वायुपुराणम्

वनमाला वसुमती पम्पा पम्पावती शुभा। सुवर्णा पञ्च वर्णा च तथा पुण्या वपुष्मती ।। ४३.

वनमाला, वसुमती, पंपा, शुभ पंपावती, सुवर्णा, पंचवर्णा आणि पुण्यवती वपुष्मती या नद्या आहेत.

मणिवप्रा सुवप्रा च ब्रह्मभागा शिलाशिनी। कृष्णतोया च पुण्योदा तथा नागपदी शुभा ।। ४३.

मणिवप्रा, सुवप्रा, ब्रह्मभागा, शिलाशिनी, कृष्णतोया, पुण्योदा आणि शुभ नागपदी या नद्या आहेत.

शैवालिनी मणितटा क्षारोदा चारुणावती। तथा विष्णुपदी चैव महापुण्या महानदी ।। ४३.

शैवालिनी, मणितटा, क्षारोदा, अरुणावती आणि तसेच विष्णुपदी ही अत्यंत पवित्र, महानदी आहे.

हिरण्यवाहिनीला च स्कन्दमाला सुरावती । वामोदा च पताका च वेताली च महानदी ।। ४३.

हिरण्यवाहिनी, निला, स्कंदमाला, सुरावती, वामोदा, पताका, वेताली आणि महानदी — या मोठ्या नद्या आहेत.

एता गङ्गा महानद्यो नायिकाः परिकीर्तिताः। क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याताः शतशोऽथ सहस्रशः ।। ४३.

या सर्व गंगा म्हणजेच मोठ्या नद्या, प्रसिद्ध आणि मुख्य म्हणून ओळखल्या जातात; तर लहान नद्या अगणित आहेत, शेकडो-हजारो संख्येने.

पूर्वद्वीपस्य वोहिन्यः पुण्यवत्यश्च कीर्तिताः। कीर्त्तनेनापि चैतासां पूतः स्यादिति मे मतिः ।। ४३.

पूर्व द्वीपातील या नद्या पुण्यवान आणि प्रसिद्ध आहेत; आणि फक्त त्यांची नावे उच्चारली तरी मन शुद्ध होते — माझा असा विश्वास आहे.

समृद्धराष्ट्रं स्फीतञ्च नानाजनपदाकुलम्। नानावृक्षवनोद्देशं नानानग सुवेष्टितम् ।। ४३.

ती भूमी समृद्ध आणि भरभराटलेली आहे, अनेक लोकांनी गजबजलेली, वेगवेगळ्या झाडांच्या वनांनी सजलेली, आणि अनेक पर्वतांनी वेढलेली आहे.

नरनारीगणाकीर्णं नित्यं प्रमुदितं शिवम्। बहुधान्यधनोपेतं नानानृपतिपालितम् । उपेतं कीर्तनशतैर्नानारत्नाकराकरम् ।। ४३.

ती भूमी पुरुष आणि स्त्रियांनी भरलेली, नेहमी आनंदी आणि मंगल आहे, तिथे धान्य आणि संपत्ती विपुल आहे, अनेक राजे राज्य करतात, शेकडो स्तुतींनी प्रसिद्ध आहे आणि वेगवेगळ्या रत्नांच्या खाणींनी समृद्ध आहे.

तस्मिन्देशे समाख्याता हेमशङ्खदलप्रभाः। महाकाया महावीर्याः पुरुषाः पुरुषर्षभाः ।। ४३.

त्या देशात सोन्यासारखा, शंखासारखा आणि पानासारखा तेज असलेले, मोठ्या आकाराचे आणि मोठ्या सामर्थ्याचे पुरुष — खरेच श्रेष्ठ पुरुष — आढळतात.

सम्भाषणं दर्शनञ्च समस्थानोपसेवनम् । देवैः सह महाभागाः कुर्वते तत्र वै प्रजाः ।। ४३.

तेथे पुण्यवान लोक देवांसोबतच बोलतात, भेटतात आणि एकत्र सेवा करतात.

दशवर्षसहस्राणि तेषामायुः प्रकीर्तितम्। धर्माधर्मविशेषश्च न तेष्वस्ति महात्मसु। अहिंसा सत्यवाक्यञ्च प्रकृत्यैव हि वर्त्तते ।। ४३.

त्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षे सांगितले आहे; त्या थोर आत्म्यांमध्ये धर्म आणि अधर्म याचा फरकच नसतो, कारण अहिंसा आणि सत्य बोलणे हे त्यांचे स्वभावधर्म आहे.

ते भक्त्या शङ्करं देवं गौरीं परमवैष्णवीम्। इज्यापूजानमस्कारांस्ताभ्यां नित्यं प्रयुञ्जते ।। ४३.

ते भक्तीने शंकरदेव आणि गौरी — जी परम वैष्णवी आहे — यांची नेहमी पूजा, अर्चना आणि नमस्कार करतात.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमहापुराणातील वायुप्रणीत 'भुवनविन्यास' नावाचा त्रेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.

निसर्ग एष विख्यातो भद्राश्वानां यथार्थवत् । श्रृणुध्वं केतुमालानां विस्तरेण प्रकीर्त्तनम् ।। ४४.

भद्राश्वांचा हा स्वभाव सर्वज्ञात आहे; आता केतुमालांचा सविस्तर वर्णन ऐका.

निषधस्याचलेन्द्रस्य पश्चिमस्य महात्मनः। पश्चिमेन हि यत्तत्र दिक्षु सर्वासु कीर्तितम् ।। ४४.

