वायुपुराणम्

एवं तास्तु महानद्यश्चतस्रो विमलोदकाः। महागिरितटभ्रष्टाः संप्रयाताश्चतुर्दिशम् ।। ४२.

अशा प्रकारे, त्या चार महानद्या, स्वच्छ पाण्याने भरलेल्या, मोठ्या पर्वतांच्या उतारावरून वाहत, चारही दिशांना पसरल्या.

तत्सेयं कथितप्राया पृथिवी बहुविस्तरा। मेरुशैलमहाकीर्णाऽविशच्च सर्वतोदिशम् ।। ४२.

ही पृथ्वी, जशी सांगितली गेली, फार मोठी आहे, मेरू पर्वताने भरलेली असून, सर्व दिशांना पसरलेली आहे.

चतुर्महाद्वीपवती चतुराक्रीडकानना। चतुष्केतुमहावृक्षा चतुर्वरसरस्वती ।। ४२.

तिला चार मोठे द्वीप, चार रम्य वन, चार मोठी झाडे आणि चार सरस्वती नद्या आहेत.

चतुर्महाशैलवती चतुर्भुजगसंश्रया। अष्टोत्तरमहाशैला तथाष्टवरपर्वता ।। ४२.

तिला चार मोठे पर्वत, चार सर्पांचे निवास, एकशेआठ मोठे पर्वत आणि आठ उत्तम पर्वतरांगा आहेत.

गन्धमादनपार्श्वे तु स्फीता चोपरि गण्डिका। द्वात्रिंशतं सहस्राणि योजनैः पूर्वपश्चिमा ।। ४३.

गंधमादन पर्वताच्या कडे, वरच्या बाजूला, गंडिका नावाचे समृद्ध क्षेत्र आहे, जे पूर्व-पश्चिम दिशेने बत्तीस हजार योजनांपर्यंत पसरले आहे.

अस्यायामशचवतुस्त्रिंशत्सहस्राणि प्रमाणतः। तत्र ते शुभकर्माणः केतुमालाः परिश्रुताः ।। ४३.

त्याची लांबीसुद्धा बत्तीस हजार योजनांची आहे; तिथे पुण्यकर्म करणारे, कीर्तीने प्रसिद्ध असलेले केतुमाल लोक राहतात.

तत्र काला नराः सर्वे महासत्त्वा महाबलाः। स्त्रियश्चोत्पलपत्राभाः सर्वास्ताः प्रिय दर्शनाः ।। ४३.

तिथे सर्व लोक सामर्थ्यवान आणि बलवान आहेत; स्त्रिया कमळाच्या पाकळीसारख्या सुंदर आणि सर्वांना आवडणाऱ्या आहेत.

तत्र दिव्यो महावृक्षः पनसः षड्रसाश्रयः। ईश्वरो ब्रह्मणः पुत्रः कामचारी मनोजवः। तस्य पीत्वा फलरसं जीवन्ति हि समायुतम् ।। ४३.

तिथे एक दिव्य, मोठे पनसाचे झाड आहे, ज्यात सहा रस आहेत; त्याचा स्वामी ब्रह्मदेवाचा पुत्र आहे, इच्छेनुसार फिरणारा आणि अतिशय वेगवान; त्या झाडाच्या फळाचा रस पिऊन ते लोक संपूर्ण आयुष्य जगतात.

पार्श्वे माल्यवतश्चापि पूर्वे पुर्वा तु गण्डिका। आयामतोऽथ विस्ताराद्यथैवापरगण्डिका ।। ४३.

माल्यवत पर्वताच्या कडे, पूर्वेला, पूर्वेकडील गंडिका आहे, तिची लांबी आणि रुंदी पश्चिमेकडील गंडिकेसारखीच आहे.

भद्राश्वास्तत्र विज्ञेया नित्यं मुदितमानसा। भद्रं सालवनं तत्र कालाम्राश्च महाद्रुमाः ।। ४३.

तिथे भद्राश्व नावाचे लोक राहतात, जे नेहमी आनंदी असतात; तिथे शुभ साळाचे वन आणि मोठे काळआंब्याची झाडे आहेत.

तत्र ते पुरुषाः श्वेता महासत्त्वा महाबलाः। स्त्रियः कुमुदवर्णाभाः सुन्दर्य्यः प्रियदर्शनाः ।। ४३.

तिथले पुरुष गोरे, सामर्थ्यवान आणि बलवान आहेत; स्त्रिया कुमुद फुलासारख्या रंगाच्या, सुंदर आणि सर्वांना आवडणाऱ्या आहेत.

चन्द्रप्रभाश्वन्द्रवर्णाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः। चन्द्रशीतलगात्राश्च स्त्रियश्चोत्पलगन्धिकाः ।। ४३.

ते लोक चंद्रासारखा तेजस्वी आहेत, त्यांची चेहरे पूर्ण चंद्रासारखी आहेत; त्यांचे शरीर चंद्राच्या शीतलतेसारखे आहे आणि स्त्रियांना कमळासारखा सुगंध आहे.

दशवर्षसहस्राणि तेषामायुर्निरामयम्। कालाम्रस्य रसं पीत्वा सर्वदा सिथरयौवनाः ।। ४३.

त्यांचे आयुष्य दहा हजार वर्षांचे असून, कोणताही आजार नसतो; काळआंब्याचा रस पिऊन ते नेहमी तरुण राहतात.

प्रमाणं वर्णमायुश्च याथातथ्येन कीर्तितम्। चतुर्णामपि द्वीपानां समासान्न तु विस्तरात् ।। ४३.

चारही द्वीपांचे आकार, रंग आणि आयुष्य यांची माहिती खरी आणि थोडक्यात सांगितली आहे, विस्ताराने नाही.

