वायुपुराणम्

तेषां सनामधेयानि राष्ट्राणि विविधानि च। गिर्य्यन्तरनिविष्टानि समेषु विषमेषु च ।। ४४.

त्यांच्यात वेगवेगळ्या नावांची अनेक राज्ये आहेत, जी पर्वतांच्या मध्ये, समतल आणि खडतर भागात वसलेली आहेत.

यथैह कथिताः पौरा गोमनुष्यकपोतकाः। तत्सुखा भ्रमरा यूथा माहेयाचलकूटकाः ।। ४४.

इथे जसे गाय, माणसं आणि कपोते यांचा उल्लेख केला आहे, तसंच तिथे भुंगे, कळप आणि माहेय पर्वताच्या शिखरांवर राहणारे सगळेही सुखी आहेत.

सुमौलाः स्तावकाः क्रौञ्चाः कृष्णाङ्गमणिपुञ्जकाः. कूटकम्बलमौषीयाः समुद्रान्तरकास्तथा ।। ४४.

तिथे सुमौल, स्तावक, क्रौंच, काळ्या मण्यांचे गट, कूटकंबळ, मौषीय आणि समुद्रांच्या मध्ये राहणारेही आहेत.

करम्भवाः कुचाः श्वेताः सुवर्णकटकाः शुभाः। श्वेताङ्गाः कृष्णपादाश्च विहगा कपिलकर्णिकाः ।। ४४.

करंभव, कुच, पांढरे, शुभ सुवर्णकटक, पांढऱ्या अंगाचे, काळ्या पायाचे पक्षी आणि तांबड्या कानाचे सुद्धा तिथे आहेत.

अत्याकरालगोज्वाला हीनानावनपातकाः। महिषाः कुमुदाभाश्च करवाटाः सहोत्कचाः ।। ४४.

अत्यंत भयंकर गायसारखी ज्वाळा असणारे, कमी असणारे, जंगलात राहणारे, कमळासारखे दिसणारे म्हशी, करवाट आणि उत्कचांसोबत राहणारेही आहेत.

शु(नका) कनासा महानासा वनासगजभूमिकाः। करञ्जमञ्जमा वाहाः किष्किण्डीपाण्डुभूमिकीः ।। ४४.

शुनक, कणास, महानास, जंगलात आणि हत्तींच्या प्रदेशात राहणारे, करंजमंजम वाहनं, किष्किंधी आणि फिकट प्रदेशातील लोकही तिथे आहेत.

कुबेरा धूमजा जङ्गा वङ्गा राजीवकोकिलाः। वाचाङ्गाश्च महाङ्गाश्च मधौरेयाः सुरेचकाः ।। ४४.

कुबेर, धूमज, जंग, वंग, राजीवकोकिळ, वाचांग, महानांग, मधौरेय आणि सुरेचक हे सुद्धा तिथे आहेत.

पित्तलाः काचलाश्चैव श्रवणा मत्तकासिकाः। गोदावा बकुला वाङ्गा वङ्गका मोदकाः कलाः ।। ४४.

पित्तल, काचल, श्रवण, मत्तकाशिक, गोदाव, बकुळ, वंग, वंगक, मोदक आणि कला हेही तिथे आहेत.

ते पिबन्ति महाभागाः प्रथमान्तु महानदीम्। सुवप्रां पुण्यसलिलां महानागनिषेविताम् ।। ४४.

हे भाग्यवान लोक प्रथम त्या मोठ्या, पवित्र आणि पुण्यस्नानासाठी प्रसिद्ध असलेल्या, महर्षींच्या पूजनाने पावन झालेल्या नदीचे पाणी पितात.

कम्बलां तामसीं श्यामां सुमेधां बकुलां नदीम्। विकीर्णां शिखिमालाञ्च तथा दर्भावतीमपि ।। ४४.

ते कंबळा, तामसी, श्यामा, सुमेधा, बकुळा या नद्यांचे, विखुरलेल्या शिखिमाळेचे आणि दर्भावतीचेही पाणी पितात.

