वायुपुराणम्

भद्रानदीं शुकनदीं पलाशाञ्च महानदीम्। भीमां प्रभञ्जनां काञ्चीं पुण्याञ्चैव कुशावतीम् ।। ४३.

ते भद्रा, शुक, पलाशा या महानद्यांचे, भीमा, प्रभंजन, कांची आणि पुण्यशाली कुशावतीचेही पाणी पितात.

दक्षां शाकवतीञ्चैव पुण्यो दाञ्च महानदीम्। चन्द्रावतीं सुमूलाञ्च ऋषभाञ्चापगोत्तमाम् ।। ४४.

ते दक्ष, शाकवती, पुण्यद, चंद्रावती, सुमूला आणि श्रेष्ठ ऋषभा या नद्यांचेही पाणी पितात.

नदीं समुद्रमालाञ्च तथा चम्पावतीमपि। एकाक्षां पुष्कलां वाहां सुवर्णां नन्दि नीमपि ।। ४४.

ते समुद्रमाळा, चंपावती, एकाक्षा, पुष्कला, वाहा, सुवर्णा आणि नंदिनी या नद्यांचेही पाणी पितात.

कालिन्दीञ्चैव पुण्योदां भारतीञ्च महानदीम् । सीतोदाम्पातिकां ब्राह्मीं विशालाञ्च महानदीम् ।। ४४.

ते कालिंदी, पुण्यदा, भारती या महानद्यांचे, सीतोदाम्पातिका, ब्राह्मी आणि विशाल महानदीचेही पाणी पितात.

पीवरीं कुम्भकारीञ्च रुषा ञ्चैवापगोत्तमाम्। महिषीं मानुषीं दण्डां तथा नदनदीं शुभाम् ।। ४४.

ते पीवरी, कुंभकारी, रुशा या उत्तम नद्यांचे, महिषी, मानुषी, दंडा आणि शुभ नदनदीचेही पाणी पितात.

एताञ्चान्याञ्च पीयन्ते बह्वयो हि सरितोत्तमाः । देवर्षिसिद्धचरिताः पुण्योदाः पापहाः शुभाः ।। ४४.

या आणि इतरही अनेक उत्तम नद्या अनेकांनी प्यायल्या जातात; त्या पुण्यदायिनी, पापहारी, शुभ आणि देव, ऋषी, सिद्ध यांच्यात प्रसिद्ध आहेत.

नानाजनपदास्फीतं महापगाविभूषितम्। नानारत्नौघसम्पूर्णं नित्यं प्रमुदितं शिवम् ।। ४४.

ते विविध जनपदांनी भरलेले, महानद्यांनी सुशोभित, विविध रत्नांच्या राशींनी नेहमीच परिपूर्ण, सदैव आनंदी आणि मंगलमय आहे.

उदीर्णं धनधान्यार्थैर्नरवासैः समन्ततः। सन्निविष्टं महाद्वीपं पश्चिमं सुकृतात्मनाम् । निसर्गः केतुमालानामेष वः परिकीर्त्तितः ।। ४४.

ते धनधान्याने समृद्ध, सर्वत्र माणसांनी वसलेले, हे पश्चिमेकडील पुण्यवानांचं महान द्वीप आहे; केतुमाळांचा हा स्वभाव असा सांगितला आहे.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम चतुश्वत्वारिंशोऽध्यायः

श्रीमहापुराणातील वायूप्रणीत 'भुवनविन्यास' नावाच्या चव्वेचाळीसाव्या अध्यायाचा येथे समारोप झाला.

पूर्वापरौ समाख्यातौ द्वौ देशौ नस्त्वया प्रभो। उत्तराणाञ्च वर्षाणां दक्षिणानाञ्च सर्वशः। आचक्ष्व नो यथातथ्यं ये च पर्वतवासिनः ।। ४५.

हे प्रभो, तुम्ही आम्हाला पूर्व आणि पश्चिम हे दोन प्रदेश सांगितले आहेत. आता उत्तरेच्या आणि दक्षिणेच्या सर्व प्रदेशांबद्दल, तसेच पर्वतात राहणाऱ्यांबद्दल, खरी माहिती सांगा.

दक्षिणेन तु श्वेतस्य नीलस्यैवोत्तरेण तु। वर्षं रमणकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः ।। ४५.

श्वेताच्या दक्षिणेला आणि नीलाच्या उत्तरेला रमणक नावाचा प्रदेश आहे, तिथे माणसे जन्म घेतात.

सर्वर्तुकामदाः सत्त्वा जरादुर्गन्धवर्जिताः। शुक्राभिजनसम्पन्नाः सर्वे च प्रियदर्शनाः ।। ४५.

त्या प्रदेशातील जीव सर्व ऋतूंमध्ये इच्छा पूर्ण करणारे आहेत, त्यांना म्हातारपण किंवा वाईट वास लागत नाही, ते सगळे उत्तम कुळात जन्मलेले आणि देखणे आहेत.

तत्रापि सुमहान् दिव्यो न्यग्रोधो रोहिणो महान्। तस्य पीत्वा फलरसं पिबन्तो वर्त्तयन्त्युत ।। ४५.

तिथे एक मोठा आणि दिव्य वडाचा झाड आणि एक भव्य रोहिणीचे झाड आहे. त्याच्या फळांचा रस पिऊन लोक आपले जीवन जगतात.

दशवर्षसहस्राणि शतानि दशपञ्च च। जीवन्ति ते महाभागा सदा हृष्टा नरोत्तमाः ।। ४५.

ते भाग्यवान आणि श्रेष्ठ माणसे दहा हजार पाचशे वर्षे जगतात आणि नेहमी आनंदी असतात.

