वायुपुराणम्

अनुशैलं समन्ताच्च निर्गता बहुभिर्मुखैः। अथोऽन्येनाभिधानेन ख्याता नद्यः सहस्रशः ।। ४२.

पर्वतांच्या सर्व बाजूंनी, अनेक मुखांनी ती नदी बाहेर आली; त्यामुळे तिला वेगवेगळ्या नावांनी आणि हजारो उपनद्यांनी ओळखले जाऊ लागले.

तस्माद्धिमवतो गङ्गा गता सा तु महानदी। एवं गङ्गेति नाम्नादिप्रकाशा सिद्धसेविता ।। ४२.

म्हणून हिमालयातून ती गंगा, ही महानदी, निघून गेली; म्हणूनच 'गंगा' या नावाने ती प्रसिद्ध झाली आणि सिद्धांनी पूजली जाते.

धन्यास्ते सत्तमा देशा यत्र गङ्गा महानदी। रुद्रसाद्ध्यानिलादित्यैर्जुष्टतोया यशस्वती ।। ४२.

ज्या पवित्र देशांत गंगा ही महानदी वाहते, ते देश खरोखर भाग्यवान आहेत; तिच्या पाण्याला रुद्र, सिद्ध, वायू आणि आदित्य यांनी मान दिला आहे आणि ती सर्वत्र प्रसिद्ध आहे.

महापादं प्रवक्ष्यामि मेरोरपि हि पश्चिमम्। नानारत्नाकारं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् ।। ४२.

आता मी मेरूच्या पश्चिमेला असलेला मोठा प्रदेश सांगतो, जो विविध रत्नांनी समृद्ध, पवित्र आणि पुण्यवान लोकांनी वावरलेला आहे.

विपुलं शैलराजानं विपुलोदरकन्दरम् । नितम्बकुञ्ज कटकैर्विमलैर्म्मण्डितोदरम् ।। ४२.

तो विशाल पर्वतराज मोठ्या गुहा आणि दऱ्यांनी, स्वच्छ कुंज आणि रम्य उतारांनी सजलेला आहे.

अपि या त्र्यम्बकस्यैषा त्रिदशैः सेवितोदका। वायुवेगा गताभोगा लतेव भ्रामिता पुनः ।। ४२.

ही नदी, ज्याचे पाणी त्र्यंबक आणि देवांनी पूजले आहे, वाऱ्याच्या वेगाने वळण घेत, वेलीसारखी पुन्हा-पुन्हा फिरत पुढे जाते.

मेरुकूटतटाद्भ्रष्टा प्रहतैः स्वादितोदका। विस्तीर्य्यमाणसलिला निर्म्मलांशुकसन्निभा ।। ४२.

मेरूच्या कड्यावरून खाली पडताना, तिचे पाणी अनेक ठिकाणी आदराने घेतले जाते; ती नदी पांढऱ्या वस्त्रासारखी स्वच्छ आणि चमकदार वाहते.

तस्य कूटेऽम्बरनदी सिद्धचारणसेविता । प्रदक्षिणमथावृत्य पतिता सा तु गामिनी ।। ४२.

त्या शिखरावर, आकाशगंगा ही सिद्ध आणि चारणांनी सेविलेली, प्रदक्षिणा घालून खाली वाहू लागली.

देवभ्राजं महाभ्राजं सवैभ्राजं महावनम्। प्लावयन्ती महाभागा नानापुष्पफलोदका ।। ४२.

ती महानदी देवभ्राज, महाभ्राज आणि वैभ्राज या मोठ्या अरण्यांना, विविध फुलांनी, फळांनी आणि पाण्याने समृद्ध करते.

प्रदक्षिणं प्रकुर्वाणा नानावनविभूषिता। प्रविष्टा पश्विमसरः सितोदं विमलोदकम् ।। ४२.

विविध वनांनी शोभलेली ती नदी प्रदक्षिणा घालून, पश्चिमेकडील शुद्ध आणि स्वच्छ पाण्याच्या सितोद सरोवरात प्रवेश करते.

सा सितोदाद्विनिष्क्रान्ता सुपक्षं पर्व्वतं गता। सुपक्षतस्तु पुण्योदात्ततो देवर्षिसेविता ।। ४२.

ती सितोदातून बाहेर पडून सुपक्ष पर्वतावर पोहोचली; सुपक्षावरून पुण्यदा येथे गेली आणि तेथून देवर्षींच्या सेवेला पोहोचली.

सुपक्षकूटतटगा तस्माच्च संशितोदका। निपपात महाभागा रमण्यं शिखिपर्व्वतम् ।। ४२.

सुपक्षाच्या कड्यावरून तिचे पाणी शुद्ध झाले आणि ती पुण्यवती नदी रम्य शिखी पर्वतावर पडली.

शिखेश्च पर्वतात् कङ्कं कङ्काद्वैदूर्य्यपर्व्वतम्। वैदूर्य्यात् कपिलं शैलं तस्माच्च गन्धमादनम् ।। ४२.

शिखी पर्वतावरून ती कंकावर गेली; कंकावरून वैदूर्य पर्वतावर, वैदूर्यावरून कपिल पर्वतावर आणि तिथून गंधमादन पर्वतावर गेली.

तस्माद्गिरिवरात् प्राप्ता पिञ्जरं वरपर्व्वतम्। पिञ्जरात् सरसं याता तस्माच्च कुमुदाचलम् ।। ४२.

त्या महान पर्वतावरून ती पिंजरा या उत्तम पर्वतावर पोहोचली; पिंजरावरून सरोवरात गेली आणि तिथून कुमुद पर्वतावर पोहोचली.

मधुमन्तं जनञ्चैव मुकुटञ्च शिलोच्चयम्। मुकुटाच्छैलशिखरात् कृष्णं याता महागिरिम् ।। ४२.

