वायुपुराणम्

शीतान्ताशिखराद्भ्रष्टा सुकुञ्जे वरपर्वते। निपपात महाभागा तस्मादपि सुमञ्जसम् ।। ४२.

शीतांत शिखरावरून, सुंदर झाडीतून आणि उत्तम पर्वतावरून ती पुण्यवती नदी खाली पडली आणि तिथून पुढे सुमंजसाकडे गेली.

तस्मान्माल्यवतं शैलं भावयन्ती वरापगा। वैकङ्कं समनुप्राप्ता वैकङ्कान्मणिपर्वतम्। मणिपर्वतान्महाशैलं ऋषभं नैककन्दरम् ।। ४२.

तिथून ती उत्तम नदी माल्यवत पर्वताला पाणी देते, मग वैकंकाकडे, तिथून मणिपर्वतावर, आणि मग अनेक गुहा असलेल्या ऋषभ या महान पर्वतावर पोहोचली.

एवं शैलसहस्राणि दारयन्ती महानदी। पतिताऽथ महाशैले जठरे सिद्धसेविते ।। ४२.

अशा प्रकारे हजारो पर्वत फोडत, ती महानदी सिद्धांनी वास केलेल्या महान पर्वताच्या पोटात पडली.

तस्मादपि महाशैलं देवकूटं तरङ्गिणी। तस्य कुक्षिसमुद्रान्ता क्रमेण पृथिवीं गता ।। ४२.

म्हणून त्या महान देवकूट पर्वतावरून ती नदी वाहू लागली; तिचे पाणी हळूहळू त्या पर्वताच्या पोटातून पृथ्वीवर पोहोचले.

सैवं स्थलीसहस्राणि शैलराजशतानि च। वनानि च विचित्राणि सरांसि विविधानि च ।। ४२.

अशा रीतीने, तिने हजारो मैदाने, शेकडो राजेश्वर पर्वत, सुंदर अरण्ये आणि विविध तळी ओलांडली.

स्रावयन्ती महाभागा विस्फारेष्ववलीकदा। नदी सहस्रानुगता प्रवृत्ता च महानदी ।। ४२.

ती पुण्यवती नदी, हजारो उपनद्यांसह, मोठ्या वेगाने वाहू लागली आणि तिच्या प्रवाहात पाणी ओसंडून वाहू लागले; तीच मोठी नदी झाली.

भद्राश्वं सुमहाद्वीपं प्लावयन्ती वरापगा। प्रविष्टा ह्यर्णवं पूर्वं पूर्वे द्वीपे महानदी ।। ४२.

ती उत्तम नदी भद्राश्व या विशाल द्वीपाला पाण्याने भरून, पूर्वेकडील द्वीपातून वाहत पूर्व समुद्रात शिरली.

दक्षिणेऽपि प्रपन्ना या शैलेन्द्रे गन्धमादने। चित्रैः प्रपातैर्विधैर्नैकविस्फालितोदका ।। ४२.

ती दक्षिणेकडेही गेली आणि गंधमादन या राजेश्वर पर्वतावर पोहोचली; तिथे अनेक सुंदर आणि वेगवेगळ्या धबधब्यांतून तिचे पाणी ओसंडून वाहू लागले.

तद्घन्धमादनवनं नन्दनं देवनन्दनम्। प्लावयन्ती महाभागा प्रयाता सा प्रदक्षिणम् ।। ४२.

ती पुण्यवती नदी गंधमादनचे वन, नंदनवन आणि देवांचे आनंदस्थान पाण्याने भरून, दक्षिणेकडे वळली.

नाम्ना ह्यलकनन्देति सर्वलोकेषु विश्रुता। प्रविशत्युत्तरसरो मानसं देवमानसम् ।। ४२.

सर्व लोकांत अलकानंदा या नावाने प्रसिद्ध असलेली ती नदी, उत्तरेला असलेल्या मानस या देवांच्या पवित्र सरोवरात शिरली.

मानसाच्छैलराजानं रम्यं त्रिशिखरं गता। त्रिकूटाच्छैलशिखरात् कलिङ्गशिखरं गता ।। ४२.

मानस सरोवरातून ती रम्य अशा त्रिशिखर पर्वतावर गेली; तिथून ती त्रिकूट पर्वतावरून कलींग शिखराकडे निघाली.

कलिङ्गशिखराद्भ्रष्टा रुचके निपपात सा। रुचकान्निषधं प्राप्ता ताम्राभं निषधादपि ।। ४२.

कलींग शिखरावरून खाली पडून ती रुचक पर्वतावर आली; रुचकावरून निषध पर्वतावर, आणि निषधावरून ताम्राभ पर्वतावर पोहोचली.

ताम्राभशिखरार्द्भ्रष्टा गता श्वेतोदरं गिरिम् । तस्मात्सुमूलं शैलेन्द्रं वसुधारञ्च पर्वतम् ।। ४२.

ताम्राभ शिखरावरून खाली पडून ती श्वेतोदऱ पर्वतावर गेली; तिथून पुढे ती त्या राजेश्वर पर्वताच्या मुळाशी, आणि मग वसुधारा पर्वतावर पोहोचली.

हेमकूटं गता तस्माद्देवश्रृङ्गे ततो गता। तस्माद्गता महाशैलं ततश्चापि पिशाचकम् ।। ४२.

तिथून ती हेमकूट पर्वतावर गेली, मग देवशृंगावर पोहोचली; तिथून पुढे मोठ्या पर्वतावर, आणि मग पिशाचक पर्वतावर गेली.

पिशाचकाच्छैलवरात् पञ्चकूटङ्गता पुनः। पञ्चकूटात्तु कैलासं देवावासं शिलोच्चयम् ।। ४२.

