वायुपुराणम्

दशवर्षसहस्राणि तेषामायुः प्रकीर्तितम्। धर्माधर्मविशेषश्च न तेष्वस्ति महात्मसु। अहिंसा सत्यवाक्यञ्च प्रकृत्यैव हि वर्त्तते ।। ४३.

त्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षे सांगितले आहे; त्या थोर आत्म्यांमध्ये धर्म आणि अधर्म याचा फरकच नसतो, कारण अहिंसा आणि सत्य बोलणे हे त्यांचे स्वभावधर्म आहे.

ते भक्त्या शङ्करं देवं गौरीं परमवैष्णवीम्। इज्यापूजानमस्कारांस्ताभ्यां नित्यं प्रयुञ्जते ।। ४३.

ते भक्तीने शंकरदेव आणि गौरी — जी परम वैष्णवी आहे — यांची नेहमी पूजा, अर्चना आणि नमस्कार करतात.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमहापुराणातील वायुप्रणीत 'भुवनविन्यास' नावाचा त्रेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.

निसर्ग एष विख्यातो भद्राश्वानां यथार्थवत् । श्रृणुध्वं केतुमालानां विस्तरेण प्रकीर्त्तनम् ।। ४४.

भद्राश्वांचा हा स्वभाव सर्वज्ञात आहे; आता केतुमालांचा सविस्तर वर्णन ऐका.

निषधस्याचलेन्द्रस्य पश्चिमस्य महात्मनः। पश्चिमेन हि यत्तत्र दिक्षु सर्वासु कीर्तितम् ।। ४४.

निषध या पश्चिमेकडील महान पर्वताच्या पलीकडे, पश्चिम दिशेला जे काही आहे, ते सर्व येथे सांगितले आहे.

कुलाचलानां सप्तानां नदीनाञ्च विशेषतः। तथा जनपदानाञ्च विस्तरं श्रोतुमर्हथ ।। ४४.

सात कुलाचल पर्वतांचे, विशेषतः त्यांच्या नद्यांचे आणि तेथे वसलेल्या वेगवेगळ्या लोकांचे सविस्तर वर्णन तुम्ही ऐका.

विशालः कम्बलः कृष्णो जयन्तो हरिपर्वतः। अशोको वर्द्धमानश्च सप्तैते कुलपर्व्वताः ।। ४४.

विशाल, कंबळ, कृष्ण, जयंत, हरिपर्वत, अशोक आणि वर्धमान — हे सात कुलपर्वत आहेत.

तेषां प्रसूतिरन्येऽपि पर्वता बहुविस्तराः। कोटिकोटिशता ज्ञेयाः शतशोऽथ सहस्रशः ।। ४४.

यांशिवाय आणखीही अनेक मोठ्या पर्वतांची उत्पत्ती झाली आहे; ते कोट्यवधी, शेकडो आणि हजारो संख्येने आहेत.

तैर्विमिश्रा जनपदा नानाजातिसमाकुलाः। नानाप्रकारविज्ञेयास्त्वनेकनृपपालिताः ।। ४४.

त्या पर्वतांमध्ये अनेक प्रदेश मिसळलेले आहेत, विविध जातींच्या लोकांनी गजबजलेले, वेगवेगळ्या स्वरूपाचे आणि अनेक राजांनी शासित.

ते नामधेयैर्विक्रान्ता विविधाः प्रथिताः भुवि। अध्यासिता जनपदैः कीर्त्तनैश्च विभूषिताः ।। ४४.

हे सर्व प्रदेश त्यांच्या वेगवेगळ्या नावांनी पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहेत, लोकांनी वसलेले आणि अनेक गौरवाने शोभलेले.

तेषां सनामधेयानि राष्ट्राणि विविधानि च। गिर्य्यन्तरनिविष्टानि समेषु विषमेषु च ।। ४४.

त्यांच्यात वेगवेगळ्या नावांची अनेक राज्ये आहेत, जी पर्वतांच्या मध्ये, समतल आणि खडतर भागात वसलेली आहेत.

यथैह कथिताः पौरा गोमनुष्यकपोतकाः। तत्सुखा भ्रमरा यूथा माहेयाचलकूटकाः ।। ४४.

इथे जसे गाय, माणसं आणि कपोते यांचा उल्लेख केला आहे, तसंच तिथे भुंगे, कळप आणि माहेय पर्वताच्या शिखरांवर राहणारे सगळेही सुखी आहेत.

सुमौलाः स्तावकाः क्रौञ्चाः कृष्णाङ्गमणिपुञ्जकाः. कूटकम्बलमौषीयाः समुद्रान्तरकास्तथा ।। ४४.

तिथे सुमौल, स्तावक, क्रौंच, काळ्या मण्यांचे गट, कूटकंबळ, मौषीय आणि समुद्रांच्या मध्ये राहणारेही आहेत.

करम्भवाः कुचाः श्वेताः सुवर्णकटकाः शुभाः। श्वेताङ्गाः कृष्णपादाश्च विहगा कपिलकर्णिकाः ।। ४४.

करंभव, कुच, पांढरे, शुभ सुवर्णकटक, पांढऱ्या अंगाचे, काळ्या पायाचे पक्षी आणि तांबड्या कानाचे सुद्धा तिथे आहेत.

अत्याकरालगोज्वाला हीनानावनपातकाः। महिषाः कुमुदाभाश्च करवाटाः सहोत्कचाः ।। ४४.

अत्यंत भयंकर गायसारखी ज्वाळा असणारे, कमी असणारे, जंगलात राहणारे, कमळासारखे दिसणारे म्हशी, करवाट आणि उत्कचांसोबत राहणारेही आहेत.

