वायुपुराणम्

सब्रह्मसदनं लोकं सदेवासुरमानुषम्। त्रिलोकमिति विख्यातं यत्सत्त्वैर्व्यवहार्यते ।। ४१.

ब्रह्माच्या निवासस्थानासह, देव, असुर आणि मानवांनी युक्त असा हा लोक, 'त्रैलोक्य' म्हणून प्रसिद्ध आहे, ज्याचा सर्व सजीव व्यवहार करतात.

चन्द्रादित्यावतप्तं यत्तज्जगत् परिगीयते। गन्धवर्णरसोपेतं शब्दस्पर्शगुणान्वितम् ।। ४१.

चंद्र आणि सूर्य यांच्या तापाने उजळलेले, सुगंध, रंग, चव, तसेच शब्द आणि स्पर्श यांच्या गुणांनी युक्त असे हे जग प्रसिद्ध आहे.

तं लोकपद्मं श्रुतिभिः पद्ममित्यभिधीयते। एष सर्वपुराणेषु क्रमः सुपरिनिश्चितः ।। ४१.

या लोककमळाला वेदांत 'कमळ' असेच म्हटले आहे; हा क्रम सर्व पुराणांत निश्चितपणे सांगितला आहे.

सरोवरेभ्यः पुण्योदा देव नद्यो विनिर्गताः। महौघतोया नद्यश्च ताः श्रृणुध्वं यथाक्रमम् ।। ४२.

पवित्र सरोवरांतून पुण्यदायक नद्या उत्पन्न होतात, आणि त्या दिव्य नद्यांतून मोठे प्रवाह वाहतात; त्या मी तुम्हाला क्रमाने सांगतो, ऐका.

आकाशाम्भोनिधेर्योऽसौ सोम इत्यभिधीयते। आधारः सर्वभूतानां देवानाममृताकरः ।। ४२.

आकाशाच्या समुद्रातून उत्पन्न झालेला जो सोम म्हणून ओळखला जातो, तो सर्व जीवांचा आधार आहे आणि देवांसाठी अमृताचा स्रोत आहे.

तस्मात् प्रवृत्ता पुण्योदा नदी ह्याकाशगामिनी। सप्तमेनानिलपथा प्रयाता विमलोदका ।। ४२.

म्हणून ती पुण्यदायी नदी, आकाशातून वाहत, सातव्या वाऱ्याच्या मार्गाने शुद्ध पाणी घेऊन पुढे निघाली.

सा ज्योतिषि निवर्तन्ती ज्योतिर्गणनिषेविता। ताराकोजिसहस्राणां नभसश्च समायता ।। ४२.

ती तेजस्वी ताऱ्यांच्या समूहांनी वेढलेली, आकाशातील हजारो ताऱ्यांमध्ये मिसळून, पुन्हा तिथे परतली.

माहेन्द्रेण गजेन्द्रेण आकाशपथयायिना। क्रीडिता ह्यन्तरतले या सा विक्षोभितोदका ।। ४२.

महेंद्र गजेंद्र ऐरावत, जो आकाशमार्गाने जातो, त्याने तिच्याशी खेळल्यामुळे तिचे पाणी आतल्या भागात अस्वस्थ झाले.

नैकैर्विमानसङ्घातैः प्रक्रामद्भिर्नभस्तलम्। सिद्धैरुपस्पृष्टजला महापुण्यजला शिवा ।। ४२.

सिद्ध लोक विमानांच्या समूहांनी आकाशातून जात असताना, त्या पुण्यवान आणि मंगल पाण्याला स्पर्श करतात.

वायुना प्रेर्यमाणा च अनेकाभोगगामिनी। परिवर्त्तत्यहरहर्यथा सूर्यस्तथैव सा ।। ४२.

वाऱ्याने चालवली जाणारी ती नदी अनेक मार्गांनी वाहते आणि सूर्य जसा रोज फिरतो तशीच तीही फिरते.

चत्वार्यशीतिः प्रतता योजनानां समन्ततः। वेगेन कुर्वती मेरुं सा प्रयाता प्रदक्षिणम् ।। ४२.

चौफेर चौर्याऐंशी योजनांपर्यंत पसरलेली ती नदी, वेगाने मेरू पर्वताभोवती उजव्या बाजूने प्रदक्षिणा घालते.

विभिद्यमाना सलिलैस्तैजसेनानिलेन च। मेरोरुत्तरकूटेषु पतिताथ चतुर्ष्वपि ।। ४२.

पाण्याने आणि तेजस्वी वाऱ्याने विभागली गेली, ती नदी मेरूच्या उत्तरेकडील चार शिखरांवर पडली.

मेरुकूटतटान्तेभ्य उत्कृष्टेभ्यो निवर्तिता। विकीर्यमाण सलिला चतुर्द्धासंसृतोदका ।। ४२.

मेरूच्या उंच कड्यांवरून ती नदी परत वळली आणि तिचे पाणी चार भागांत विखुरले गेले.

षष्टियोजनसाहस्रं निरालम्बनमम्बरम्। निपपात महाभाग मेरोस्तस्य चतुर्द्दिशम् ।। ४२.

साठ हजार योजनांची आकाशातील आधाररहित जागा पार करून, ती महान नदी मेरूच्या चारही दिशांना खाली पडली.

सा चतुर्ष्वभितश्चैव महापादेषु शोभना। पुण्या मन्दरपूर्वेण पतिता हि महानदी ।। ४२.

ती सुंदर आणि पुण्यदायी महानदी, मंदाराच्या पूर्वेला असलेल्या चार सुंदर पायथ्यांवर पडली.