उत्तरेण तु श्वेतस्य श्रृङ्गसाह्वस्य दक्षिणे। वर्षं हिरण्यतं नाम यत्र हैरण्यती नदी ।। ४५.

श्वेताच्या उत्तरेला आणि शृंगसाह्वाच्या दक्षिणेला हिरण्यत नावाचा प्रदेश आहे, जिथे हिरण्यती नदी वाहते.

महाबलाः सुतेजस्काजायन्तेतत्र मानवाः। सर्वर्तुकामदाः सत्वा धनिनः प्रिय दर्शनाः ।। ४५.

त्या प्रदेशात बलवान आणि तेजस्वी माणसे जन्म घेतात. तिथले जीव सर्व ऋतूंमध्ये इच्छा पूर्ण करणारे, श्रीमंत आणि देखणे आहेत.

एकादश सहस्राणि वर्षाणां तेऽमितौजसः। आयुष्प्रमाणं जीवन्ति शतानि दशपञ्च च ।। ४५.

अतुल शक्ती असलेली ती माणसे अकरा हजार पाचशे वर्षे जगतात, हेच त्यांचे आयुष्य आहे.

तस्मिन् वर्षे महावृक्षो लकुचः षड्रसाश्रयः। तस्यपीत्वा फलरसं तत्र जीवन्ति मानवाः ।। ४५.

त्या प्रदेशात एक मोठे लाकुचाचे झाड आहे, ज्यात सहा रस आहेत. त्याच्या फळांचा रस पिऊन तिथले लोक जगतात.

त्रीणि श्रृङ्गवतः श्रृङ्गाण्युच्छ्रितानि महान्ति च । एकं मणिमयं तेषामेकञ्चैव हिरण्ययम्। सर्वरत्न मयं चैकं भवनैरुपशोभितम् ।। ४५.

शृंगवत पर्वताला तीन उंच शिखरे आहेत: एक रत्नमय, एक सोन्याचे आणि एक सर्व रत्नांनी बनलेले, आणि ती सर्व राजवाड्यांनी सजलेली आहेत.

उत्तरस्य समुद्रस्य समुद्रान्ते च दक्षिणे। कुरवस्तत्र तद्वर्षं पुण्यं सिद्धनिषेवितम् ।। ४५.

उत्तर समुद्राच्या आणि त्याच्या दक्षिण किनाऱ्यावर कुरूंचा पवित्र प्रदेश आहे, जिथे सिद्ध लोक राहतात.

तत्र वृक्षा मधुफला नित्यं पुष्पफलोपगाः। वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च ।। ४५.

त्या प्रदेशातील झाडांना मधुर फळे लागतात, ती नेहमी फुले आणि फळे देतात. त्यांच्या फळांपासून वस्त्रे आणि दागिने तयार होतात.

सर्वकामफलास्तत्र व्कचिद्वृक्षा मनोरमाः। गन्धर्वाप्सरसोपेतं प्रक्षरन्ति मधूत्तमम् ।। ४५.

तिथे काही सुंदर झाडे आहेत, जी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी फळे देतात. गंधर्व आणि अप्सरा यांच्या संगतीने ती झाडे उत्तम मध ओततात.

अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र मनोरमाः। ये क्षरन्ति सदा क्षीरं षड्रसं ह्यमृतोपमम् ।। ४५.

इतर काही मनमोहक झाडांना क्षीरीण म्हणतात, ती नेहमी सहा रसांचे, अमृतासारखे दूध ओततात.

सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मकाञ्चन वालुका। सर्वातः सुखसंस्पर्शा निष्पङ्का नीरुजा शुभा ।। ४५.

संपूर्ण भूमी रत्नांची बनलेली आहे, आणि बारीक सोन्याच्या वाळूने भरलेली आहे. सर्वत्र सुखद स्पर्श, निर्मळ, वेदनारहित आणि सुंदर आहे.

देवलोकाच्च्युतास्तत्र जायन्ते मानवाः शुभाः। शुक्लाभिजनसम्पन्नाः सर्वे च स्थिर यौवनाः ।। ४५.

देवांच्या लोकातून खाली पडलेले शुभ माणसे तिथे जन्म घेतात. ती सर्व उच्च कुळात जन्मलेली आणि कायम तरुण असतात.

मिथुनानि प्रसूयन्ते स्त्रियश्चातिमनोहराः। ते च तं क्षीरिणं वृक्षं पिबन्ति ह्यमृतोपमम् ।। ४५.

तिथे जोडपी जन्माला येतात आणि स्त्रिया अतिशय सुंदर असतात. त्या क्षीरीण झाडाचे अमृतासारखे दूध पितात.

मिथुनं जायते सद्यः समञ्चैव विवर्द्धते। समं शीलञ्च रूपं च म्रियन्ते चैव ते समम् ।। ४५.

जोडपे लगेच जन्माला येते आणि एकत्र वाढते. त्यांचे स्वभाव आणि रूप सारखेच असते, आणि ते दोघेही एकाच वेळी मरतात.

अन्योन्यमनुरक्ताश्च चक्रवाकसधर्मिणः। अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं सुखनिषेविणः ।। ४५.

ते एकमेकांवर खूप प्रेम करणारे, चक्रवाक पक्ष्यांसारखे, नेहमी निरोगी आणि दुःखरहित, कायम आनंदात रमणारे आहेत.

त्रयोदश सहस्राणि शतानि दशपञ्च च। जीवन्ति ते महावीर्या न चान्यस्त्रीनिषेविणः ।। ४५.

तेथे तेरा हजार पंधराशे अत्यंत शूर लोक राहतात, आणि ते दुसऱ्या स्त्रियांसोबत कधीच संबंध ठेवत नाहीत.