वायुपुराणम्

पूर्णा वसुमती सर्वा गिरिभिर्नैकविस्तरैः। नदीकन्दरशैलाद्यैरनेकैश्चित्रसानुभिः ।। ४१.

संपूर्ण पृथ्वी विविध आकाराच्या पर्वतांनी, नद्या, दऱ्या, डोंगर, आणि रंगीबेरंगी उतारांनी भरलेली आहे.

इत्येवमचलैर्युक्तैर्दैत्यराक्षससाधुभिः। किन्नरोरगगन्धर्वैर्विचित्रैः सिद्धचारणैः ।। ४१.

अशा पर्वतांमध्ये दैत्य, राक्षस, साधू, किन्नर, नाग, गंधर्व, तसेच अद्भुत सिद्ध आणि चारण वस्ती करतात.

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेविता नैक विस्तराः। पुण्यकृद्भिः समाकीर्णा केसराकृतयो नगाः ।। ४१.

गंधर्व आणि अप्सरा यांच्या सेवेत असलेल्या, विशाल आणि पुण्यवान लोकांनी भरलेल्या, सिंहाच्या आयाळीसारख्या आकाराच्या पर्वतांनी ही भूमी व्यापली आहे.

गिरिजालन्तु तन्मेरोः सिद्धलोकमिति स्मृतम्। चित्रं नानाश्रयोपेतं प्रचारं सुकृतात्मनाम् ।। ४१.

या मेरूच्या पर्वतरांगांना सिद्धलोक असे ओळखले जाते; विविध निवासांनी सजलेले, पुण्यात्म्यांच्या वावराने पावन झालेले हे अद्भुत स्थान आहे.

नात्युग्रकर्मसिद्धानां प्रतिमा मध्यमाः स्मृताः। स हि स्वर्ग इति ख्यातः क्रमस्त्वेष प्रकीर्तितः ।। ४१.

जे फार कठीण कर्मांनी सिद्ध झालेले नाहीत, त्यांच्यासाठी मध्यम स्वरूपे मानली जातात; हेच स्वर्ग म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि अशीच ही परंपरा सांगितली आहे.

चतुर्महाद्वीपवती सेयमुर्वी प्रकीर्तिता ४१.

ही पृथ्वी चार मोठ्या द्वीपांनी युक्त असल्याचे वर्णन केले आहे.

नानाभक्ष्यान्नपानैश्च नानाच्छादनभूषणैः। प्रजाविकारैर्विविधैश्चित्रैरध्युषितैः सह।। ४१.

विविध अन्नपदार्थ, पेये, वेगवेगळ्या वस्त्र आणि दागिन्यांनी, आणि असंख्य रूपे व अद्भुत परिवर्तनांनी युक्त जीवांनी ही भूमी वसलेली आहे.

चत्वारो नैकवर्णाद्या महाद्वीपाः परिश्रुताः। भद्राश्च भरताश्चैव केतुमालाश्च पश्चिमाः। उत्तराः कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ।। ४१.

चार मोठे द्वीप, अनेक रंग आणि प्रकारांचे, प्रसिद्ध आहेत—भद्र, भरत, पश्चिमेकडील केतुमाल, आणि उत्तरेकडील कुरू—हे सर्व पुण्यवानांचे निवासस्थान आहेत.

सैषा चतुर्महाद्वीपा नानाद्वीपसमाकुला। पृथिवी कीर्तिता कृत्स्ना पद्माकारा मया द्विजाः ।। ४१.

ही चार मोठ्या द्वीपांनी आणि असंख्य बेटांनी युक्त अशी संपूर्ण पृथ्वी, हे द्विजांनो, मी कमळाच्या आकाराची आहे असे सांगतो.

तदेषा सान्तरद्वीपा सशैलवनकानना। पद्मेत्यभिहिता कृत्स्ना पृथिवी बहुविस्तरा ।। ४१.

आतील द्वीप, पर्वत, वन आणि उपवनांनी युक्त अशी ही विस्तीर्ण पृथ्वी 'कमळ' म्हणून ओळखली जाते.

सब्रह्मसदनं लोकं सदेवासुरमानुषम्। त्रिलोकमिति विख्यातं यत्सत्त्वैर्व्यवहार्यते ।। ४१.

ब्रह्माच्या निवासस्थानासह, देव, असुर आणि मानवांनी युक्त असा हा लोक, 'त्रैलोक्य' म्हणून प्रसिद्ध आहे, ज्याचा सर्व सजीव व्यवहार करतात.