पिशाचक पर्वतावरून ती पुन्हा पंचकूट नावाच्या पर्वतावर गेली; पंचकूटावरून ती कैलास या देवांचे निवासस्थान, त्या उंच शिखरावर पोहोचली.

तस्य कुक्षिषु विभ्रान्ता नैककन्दरसानुषु। हिमवत्युत्तमनदी निपपाताचलोत्तमे ।। ४२.

त्या पर्वताच्या अनेक गुहा आणि कपारींमध्ये भटकत, ती उत्तम नदी हिमवतच्या सर्वोच्च शिखरावर पडली.

सैवं शैलसहस्राणि दारयन्ती महानदी। स्थलीशतान्यनेकानि प्लावयन्त्याशुगाणिनी ।। ४२.

अशा रीतीने, ती महानदी हजारो पर्वत फोडत, असंख्य मैदाने पाण्याने भरत, वेगाने पुढे वाहू लागली.

वनानाञ्च सहस्राणि कन्दराणां शतानि च । स्रावयन्ती महाभागा प्रयाता दक्षिणोदधिम् ।। ४२.

तिने हजारो अरण्ये आणि शेकडो गुहा पाण्याने भरल्या; ती पुण्यवती नदी दक्षिण समुद्राकडे निघाली.

रम्या योजनविस्तीर्णा शैलकुक्षिषु संवृता। याधृता देवदेवेन शङ्करेण महात्मना ।। ४२.

ती रम्य आणि एक योजन रुंदीची, पर्वतांच्या कपारींमध्ये लपलेली, आणि महात्मा शंकर या देवाधिदेवाने धरून ठेवलेली होती.

पावनी द्विजशार्दूल घोराणामपि पाप्मनाम्। शङ्करस्याङ्कसंस्पर्शान्महादेवस्य धीमतः। द्विगुणं पवित्रसलिला सर्वलोके महानदी ।। ४२.

द्विजश्रेष्ठा, ती नदी भयंकर पापांनाही पावन करणारी आहे; महादेव शंकर यांच्या स्पर्शामुळे तिचे पाणी जगभर दुप्पट पवित्र झाले.

अनुशैलं समन्ताच्च निर्गता बहुभिर्मुखैः। अथोऽन्येनाभिधानेन ख्याता नद्यः सहस्रशः ।। ४२.

पर्वतांच्या सर्व बाजूंनी, अनेक मुखांनी ती नदी बाहेर आली; त्यामुळे तिला वेगवेगळ्या नावांनी आणि हजारो उपनद्यांनी ओळखले जाऊ लागले.

तस्माद्धिमवतो गङ्गा गता सा तु महानदी। एवं गङ्गेति नाम्नादिप्रकाशा सिद्धसेविता ।। ४२.

म्हणून हिमालयातून ती गंगा, ही महानदी, निघून गेली; म्हणूनच 'गंगा' या नावाने ती प्रसिद्ध झाली आणि सिद्धांनी पूजली जाते.

धन्यास्ते सत्तमा देशा यत्र गङ्गा महानदी। रुद्रसाद्ध्यानिलादित्यैर्जुष्टतोया यशस्वती ।। ४२.

ज्या पवित्र देशांत गंगा ही महानदी वाहते, ते देश खरोखर भाग्यवान आहेत; तिच्या पाण्याला रुद्र, सिद्ध, वायू आणि आदित्य यांनी मान दिला आहे आणि ती सर्वत्र प्रसिद्ध आहे.

महापादं प्रवक्ष्यामि मेरोरपि हि पश्चिमम्। नानारत्नाकारं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् ।। ४२.

आता मी मेरूच्या पश्चिमेला असलेला मोठा प्रदेश सांगतो, जो विविध रत्नांनी समृद्ध, पवित्र आणि पुण्यवान लोकांनी वावरलेला आहे.

विपुलं शैलराजानं विपुलोदरकन्दरम् । नितम्बकुञ्ज कटकैर्विमलैर्म्मण्डितोदरम् ।। ४२.

तो विशाल पर्वतराज मोठ्या गुहा आणि दऱ्यांनी, स्वच्छ कुंज आणि रम्य उतारांनी सजलेला आहे.

अपि या त्र्यम्बकस्यैषा त्रिदशैः सेवितोदका। वायुवेगा गताभोगा लतेव भ्रामिता पुनः ।। ४२.

ही नदी, ज्याचे पाणी त्र्यंबक आणि देवांनी पूजले आहे, वाऱ्याच्या वेगाने वळण घेत, वेलीसारखी पुन्हा-पुन्हा फिरत पुढे जाते.

मेरुकूटतटाद्भ्रष्टा प्रहतैः स्वादितोदका। विस्तीर्य्यमाणसलिला निर्म्मलांशुकसन्निभा ।। ४२.

मेरूच्या कड्यावरून खाली पडताना, तिचे पाणी अनेक ठिकाणी आदराने घेतले जाते; ती नदी पांढऱ्या वस्त्रासारखी स्वच्छ आणि चमकदार वाहते.

तस्य कूटेऽम्बरनदी सिद्धचारणसेविता । प्रदक्षिणमथावृत्य पतिता सा तु गामिनी ।। ४२.

त्या शिखरावर, आकाशगंगा ही सिद्ध आणि चारणांनी सेविलेली, प्रदक्षिणा घालून खाली वाहू लागली.

देवभ्राजं महाभ्राजं सवैभ्राजं महावनम्। प्लावयन्ती महाभागा नानापुष्पफलोदका ।। ४२.

ती महानदी देवभ्राज, महाभ्राज आणि वैभ्राज या मोठ्या अरण्यांना, विविध फुलांनी, फळांनी आणि पाण्याने समृद्ध करते.