ती मधुमंत, जनन, मुकुट आणि पर्वतशिखरांमध्ये गेली; मुकुट शिखरावरून कृष्ण या महान पर्वतावर पोहोचली.

कृष्णात् श्वेतं महाशैलं महानगनिषेवितम्। श्वेतात् सहस्रशिखरं शैलेन्द्रं पतिता पुनः ।। ४२.

कृष्ण पर्वतावरून ती श्वेत या महान पर्वतावर गेली, जिथे अनेक नगरे आहेत; श्वेतावरून ती पुन्हा सहस्रशिखर या पर्वतराजावर पडली.

अनेकाभिः स्रवन्तीभिराप्यायितजला शिवा । एवं शैलसहस्राणि सादयन्ती महानदी। पारिजाते महाशैले निपपाताशुगामिनी ।। ४२.

अनेक प्रवाहांनी भरलेली, तिचे पाणी पवित्र असलेली ही शुभ्र महानदी हजारो पर्वत ओलांडून, ती वेगाने पारिजात या महान पर्वतावर पडली.

अनेकनिर्झरनदी गुहासानुषु राजते। तस्य कुक्षिष्वनेकासु भ्रान्ततोया तरङ्गिणी ।। ४२.

अनेक धबधबे आणि नद्या तिच्या डोंगर उतारांवर आणि गुहांमध्ये चमकत आहेत; तिच्या पोटात असंख्य प्रवाहांमध्ये तिचे पाणी फिरते.

व्याहन्यमानसंवेगा गण्डशैलैरनेकशः। संविद्यमानसलिला गता च धरणीतले ।। ४२.

अनेक पर्वतांच्या कड्यांनी वारंवार आपटले गेल्यावर, तिचे पाणी विखुरले गेले आणि ती नदी पृथ्वीवर पोहोचली.

केतुमालं महाद्वीपं नानाम्लेच्छ गणैर्युतम् । प्लावयन्ती महाभागा प्रयाता पश्चिमार्णवम् ।। ४२.

विविध परदेशी लोकांनी भरलेल्या केतुमाल या महान द्वीपावर, ही अत्यंत पुण्यवती नदी पसरली आणि पश्चिम समुद्राकडे प्रवास करू लागली.

सुवर्णचित्रपार्श्वे तु सुपार्श्वेऽप्युत्तरे गिरौ । मेरोश्चित्रमहापादे महासत्त्वनिषेविते ।। ४२.

सुवर्ण आणि रंगीबेरंगी बाजू असलेल्या उत्तरेकडील पर्वतावर, मेरूच्या भव्य पायथ्याशी, जेथे महान विभूती वावरतात—

मेरुकूटतटाद्भ्रष्टा पवनेनेरितोदका। अनेकाभोगवक्राङ्गी क्षिप्यमाणा नभस्तले ।। ४२.

मेरूच्या शिखरावरून खाली पडत, वाऱ्याने तिचे पाणी उडवले गेले, अनेक वळणांनी वाकलेली ती आकाशातून झेपावत गेली.

षष्टियोजनसाहस्रे निरालम्बेऽम्बरे शुभे। विकीर्यमाणा मालेव निपपात महानदी ।। ४२.

साठ हजार योजन एवढ्या शुद्ध आकाशात, कुठेही आधार न घेता, हारासारखी विखुरलेली ती महानदी खाली पडली.

एवं कूटतटैर्भ्रष्टा नैकैर्देवर्षिसेवितैः। विकीर्यमाणसलिला नैकपुष्पोडुपोत्कचा ।। ४२.

अशा प्रकारे, विविध शिखरांवरून, देव आणि ऋषी यांच्या उपस्थितीत, तिचे पाणी विखुरले गेले, आणि ती अनेक फुलांनी व ताऱ्यांच्या गुच्छांनी सजली.

नानारत्नवनोद्देशमरण्यं सवितुर्व्वनम्। महावनं महाभागा प्लावयन्ती प्रदक्षिणम् ।। ४२.

नानाविध रत्नांच्या वनांत, प्रदेशांत आणि अरण्यांत, सूर्याच्या वनात आणि त्या महान वनात, ही पुण्यवती नदी उजवीकडे वळून सर्वत्र पसरली.

सरोवरं महापुण्यं महाभागनिषेवितम्। तत्राविवेश कल्याणी महाभद्रं सितोदका ।। ४२.

तेथे, अत्यंत शुभ्र, पवित्र आणि पुण्यवंतांनी वावरलेल्या सरोवरात, ही कल्याणी, अत्यंत शुभ्र आणि पवित्र नदी प्रवेशली.

भद्रसोमेति नाम्ना हि महापारा महाजवा। महानदी महापुण्या महाभद्रा विनिर्गता ।। ४२.

भद्रसोम हे नाव असलेली, विशाल आणि वेगवान, ही महापुण्यवती आणि अत्यंत शुभ्र नदी तेथून बाहेर पडली.

नैकनिर्झरवप्राढ्या शंखकूटतटे तु सा। तत्र कूटे गिरितटे निपपाताशुगामिनी ।। ४२.

अनेक धबधबे आणि दऱ्यांनी समृद्ध, शंखकूट पर्वताच्या शिखरावर, त्या पर्वताच्या उतारावर, ती वेगाने वाहणारी नदी खाली पडली.

शंखकूटतटाद्भ्रष्टा पपात वृषपर्व्वतम्। वृषपर्व्वताद्वत्सगिरिं नागशैलं ततो गता ।। ४२.

शंखकूटाच्या उतारावरून खाली पडून, ती वृषपर्वतावर आली; वृषपर्वतावरून वत्सगिरीकडे गेली, आणि मग नागशैलाकडे वळली.