निषध या पश्चिमेकडील महान पर्वताच्या पलीकडे, पश्चिम दिशेला जे काही आहे, ते सर्व येथे सांगितले आहे.

कुलाचलानां सप्तानां नदीनाञ्च विशेषतः। तथा जनपदानाञ्च विस्तरं श्रोतुमर्हथ ।। ४४.

सात कुलाचल पर्वतांचे, विशेषतः त्यांच्या नद्यांचे आणि तेथे वसलेल्या वेगवेगळ्या लोकांचे सविस्तर वर्णन तुम्ही ऐका.

विशालः कम्बलः कृष्णो जयन्तो हरिपर्वतः। अशोको वर्द्धमानश्च सप्तैते कुलपर्व्वताः ।। ४४.

विशाल, कंबळ, कृष्ण, जयंत, हरिपर्वत, अशोक आणि वर्धमान — हे सात कुलपर्वत आहेत.

तेषां प्रसूतिरन्येऽपि पर्वता बहुविस्तराः। कोटिकोटिशता ज्ञेयाः शतशोऽथ सहस्रशः ।। ४४.

यांशिवाय आणखीही अनेक मोठ्या पर्वतांची उत्पत्ती झाली आहे; ते कोट्यवधी, शेकडो आणि हजारो संख्येने आहेत.

तैर्विमिश्रा जनपदा नानाजातिसमाकुलाः। नानाप्रकारविज्ञेयास्त्वनेकनृपपालिताः ।। ४४.

त्या पर्वतांमध्ये अनेक प्रदेश मिसळलेले आहेत, विविध जातींच्या लोकांनी गजबजलेले, वेगवेगळ्या स्वरूपाचे आणि अनेक राजांनी शासित.

ते नामधेयैर्विक्रान्ता विविधाः प्रथिताः भुवि। अध्यासिता जनपदैः कीर्त्तनैश्च विभूषिताः ।। ४४.

हे सर्व प्रदेश त्यांच्या वेगवेगळ्या नावांनी पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहेत, लोकांनी वसलेले आणि अनेक गौरवाने शोभलेले.

तेषां सनामधेयानि राष्ट्राणि विविधानि च। गिर्य्यन्तरनिविष्टानि समेषु विषमेषु च ।। ४४.

त्यांच्यात वेगवेगळ्या नावांची अनेक राज्ये आहेत, जी पर्वतांच्या मध्ये, समतल आणि खडतर भागात वसलेली आहेत.

यथैह कथिताः पौरा गोमनुष्यकपोतकाः। तत्सुखा भ्रमरा यूथा माहेयाचलकूटकाः ।। ४४.

इथे जसे गाय, माणसं आणि कपोते यांचा उल्लेख केला आहे, तसंच तिथे भुंगे, कळप आणि माहेय पर्वताच्या शिखरांवर राहणारे सगळेही सुखी आहेत.

सुमौलाः स्तावकाः क्रौञ्चाः कृष्णाङ्गमणिपुञ्जकाः. कूटकम्बलमौषीयाः समुद्रान्तरकास्तथा ।। ४४.

तिथे सुमौल, स्तावक, क्रौंच, काळ्या मण्यांचे गट, कूटकंबळ, मौषीय आणि समुद्रांच्या मध्ये राहणारेही आहेत.

करम्भवाः कुचाः श्वेताः सुवर्णकटकाः शुभाः। श्वेताङ्गाः कृष्णपादाश्च विहगा कपिलकर्णिकाः ।। ४४.

करंभव, कुच, पांढरे, शुभ सुवर्णकटक, पांढऱ्या अंगाचे, काळ्या पायाचे पक्षी आणि तांबड्या कानाचे सुद्धा तिथे आहेत.

अत्याकरालगोज्वाला हीनानावनपातकाः। महिषाः कुमुदाभाश्च करवाटाः सहोत्कचाः ।। ४४.

अत्यंत भयंकर गायसारखी ज्वाळा असणारे, कमी असणारे, जंगलात राहणारे, कमळासारखे दिसणारे म्हशी, करवाट आणि उत्कचांसोबत राहणारेही आहेत.

शु(नका) कनासा महानासा वनासगजभूमिकाः। करञ्जमञ्जमा वाहाः किष्किण्डीपाण्डुभूमिकीः ।। ४४.

शुनक, कणास, महानास, जंगलात आणि हत्तींच्या प्रदेशात राहणारे, करंजमंजम वाहनं, किष्किंधी आणि फिकट प्रदेशातील लोकही तिथे आहेत.

कुबेरा धूमजा जङ्गा वङ्गा राजीवकोकिलाः। वाचाङ्गाश्च महाङ्गाश्च मधौरेयाः सुरेचकाः ।। ४४.

कुबेर, धूमज, जंग, वंग, राजीवकोकिळ, वाचांग, महानांग, मधौरेय आणि सुरेचक हे सुद्धा तिथे आहेत.

पित्तलाः काचलाश्चैव श्रवणा मत्तकासिकाः। गोदावा बकुला वाङ्गा वङ्गका मोदकाः कलाः ।। ४४.

पित्तल, काचल, श्रवण, मत्तकाशिक, गोदाव, बकुळ, वंग, वंगक, मोदक आणि कला हेही तिथे आहेत.

ते पिबन्ति महाभागाः प्रथमान्तु महानदीम्। सुवप्रां पुण्यसलिलां महानागनिषेविताम् ।। ४४.

हे भाग्यवान लोक प्रथम त्या मोठ्या, पवित्र आणि पुण्यस्नानासाठी प्रसिद्ध असलेल्या, महर्षींच्या पूजनाने पावन झालेल्या नदीचे पाणी पितात.