भद्रानदीं शुकनदीं पलाशाञ्च महानदीम्। भीमां प्रभञ्जनां काञ्चीं पुण्याञ्चैव कुशावतीम् ।। ४३.

ते भद्रा, शुक, पलाशा या महानद्यांचे, भीमा, प्रभंजन, कांची आणि पुण्यशाली कुशावतीचेही पाणी पितात.

दक्षां शाकवतीञ्चैव पुण्यो दाञ्च महानदीम्। चन्द्रावतीं सुमूलाञ्च ऋषभाञ्चापगोत्तमाम् ।। ४४.

ते दक्ष, शाकवती, पुण्यद, चंद्रावती, सुमूला आणि श्रेष्ठ ऋषभा या नद्यांचेही पाणी पितात.

नदीं समुद्रमालाञ्च तथा चम्पावतीमपि। एकाक्षां पुष्कलां वाहां सुवर्णां नन्दि नीमपि ।। ४४.

ते समुद्रमाळा, चंपावती, एकाक्षा, पुष्कला, वाहा, सुवर्णा आणि नंदिनी या नद्यांचेही पाणी पितात.

कालिन्दीञ्चैव पुण्योदां भारतीञ्च महानदीम् । सीतोदाम्पातिकां ब्राह्मीं विशालाञ्च महानदीम् ।। ४४.

ते कालिंदी, पुण्यदा, भारती या महानद्यांचे, सीतोदाम्पातिका, ब्राह्मी आणि विशाल महानदीचेही पाणी पितात.

पीवरीं कुम्भकारीञ्च रुषा ञ्चैवापगोत्तमाम्। महिषीं मानुषीं दण्डां तथा नदनदीं शुभाम् ।। ४४.

ते पीवरी, कुंभकारी, रुशा या उत्तम नद्यांचे, महिषी, मानुषी, दंडा आणि शुभ नदनदीचेही पाणी पितात.

एताञ्चान्याञ्च पीयन्ते बह्वयो हि सरितोत्तमाः । देवर्षिसिद्धचरिताः पुण्योदाः पापहाः शुभाः ।। ४४.

या आणि इतरही अनेक उत्तम नद्या अनेकांनी प्यायल्या जातात; त्या पुण्यदायिनी, पापहारी, शुभ आणि देव, ऋषी, सिद्ध यांच्यात प्रसिद्ध आहेत.

नानाजनपदास्फीतं महापगाविभूषितम्। नानारत्नौघसम्पूर्णं नित्यं प्रमुदितं शिवम् ।। ४४.

ते विविध जनपदांनी भरलेले, महानद्यांनी सुशोभित, विविध रत्नांच्या राशींनी नेहमीच परिपूर्ण, सदैव आनंदी आणि मंगलमय आहे.

उदीर्णं धनधान्यार्थैर्नरवासैः समन्ततः। सन्निविष्टं महाद्वीपं पश्चिमं सुकृतात्मनाम् । निसर्गः केतुमालानामेष वः परिकीर्त्तितः ।। ४४.

ते धनधान्याने समृद्ध, सर्वत्र माणसांनी वसलेले, हे पश्चिमेकडील पुण्यवानांचं महान द्वीप आहे; केतुमाळांचा हा स्वभाव असा सांगितला आहे.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम चतुश्वत्वारिंशोऽध्यायः

श्रीमहापुराणातील वायूप्रणीत 'भुवनविन्यास' नावाच्या चव्वेचाळीसाव्या अध्यायाचा येथे समारोप झाला.

पूर्वापरौ समाख्यातौ द्वौ देशौ नस्त्वया प्रभो। उत्तराणाञ्च वर्षाणां दक्षिणानाञ्च सर्वशः। आचक्ष्व नो यथातथ्यं ये च पर्वतवासिनः ।। ४५.