पूर्वेणांशेन देवानां सर्वसिद्धगणालयम्। सुवर्णचित्रकटकं नैकनिर्झरकन्दरम् ।। ४२.

पूर्वेकडे, ती सर्व देव आणि सिद्धांच्या निवासस्थानी पोहोचली, जिथे सोन्याचे शिखर आणि अनेक झऱ्यांनी भरलेली गुहा आहेत.

प्लावयन्ती सशैलेन्द्रं मन्दरञ्चारुकन्दरम्। वप्रप्रतापशमनैरनेकैः स्फाटिकोदकैः ।। ४२.

ती नदी मंदार पर्वत आणि त्याच्या सुंदर गुहा पाण्याने भरून टाकते आणि तिच्या अनेक स्फटिकासारख्या स्वच्छ पाण्याने डोंगर उतार शांत करते.

तथा चैत्ररथं रम्यं प्लावयन्ती प्रदक्षिणम्। प्रविष्टा ह्यम्बरनदी ह्यरुणोदसरोवरम् ।। ४२.

अशा प्रकारे रम्य चित्ररथाला प्रदक्षिणा घालत, आकाशनदी सुंदर अरुणोदा सरोवरात प्रवेशली.

अरुणोदान्निवृत्ताऽथ शीतान्ते रम्यनिर्झरे। शैले सिद्धगणावासे निपपात सुगामिनी ।। ४२.

अरुणोदातून बाहेर पडून, शीतांताच्या रम्य झऱ्यात, सिद्धांच्या निवास असलेल्या डोंगरावर ती सरळ वाहती नदी खाली पडली.

सीता नाम महा पुण्या नदीनां प्रवरा नदी। सा निकुञ्जनिरुद्धा तु अनेकाभोगगामिनी ।। ४२.

सीता नावाची ही महान पुण्यदायी आणि नद्यांमध्ये श्रेष्ठ नदी, निसर्गरम्य झाडीतून अडवली गेली असून, अनेक वाटांनी वाहते.

शीतान्ताशिखराद्भ्रष्टा सुकुञ्जे वरपर्वते। निपपात महाभागा तस्मादपि सुमञ्जसम् ।। ४२.

शीतांत शिखरावरून, सुंदर झाडीतून आणि उत्तम पर्वतावरून ती पुण्यवती नदी खाली पडली आणि तिथून पुढे सुमंजसाकडे गेली.

तस्मान्माल्यवतं शैलं भावयन्ती वरापगा। वैकङ्कं समनुप्राप्ता वैकङ्कान्मणिपर्वतम्। मणिपर्वतान्महाशैलं ऋषभं नैककन्दरम् ।। ४२.

तिथून ती उत्तम नदी माल्यवत पर्वताला पाणी देते, मग वैकंकाकडे, तिथून मणिपर्वतावर, आणि मग अनेक गुहा असलेल्या ऋषभ या महान पर्वतावर पोहोचली.

एवं शैलसहस्राणि दारयन्ती महानदी। पतिताऽथ महाशैले जठरे सिद्धसेविते ।। ४२.

अशा प्रकारे हजारो पर्वत फोडत, ती महानदी सिद्धांनी वास केलेल्या महान पर्वताच्या पोटात पडली.

तस्मादपि महाशैलं देवकूटं तरङ्गिणी। तस्य कुक्षिसमुद्रान्ता क्रमेण पृथिवीं गता ।। ४२.

म्हणून त्या महान देवकूट पर्वतावरून ती नदी वाहू लागली; तिचे पाणी हळूहळू त्या पर्वताच्या पोटातून पृथ्वीवर पोहोचले.

सैवं स्थलीसहस्राणि शैलराजशतानि च। वनानि च विचित्राणि सरांसि विविधानि च ।। ४२.

अशा रीतीने, तिने हजारो मैदाने, शेकडो राजेश्वर पर्वत, सुंदर अरण्ये आणि विविध तळी ओलांडली.

स्रावयन्ती महाभागा विस्फारेष्ववलीकदा। नदी सहस्रानुगता प्रवृत्ता च महानदी ।। ४२.

ती पुण्यवती नदी, हजारो उपनद्यांसह, मोठ्या वेगाने वाहू लागली आणि तिच्या प्रवाहात पाणी ओसंडून वाहू लागले; तीच मोठी नदी झाली.

भद्राश्वं सुमहाद्वीपं प्लावयन्ती वरापगा। प्रविष्टा ह्यर्णवं पूर्वं पूर्वे द्वीपे महानदी ।। ४२.

ती उत्तम नदी भद्राश्व या विशाल द्वीपाला पाण्याने भरून, पूर्वेकडील द्वीपातून वाहत पूर्व समुद्रात शिरली.

दक्षिणेऽपि प्रपन्ना या शैलेन्द्रे गन्धमादने। चित्रैः प्रपातैर्विधैर्नैकविस्फालितोदका ।। ४२.

ती दक्षिणेकडेही गेली आणि गंधमादन या राजेश्वर पर्वतावर पोहोचली; तिथे अनेक सुंदर आणि वेगवेगळ्या धबधब्यांतून तिचे पाणी ओसंडून वाहू लागले.

तद्घन्धमादनवनं नन्दनं देवनन्दनम्। प्लावयन्ती महाभागा प्रयाता सा प्रदक्षिणम् ।। ४२.

ती पुण्यवती नदी गंधमादनचे वन, नंदनवन आणि देवांचे आनंदस्थान पाण्याने भरून, दक्षिणेकडे वळली.