रवर्ता नदी वाहते.

तत्र चन्द्रमसः स्थानं नक्षत्राधिपतेर्वरम्। सदाऽवतरते तत्र चन्द्रमा ग्रहनायकः ।। ४५.

तेथे चंद्राचा, म्हणजेच नक्षत्रांचा स्वामी असलेला, श्रेष्ठ स्थान आहे; तिथे ग्रहांचा अधिपती चंद्र नेहमी अवतरतो.

तत्र चन्द्रमसो नाम्ना शैलः स तु परिश्रुतः। चन्द्रद्वीपं महाद्वीपं प्रकाशं दिवि चेह च ।। ४५.

तेथे चंद्र नावाचा एक प्रसिद्ध डोंगर आहे; चंद्रद्वीप हे मोठे आणि तेजस्वी द्वीप, स्वर्गात आणि पृथ्वीवर दोन्ही ठिकाणी उजळून राहते.

तत्र चन्द्रप्रतीकाशाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः। चन्द्रकान्ताः प्रजाः सर्वा विमलाश्चन्द्रदैवताः ।। ४५.

तेथील सर्व लोक चंद्रासारखे तेजस्वी आहेत, त्यांची मुखे पूर्ण चंद्रासारखी गोल आणि सुंदर आहेत; ते चंद्रकांतासारखे चमकदार, निर्मळ आणि चंद्रदेवताभक्त आहेत.

अत्यन्तधार्मिकाः सौम्याः सत्यसन्धाः सुतेजसः। प्रजास्तत्र सदाचारा दशवर्षशतायुषः ।। ४५.

तेथील लोक अत्यंत धर्मशील, सौम्य, सत्यप्रतिज्ञ आणि तेजस्वी आहेत; ते नेहमी चांगले आचार पाळतात आणि शंभर वर्षे आयुष्य जगतात.

पश्चिमेन तु द्वीपस्य पश्चिमस्य प्रकीर्त्तितम्। चतुर्योजनसाहस्रं समतीत्य महोदधिम् ।। ४५.

त्या द्वीपाच्या पश्चिमेला, जो पश्चिमेकडील म्हणून ओळखला जातो, चार हजार योजन अंतर आणि मोठा समुद्र ओलांडून—

दशयोजनसाहस्रं समन्तात् परिमण्डलम्। द्वीपं भद्राकरं नाम नानापुष्पोपशोभितम् ।। ४५.

तेथे भद्राकर नावाचा द्वीप आहे, जो दहा हजार योजन परिघाचा असून, विविध फुलांनी शोभलेला आहे.

प्रभूतधनधान्याढ्यमनेकनृपपालितम् । नित्यं प्रमुदितं स्फीतं महाशैलैश्च शोभितम् ।। ४५.

तो द्वीप धन-धान्याने समृद्ध आहे, अनेक राजे त्याचे राज्य करतात, नेहमी आनंदी आणि भरभराटीने भरलेला आहे, आणि मोठ्या पर्वतांनी शोभतो.

तत्र भद्रासनं वायोर्नानारत्नैश्च मण्डितम्। तत्र विग्रहवान् वायुः सदा पर्वसु पूज्यते ।। ४५.

तेथे वायूचे शुभ आसन आहे, जे विविध रत्नांनी सजलेले आहे; तिथे मूर्तिमंत वायू नेहमी सण-उत्सवांत पूजला जातो.

तपनीयसुवर्णाभास्तपनीयविभूषिताः। विराजन्तेऽमर प्रख्यास्तत्र चित्राम्बरस्रजः ।। ४५.

तेथे अमरांसारखे प्रसिद्ध लोक, सुवर्णासारख्या तेजाने झळाळणारे, रंगीबेरंगी वस्त्रे आणि हार घालून शोभतात.

वीर्यवन्तो महाभागाः पञ्चवर्षशतायुषः। सत्यसन्धा मुदा युक्ताः प्रजास्ता वायुदैवताः ।। ४५.

तेथील लोक पराक्रमी, अत्यंत भाग्यवान, पाचशे वर्षांचे आयुष्य असलेले, सत्यप्रतिज्ञ आणि आनंदी आहेत, आणि वायूच्या भक्तीत रमलेले आहेत.

एवमेव निसर्गोऽयं वर्षाणां भारते युगे। दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं कीर्त्तयामि ते ।। ४५.

अशा प्रकारे, भारतातील या प्रदेशांचा स्वभाव, परम सत्य जाणणाऱ्यांनी पाहिलेला आहे; आता तुला आणखी काय सांगू?