भद्राश्वानां यथा चिह्नं कीर्तितं कीर्तिवर्द्धनाः। तच्छृणुध्वं तु कार्त्स्न्येन पूर्वसिद्धैरुदाहृतम् ।। ४३.

भद्राश्व लोकांचे चिन्ह जसे सांगितले, तसेच हे सर्व प्राचीन ऋषींनी सांगितलेले पूर्ण ऐका, हे किर्ती वाढवणाऱ्यांनो.

देवकूटस्य सर्वस्य प्रथितस्येह यत्परम्। पूर्वेण दिक्षु सर्वासु यथावच्च प्रकीर्तितम् ।। ४३.

येथे सर्वश्रेष्ठ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या देवकूट पर्वताचे संपूर्ण वर्णन, पूर्व दिशेतील सर्व भागांत जसे आहे तसे, विस्ताराने सांगितले आहे.

कुलाचलानां पञ्चानां नदीनाञ्च विशेषतः। तथा जनपदानाञ्च यथा दृष्टं यथाश्रुतम् ।। ४३.

पाच कुलाचल पर्वत, विशेषतः नद्या आणि तसेच विविध प्रदेश, जसे पाहिले आणि ऐकले तसे, सांगितले आहेत.

शैवालो वर्णमालाग्रः कोरञ्जश्चाचलोत्तमः। श्वेतवर्णश्च नीलश्च पञ्चैते कुलपर्वताः ।। ४३.

शैवाल, वर्णमालाग्र, कोरंज, श्वेत आणि नील — हे पाच मुख्य कुलपर्वत आहेत.

तेषां प्रसूतिरन्येपि पर्वता बहुविस्तराः। कोटिकोटिः क्षितौ ज्ञेयाः शतशोऽथ सहस्रशः ।। ४३.

या पर्वतांपासून अनेक मोठ्या आणि विस्तीर्ण डोंगरांची उत्पत्ती झाली आहे; ते पृथ्वीवर कोट्यवधी, शेकडो आणि हजारोंनी आहेत.

तैर्विमिश्रा जनपदैर्नानासत्त्वसमाकुलाः। नानाप्रकारजातीयास्त्वनेकनृपपालिताः ।। ४३.

या पर्वतांमध्ये मिसळलेले प्रदेश अनेक प्रकारच्या जीवांनी भरलेले आहेत, विविध जातींचे असून अनेक राजांनी राज्य केलेले आहेत.

नामधेयैश्च निक्रान्तैः श्रीमद्भिः पुरुषर्षभैः। अध्यासिता जनपदाः कीर्तनीयाश्च शोभिताः ।। ४३.

हे प्रदेश, ज्यात प्रसिद्ध आणि तेजस्वी पुरुषांनी वस्ती केली आहे आणि ज्यांची नावे सर्वत्र पसरली आहेत, गौरव करण्यास योग्य आहेत.

तेषान्तु नामधेयानि राष्ट्राणि विविधानि च। गिर्यन्तरनिविष्टानि समेषु विषमेषु च ।। ४३.

त्यांची नावे आणि विविध राज्ये पर्वतांमध्ये, सपाट आणि खडतर भागांत वसलेली आहेत.

तथा सुमङ्गलाः शुद्धाश्चन्द्रकान्ताः सुनन्दनाः। व्रजका नीलशैलेयाः सौवीरा विजयस्थलाः ।। ४३.

तसेच, सुमंगल, शुद्ध, चंद्रकांत, सुनंदन, व्रजक, नीलशैले, सौवीर आणि विजयस्थल हेही आहेत.

महास्थलाः सुकामाश्च महाकेशाः सुमूर्द्धजाः। वातरंहाः सोपसङ्गाः परिवायाः पराचकाः ।। ४३.

महास्थल, सुखी सुकाम, मोठ्या केसांचे महाकेश, सुंदर जटा असलेले सुमूर्धज, वेगवान वातरंह, परिवाय आणि पराचक हेही आहेत.

सम्भवक्रा महानेत्राः शैवालास्तनपास्तथा। कुमुदाः शाकमुण्डाश्च उरः सङ्कीर्णभौमकाः ।। ४३.

संभवक्र, मोठ्या डोळ्यांचे महानेत्र, शैवाल, तनप, कुमुद, शाकमुंड आणि छातीवर मिसळलेली भूमी असलेले हेही आहेत.

सोदका वत्सकाश्चैके वाराहा हारवामकाः। शङ्खाख्या भाविसन्द्राश्च उत्तरा हैमभौमकाः ।। ४३.

काही सोदक, वत्सक, काही वाराह, हारवामक, शंख नावाचे, भाविसंद्र आणि उत्तरेतील हेमभूमक असेही आहेत.

कृष्णभौमाः सुभौमाश्च महाभौमाश्च कीर्तिताः। एते चान्ये च विख्याता नानाजनपदा मया ।। ४३.

कृष्णभूम, शुभूम आणि महाभूम असेही प्रसिद्ध आहेत; हे आणि इतर अनेक जनपद मी सांगितले आहेत.

ते पिबन्ति महापुण्यां महागङ्गां महानदीम्। आदौ त्रैलोक्यविख्याता शीता शीताम्बुवाहिनी ।। ४३.

हे सर्वजण अत्यंत पवित्र, थंड आणि तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेल्या महागंगेचे पाणी पितात.

तथा च हंसवसतिर्महाचक्रा च निम्नगा। चक्रा वक्रा च कञ्ची च सुरसा चापगोत्तमा ।। ४३.

तसेच, हंसवसती, महाचक्रा, निम्नगा, चक्रा, वक्रा, कांची आणि सुरसा या उत्तम नद्या आहेत.