हे प्रभो, तुम्ही आम्हाला पूर्व आणि पश्चिम हे दोन प्रदेश सांगितले आहेत. आता उत्तरेच्या आणि दक्षिणेच्या सर्व प्रदेशांबद्दल, तसेच पर्वतात राहणाऱ्यांबद्दल, खरी माहिती सांगा.

दक्षिणेन तु श्वेतस्य नीलस्यैवोत्तरेण तु। वर्षं रमणकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः ।। ४५.

श्वेताच्या दक्षिणेला आणि नीलाच्या उत्तरेला रमणक नावाचा प्रदेश आहे, तिथे माणसे जन्म घेतात.

सर्वर्तुकामदाः सत्त्वा जरादुर्गन्धवर्जिताः। शुक्राभिजनसम्पन्नाः सर्वे च प्रियदर्शनाः ।। ४५.

त्या प्रदेशातील जीव सर्व ऋतूंमध्ये इच्छा पूर्ण करणारे आहेत, त्यांना म्हातारपण किंवा वाईट वास लागत नाही, ते सगळे उत्तम कुळात जन्मलेले आणि देखणे आहेत.

तत्रापि सुमहान् दिव्यो न्यग्रोधो रोहिणो महान्। तस्य पीत्वा फलरसं पिबन्तो वर्त्तयन्त्युत ।। ४५.

तिथे एक मोठा आणि दिव्य वडाचा झाड आणि एक भव्य रोहिणीचे झाड आहे. त्याच्या फळांचा रस पिऊन लोक आपले जीवन जगतात.

दशवर्षसहस्राणि शतानि दशपञ्च च। जीवन्ति ते महाभागा सदा हृष्टा नरोत्तमाः ।। ४५.

ते भाग्यवान आणि श्रेष्ठ माणसे दहा हजार पाचशे वर्षे जगतात आणि नेहमी आनंदी असतात.

उत्तरेण तु श्वेतस्य श्रृङ्गसाह्वस्य दक्षिणे। वर्षं हिरण्यतं नाम यत्र हैरण्यती नदी ।। ४५.

श्वेताच्या उत्तरेला आणि शृंगसाह्वाच्या दक्षिणेला हिरण्यत नावाचा प्रदेश आहे, जिथे हिरण्यती नदी वाहते.

महाबलाः सुतेजस्काजायन्तेतत्र मानवाः। सर्वर्तुकामदाः सत्वा धनिनः प्रिय दर्शनाः ।। ४५.

त्या प्रदेशात बलवान आणि तेजस्वी माणसे जन्म घेतात. तिथले जीव सर्व ऋतूंमध्ये इच्छा पूर्ण करणारे, श्रीमंत आणि देखणे आहेत.

एकादश सहस्राणि वर्षाणां तेऽमितौजसः। आयुष्प्रमाणं जीवन्ति शतानि दशपञ्च च ।। ४५.

अतुल शक्ती असलेली ती माणसे अकरा हजार पाचशे वर्षे जगतात, हेच त्यांचे आयुष्य आहे.

तस्मिन् वर्षे महावृक्षो लकुचः षड्रसाश्रयः। तस्यपीत्वा फलरसं तत्र जीवन्ति मानवाः ।। ४५.

त्या प्रदेशात एक मोठे लाकुचाचे झाड आहे, ज्यात सहा रस आहेत. त्याच्या फळांचा रस पिऊन तिथले लोक जगतात.

त्रीणि श्रृङ्गवतः श्रृङ्गाण्युच्छ्रितानि महान्ति च । एकं मणिमयं तेषामेकञ्चैव हिरण्ययम्। सर्वरत्न मयं चैकं भवनैरुपशोभितम् ।। ४५.

शृंगवत पर्वताला तीन उंच शिखरे आहेत: एक रत्नमय, एक सोन्याचे आणि एक सर्व रत्नांनी बनलेले, आणि ती सर्व राजवाड्यांनी सजलेली आहेत.