वायुपुराणम्

नामधेयैश्च निक्रान्तैः श्रीमद्भिः पुरुषर्षभैः। अध्यासिता जनपदाः कीर्तनीयाश्च शोभिताः ।। ४३.

हे प्रदेश, ज्यात प्रसिद्ध आणि तेजस्वी पुरुषांनी वस्ती केली आहे आणि ज्यांची नावे सर्वत्र पसरली आहेत, गौरव करण्यास योग्य आहेत.

तेषान्तु नामधेयानि राष्ट्राणि विविधानि च। गिर्यन्तरनिविष्टानि समेषु विषमेषु च ।। ४३.

त्यांची नावे आणि विविध राज्ये पर्वतांमध्ये, सपाट आणि खडतर भागांत वसलेली आहेत.

तथा सुमङ्गलाः शुद्धाश्चन्द्रकान्ताः सुनन्दनाः। व्रजका नीलशैलेयाः सौवीरा विजयस्थलाः ।। ४३.

तसेच, सुमंगल, शुद्ध, चंद्रकांत, सुनंदन, व्रजक, नीलशैले, सौवीर आणि विजयस्थल हेही आहेत.

महास्थलाः सुकामाश्च महाकेशाः सुमूर्द्धजाः। वातरंहाः सोपसङ्गाः परिवायाः पराचकाः ।। ४३.

महास्थल, सुखी सुकाम, मोठ्या केसांचे महाकेश, सुंदर जटा असलेले सुमूर्धज, वेगवान वातरंह, परिवाय आणि पराचक हेही आहेत.

सम्भवक्रा महानेत्राः शैवालास्तनपास्तथा। कुमुदाः शाकमुण्डाश्च उरः सङ्कीर्णभौमकाः ।। ४३.

संभवक्र, मोठ्या डोळ्यांचे महानेत्र, शैवाल, तनप, कुमुद, शाकमुंड आणि छातीवर मिसळलेली भूमी असलेले हेही आहेत.

सोदका वत्सकाश्चैके वाराहा हारवामकाः। शङ्खाख्या भाविसन्द्राश्च उत्तरा हैमभौमकाः ।। ४३.

काही सोदक, वत्सक, काही वाराह, हारवामक, शंख नावाचे, भाविसंद्र आणि उत्तरेतील हेमभूमक असेही आहेत.

कृष्णभौमाः सुभौमाश्च महाभौमाश्च कीर्तिताः। एते चान्ये च विख्याता नानाजनपदा मया ।। ४३.

कृष्णभूम, शुभूम आणि महाभूम असेही प्रसिद्ध आहेत; हे आणि इतर अनेक जनपद मी सांगितले आहेत.

ते पिबन्ति महापुण्यां महागङ्गां महानदीम्। आदौ त्रैलोक्यविख्याता शीता शीताम्बुवाहिनी ।। ४३.

हे सर्वजण अत्यंत पवित्र, थंड आणि तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेल्या महागंगेचे पाणी पितात.

तथा च हंसवसतिर्महाचक्रा च निम्नगा। चक्रा वक्रा च कञ्ची च सुरसा चापगोत्तमा ।। ४३.

तसेच, हंसवसती, महाचक्रा, निम्नगा, चक्रा, वक्रा, कांची आणि सुरसा या उत्तम नद्या आहेत.

शाखावती चेन्द्रनदी मेघा मङ्गारवाहिनी। कावेरी हरितोया च सोमावर्त्ता शतह्रदा ।। ४३.

शाखावती, इंद्रनदी, मेघा, मंगारवाहिनी, कावेरी, हरितोया, सोमावर्ता आणि शतह्रदा या नद्या आहेत.

वनमाला वसुमती पम्पा पम्पावती शुभा। सुवर्णा पञ्च वर्णा च तथा पुण्या वपुष्मती ।। ४३.

वनमाला, वसुमती, पंपा, शुभ पंपावती, सुवर्णा, पंचवर्णा आणि पुण्यवती वपुष्मती या नद्या आहेत.

मणिवप्रा सुवप्रा च ब्रह्मभागा शिलाशिनी। कृष्णतोया च पुण्योदा तथा नागपदी शुभा ।। ४३.

मणिवप्रा, सुवप्रा, ब्रह्मभागा, शिलाशिनी, कृष्णतोया, पुण्योदा आणि शुभ नागपदी या नद्या आहेत.

शैवालिनी मणितटा क्षारोदा चारुणावती। तथा विष्णुपदी चैव महापुण्या महानदी ।। ४३.

शैवालिनी, मणितटा, क्षारोदा, अरुणावती आणि तसेच विष्णुपदी ही अत्यंत पवित्र, महानदी आहे.

हिरण्यवाहिनीला च स्कन्दमाला सुरावती । वामोदा च पताका च वेताली च महानदी ।। ४३.

हिरण्यवाहिनी, निला, स्कंदमाला, सुरावती, वामोदा, पताका, वेताली आणि महानदी — या मोठ्या नद्या आहेत.

एता गङ्गा महानद्यो नायिकाः परिकीर्तिताः। क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याताः शतशोऽथ सहस्रशः ।। ४३.

या सर्व गंगा म्हणजेच मोठ्या नद्या, प्रसिद्ध आणि मुख्य म्हणून ओळखल्या जातात; तर लहान नद्या अगणित आहेत, शेकडो-हजारो संख्येने.