शु(नका) कनासा महानासा वनासगजभूमिकाः। करञ्जमञ्जमा वाहाः किष्किण्डीपाण्डुभूमिकीः ।। ४४.

शुनक, कणास, महानास, जंगलात आणि हत्तींच्या प्रदेशात राहणारे, करंजमंजम वाहनं, किष्किंधी आणि फिकट प्रदेशातील लोकही तिथे आहेत.

कुबेरा धूमजा जङ्गा वङ्गा राजीवकोकिलाः। वाचाङ्गाश्च महाङ्गाश्च मधौरेयाः सुरेचकाः ।। ४४.

कुबेर, धूमज, जंग, वंग, राजीवकोकिळ, वाचांग, महानांग, मधौरेय आणि सुरेचक हे सुद्धा तिथे आहेत.

पित्तलाः काचलाश्चैव श्रवणा मत्तकासिकाः। गोदावा बकुला वाङ्गा वङ्गका मोदकाः कलाः ।। ४४.

पित्तल, काचल, श्रवण, मत्तकाशिक, गोदाव, बकुळ, वंग, वंगक, मोदक आणि कला हेही तिथे आहेत.

ते पिबन्ति महाभागाः प्रथमान्तु महानदीम्। सुवप्रां पुण्यसलिलां महानागनिषेविताम् ।। ४४.

हे भाग्यवान लोक प्रथम त्या मोठ्या, पवित्र आणि पुण्यस्नानासाठी प्रसिद्ध असलेल्या, महर्षींच्या पूजनाने पावन झालेल्या नदीचे पाणी पितात.

कम्बलां तामसीं श्यामां सुमेधां बकुलां नदीम्। विकीर्णां शिखिमालाञ्च तथा दर्भावतीमपि ।। ४४.

ते कंबळा, तामसी, श्यामा, सुमेधा, बकुळा या नद्यांचे, विखुरलेल्या शिखिमाळेचे आणि दर्भावतीचेही पाणी पितात.

भद्रानदीं शुकनदीं पलाशाञ्च महानदीम्। भीमां प्रभञ्जनां काञ्चीं पुण्याञ्चैव कुशावतीम् ।। ४३.

ते भद्रा, शुक, पलाशा या महानद्यांचे, भीमा, प्रभंजन, कांची आणि पुण्यशाली कुशावतीचेही पाणी पितात.

दक्षां शाकवतीञ्चैव पुण्यो दाञ्च महानदीम्। चन्द्रावतीं सुमूलाञ्च ऋषभाञ्चापगोत्तमाम् ।। ४४.

ते दक्ष, शाकवती, पुण्यद, चंद्रावती, सुमूला आणि श्रेष्ठ ऋषभा या नद्यांचेही पाणी पितात.

नदीं समुद्रमालाञ्च तथा चम्पावतीमपि। एकाक्षां पुष्कलां वाहां सुवर्णां नन्दि नीमपि ।। ४४.

ते समुद्रमाळा, चंपावती, एकाक्षा, पुष्कला, वाहा, सुवर्णा आणि नंदिनी या नद्यांचेही पाणी पितात.

कालिन्दीञ्चैव पुण्योदां भारतीञ्च महानदीम् । सीतोदाम्पातिकां ब्राह्मीं विशालाञ्च महानदीम् ।। ४४.

ते कालिंदी, पुण्यदा, भारती या महानद्यांचे, सीतोदाम्पातिका, ब्राह्मी आणि विशाल महानदीचेही पाणी पितात.

पीवरीं कुम्भकारीञ्च रुषा ञ्चैवापगोत्तमाम्। महिषीं मानुषीं दण्डां तथा नदनदीं शुभाम् ।। ४४.

ते पीवरी, कुंभकारी, रुशा या उत्तम नद्यांचे, महिषी, मानुषी, दंडा आणि शुभ नदनदीचेही पाणी पितात.

एताञ्चान्याञ्च पीयन्ते बह्वयो हि सरितोत्तमाः । देवर्षिसिद्धचरिताः पुण्योदाः पापहाः शुभाः ।। ४४.

या आणि इतरही अनेक उत्तम नद्या अनेकांनी प्यायल्या जातात; त्या पुण्यदायिनी, पापहारी, शुभ आणि देव, ऋषी, सिद्ध यांच्यात प्रसिद्ध आहेत.

नानाजनपदास्फीतं महापगाविभूषितम्। नानारत्नौघसम्पूर्णं नित्यं प्रमुदितं शिवम् ।। ४४.

ते विविध जनपदांनी भरलेले, महानद्यांनी सुशोभित, विविध रत्नांच्या राशींनी नेहमीच परिपूर्ण, सदैव आनंदी आणि मंगलमय आहे.

उदीर्णं धनधान्यार्थैर्नरवासैः समन्ततः। सन्निविष्टं महाद्वीपं पश्चिमं सुकृतात्मनाम् । निसर्गः केतुमालानामेष वः परिकीर्त्तितः ।। ४४.

ते धनधान्याने समृद्ध, सर्वत्र माणसांनी वसलेले, हे पश्चिमेकडील पुण्यवानांचं महान द्वीप आहे; केतुमाळांचा हा स्वभाव असा सांगितला आहे.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम चतुश्वत्वारिंशोऽध्यायः

श्रीमहापुराणातील वायूप्रणीत 'भुवनविन्यास' नावाच्या चव्वेचाळीसाव्या अध्यायाचा येथे समारोप झाला.