आख्याते त्वेवमृषयः सूतपुत्रेण धीमता। उत्तरश्रवणे भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम् ।। ४५.

अशी ही कथा जेव्हा सांगितली गेली, तेव्हा ऋषींनी पुन्हा उत्तरेकडील श्रवणाच्या वेळी, बुद्धिमान सूतपुत्राला प्रश्न विचारले.

ऋषय ऊचुः। यदिदं भारतं वर्ष यस्मिन् स्वायम्भुवादयः। चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे भवन्त्युत ।। ४५.

ऋषी म्हणाले: या भारत प्रदेशात, जिथे स्वयंभुवादी चौदा मनू प्रजासृष्टीमध्ये प्रकट होतात—

एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम। एतत् श्रुत्वा वचस्तेषामब्रवील्लोमहर्षणः ।। ४५.

हे जाणून घ्यायचे आहे; म्हणून, हे उत्तम पुरुषा, आम्हाला सांग. त्यांच्या या शब्दांवर लोमहरषण उत्तर देतो.

पौराणिकस्तदा सूत ऋषीणां भावितात्मनाम् । एत द्विस्तरतो भूयस्तानुवाच समाहितः ।। ४५.

त्यावेळी पुराणशास्त्रज्ञ सूत, शुद्धचित्त असलेल्या त्या ऋषींना, एकाग्रतेने अधिक सविस्तर सांगू लागला.

निसर्ग एष विख्यातः कुरूणान्तु यथार्थवत्। भारतस्य तु वक्ष्यामि निसर्गं तं निबोधत ।। ४५.

कुरूंचा हा स्वभाव जसा आहे तसा सांगितला; आता मी भारताचा स्वभाव सांगतो—ते लक्षपूर्वक ऐका.

पुण्यतीर्थे हिमवतो दक्षिणस्याचलस्य हि। पूर्वपश्चायतस्यास्य दक्षिणेन द्विजोत्तमाः ।। ४५.

हिमालयाच्या दक्षिण उतारावरील पवित्र तीर्थावर, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, या पर्वताच्या दक्षिणेला, पूर्व-पश्चिम पसरलेल्या भागात—

तथा जनपदानां च विस्तरं श्रोतुमर्हथ। अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षेऽस्मिन् भारते प्रजाः ।। ४५.

तुम्ही या प्रदेशांचं वर्णन ऐकायला हवं. या भारत देशातल्या लोकांविषयी मी इथे सांगणार आहे.

इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्। उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् ।। ४५.

हे मध्यभागीचं प्रदेश फार वैशिष्ट्यपूर्ण आहे, इथे चांगलं-वाईट दोन्ही फळं मिळतात. हे समुद्राच्या उत्तरेला आणि हिमालयाच्या दक्षिणेला आहे.

वर्षं यद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा। भरणाञ्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते। निरुक्तवचनाच्चैव वर्षं तद्भारतं स्मृतम् ।। ४५.

हेच प्रदेश 'भारत' नावानं ओळखलं जातं, जिथे भारतीय लोक राहतात. लोकांना पोसणारा मनू 'भरत' म्हणून ओळखला जातो. म्हणून या प्रदेशाला 'भारत' असं नाव पडलं.

ततः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्रान्तश्च गम्यते। न खल्वन्यत्र मर्त्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते ।। ४५.

इथूनच स्वर्ग, मोक्ष आणि मध्यम अवस्थाही मिळते. पृथ्वीवर इतर कुठेही माणसांसाठी कर्म केलं जात नाही.

भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदाः प्रकीर्तिताः। समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ।। ४५.

या भारत देशाचे नऊ भाग सांगितले आहेत. हे सगळे समुद्रांनी वेगळे झालेले आहेत आणि एकमेकांना पोहोचता येत नाही.

इन्द्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान्। नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः ।। ४५.

इंद्रद्वीप, कसेरू, ताम्रवर्ण, गभस्तिमान, नागद्वीप, सौम्य, गंधर्व आणि वारुण हे नाव आहेत.

अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः। योजनांनां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरम् ।। ४५.

त्यातला नववा हा द्वीप म्हणजे हाच, जो समुद्राने वेढलेला आहे. हा द्वीप दक्षिणेकडून उत्तरेकडे हजार योजन पसरलेला आहे.

आयतो ह्याकुमारिक्यादाङ्गाप्रभवाच्च वै। तिर्यगुत्तरविस्तीर्णः सहस्राणि नवैव तु ।। ४५.

हा द्वीप कुमारीपासून आणि अंगाच्या उगमापासून पसरलेला आहे. उत्तरेला रुंदीने हा नऊ हजार योजन आहे.