पूर्वद्वीपस्य वोहिन्यः पुण्यवत्यश्च कीर्तिताः। कीर्त्तनेनापि चैतासां पूतः स्यादिति मे मतिः ।। ४३.

पूर्व द्वीपातील या नद्या पुण्यवान आणि प्रसिद्ध आहेत; आणि फक्त त्यांची नावे उच्चारली तरी मन शुद्ध होते — माझा असा विश्वास आहे.

समृद्धराष्ट्रं स्फीतञ्च नानाजनपदाकुलम्। नानावृक्षवनोद्देशं नानानग सुवेष्टितम् ।। ४३.

ती भूमी समृद्ध आणि भरभराटलेली आहे, अनेक लोकांनी गजबजलेली, वेगवेगळ्या झाडांच्या वनांनी सजलेली, आणि अनेक पर्वतांनी वेढलेली आहे.

नरनारीगणाकीर्णं नित्यं प्रमुदितं शिवम्। बहुधान्यधनोपेतं नानानृपतिपालितम् । उपेतं कीर्तनशतैर्नानारत्नाकराकरम् ।। ४३.

ती भूमी पुरुष आणि स्त्रियांनी भरलेली, नेहमी आनंदी आणि मंगल आहे, तिथे धान्य आणि संपत्ती विपुल आहे, अनेक राजे राज्य करतात, शेकडो स्तुतींनी प्रसिद्ध आहे आणि वेगवेगळ्या रत्नांच्या खाणींनी समृद्ध आहे.

तस्मिन्देशे समाख्याता हेमशङ्खदलप्रभाः। महाकाया महावीर्याः पुरुषाः पुरुषर्षभाः ।। ४३.

त्या देशात सोन्यासारखा, शंखासारखा आणि पानासारखा तेज असलेले, मोठ्या आकाराचे आणि मोठ्या सामर्थ्याचे पुरुष — खरेच श्रेष्ठ पुरुष — आढळतात.

सम्भाषणं दर्शनञ्च समस्थानोपसेवनम् । देवैः सह महाभागाः कुर्वते तत्र वै प्रजाः ।। ४३.

तेथे पुण्यवान लोक देवांसोबतच बोलतात, भेटतात आणि एकत्र सेवा करतात.

दशवर्षसहस्राणि तेषामायुः प्रकीर्तितम्। धर्माधर्मविशेषश्च न तेष्वस्ति महात्मसु। अहिंसा सत्यवाक्यञ्च प्रकृत्यैव हि वर्त्तते ।। ४३.

त्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षे सांगितले आहे; त्या थोर आत्म्यांमध्ये धर्म आणि अधर्म याचा फरकच नसतो, कारण अहिंसा आणि सत्य बोलणे हे त्यांचे स्वभावधर्म आहे.

ते भक्त्या शङ्करं देवं गौरीं परमवैष्णवीम्। इज्यापूजानमस्कारांस्ताभ्यां नित्यं प्रयुञ्जते ।। ४३.

ते भक्तीने शंकरदेव आणि गौरी — जी परम वैष्णवी आहे — यांची नेहमी पूजा, अर्चना आणि नमस्कार करतात.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

या प्रकारे श्रीमहापुराणातील वायुप्रणीत 'भुवनविन्यास' नावाचा त्रेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.

निसर्ग एष विख्यातो भद्राश्वानां यथार्थवत् । श्रृणुध्वं केतुमालानां विस्तरेण प्रकीर्त्तनम् ।। ४४.

भद्राश्वांचा हा स्वभाव सर्वज्ञात आहे; आता केतुमालांचा सविस्तर वर्णन ऐका.

निषधस्याचलेन्द्रस्य पश्चिमस्य महात्मनः। पश्चिमेन हि यत्तत्र दिक्षु सर्वासु कीर्तितम् ।। ४४.

निषध या पश्चिमेकडील महान पर्वताच्या पलीकडे, पश्चिम दिशेला जे काही आहे, ते सर्व येथे सांगितले आहे.

कुलाचलानां सप्तानां नदीनाञ्च विशेषतः। तथा जनपदानाञ्च विस्तरं श्रोतुमर्हथ ।। ४४.

सात कुलाचल पर्वतांचे, विशेषतः त्यांच्या नद्यांचे आणि तेथे वसलेल्या वेगवेगळ्या लोकांचे सविस्तर वर्णन तुम्ही ऐका.

विशालः कम्बलः कृष्णो जयन्तो हरिपर्वतः। अशोको वर्द्धमानश्च सप्तैते कुलपर्व्वताः ।। ४४.

विशाल, कंबळ, कृष्ण, जयंत, हरिपर्वत, अशोक आणि वर्धमान — हे सात कुलपर्वत आहेत.

तेषां प्रसूतिरन्येऽपि पर्वता बहुविस्तराः। कोटिकोटिशता ज्ञेयाः शतशोऽथ सहस्रशः ।। ४४.

यांशिवाय आणखीही अनेक मोठ्या पर्वतांची उत्पत्ती झाली आहे; ते कोट्यवधी, शेकडो आणि हजारो संख्येने आहेत.

तैर्विमिश्रा जनपदा नानाजातिसमाकुलाः। नानाप्रकारविज्ञेयास्त्वनेकनृपपालिताः ।। ४४.

त्या पर्वतांमध्ये अनेक प्रदेश मिसळलेले आहेत, विविध जातींच्या लोकांनी गजबजलेले, वेगवेगळ्या स्वरूपाचे आणि अनेक राजांनी शासित.