चन्द्रादित्यावतप्तं यत्तज्जगत् परिगीयते। गन्धवर्णरसोपेतं शब्दस्पर्शगुणान्वितम् ।। ४१.

चंद्र आणि सूर्य यांच्या तापाने उजळलेले, सुगंध, रंग, चव, तसेच शब्द आणि स्पर्श यांच्या गुणांनी युक्त असे हे जग प्रसिद्ध आहे.

तं लोकपद्मं श्रुतिभिः पद्ममित्यभिधीयते। एष सर्वपुराणेषु क्रमः सुपरिनिश्चितः ।। ४१.

या लोककमळाला वेदांत 'कमळ' असेच म्हटले आहे; हा क्रम सर्व पुराणांत निश्चितपणे सांगितला आहे.

सरोवरेभ्यः पुण्योदा देव नद्यो विनिर्गताः। महौघतोया नद्यश्च ताः श्रृणुध्वं यथाक्रमम् ।। ४२.

पवित्र सरोवरांतून पुण्यदायक नद्या उत्पन्न होतात, आणि त्या दिव्य नद्यांतून मोठे प्रवाह वाहतात; त्या मी तुम्हाला क्रमाने सांगतो, ऐका.

आकाशाम्भोनिधेर्योऽसौ सोम इत्यभिधीयते। आधारः सर्वभूतानां देवानाममृताकरः ।। ४२.

आकाशाच्या समुद्रातून उत्पन्न झालेला जो सोम म्हणून ओळखला जातो, तो सर्व जीवांचा आधार आहे आणि देवांसाठी अमृताचा स्रोत आहे.

तस्मात् प्रवृत्ता पुण्योदा नदी ह्याकाशगामिनी। सप्तमेनानिलपथा प्रयाता विमलोदका ।। ४२.

म्हणून ती पुण्यदायी नदी, आकाशातून वाहत, सातव्या वाऱ्याच्या मार्गाने शुद्ध पाणी घेऊन पुढे निघाली.

सा ज्योतिषि निवर्तन्ती ज्योतिर्गणनिषेविता। ताराकोजिसहस्राणां नभसश्च समायता ।। ४२.

ती तेजस्वी ताऱ्यांच्या समूहांनी वेढलेली, आकाशातील हजारो ताऱ्यांमध्ये मिसळून, पुन्हा तिथे परतली.

माहेन्द्रेण गजेन्द्रेण आकाशपथयायिना। क्रीडिता ह्यन्तरतले या सा विक्षोभितोदका ।। ४२.

महेंद्र गजेंद्र ऐरावत, जो आकाशमार्गाने जातो, त्याने तिच्याशी खेळल्यामुळे तिचे पाणी आतल्या भागात अस्वस्थ झाले.

नैकैर्विमानसङ्घातैः प्रक्रामद्भिर्नभस्तलम्। सिद्धैरुपस्पृष्टजला महापुण्यजला शिवा ।। ४२.

सिद्ध लोक विमानांच्या समूहांनी आकाशातून जात असताना, त्या पुण्यवान आणि मंगल पाण्याला स्पर्श करतात.

वायुना प्रेर्यमाणा च अनेकाभोगगामिनी। परिवर्त्तत्यहरहर्यथा सूर्यस्तथैव सा ।। ४२.

वाऱ्याने चालवली जाणारी ती नदी अनेक मार्गांनी वाहते आणि सूर्य जसा रोज फिरतो तशीच तीही फिरते.

चत्वार्यशीतिः प्रतता योजनानां समन्ततः। वेगेन कुर्वती मेरुं सा प्रयाता प्रदक्षिणम् ।। ४२.

चौफेर चौर्याऐंशी योजनांपर्यंत पसरलेली ती नदी, वेगाने मेरू पर्वताभोवती उजव्या बाजूने प्रदक्षिणा घालते.

विभिद्यमाना सलिलैस्तैजसेनानिलेन च। मेरोरुत्तरकूटेषु पतिताथ चतुर्ष्वपि ।। ४२.

पाण्याने आणि तेजस्वी वाऱ्याने विभागली गेली, ती नदी मेरूच्या उत्तरेकडील चार शिखरांवर पडली.

मेरुकूटतटान्तेभ्य उत्कृष्टेभ्यो निवर्तिता। विकीर्यमाण सलिला चतुर्द्धासंसृतोदका ।। ४२.

मेरूच्या उंच कड्यांवरून ती नदी परत वळली आणि तिचे पाणी चार भागांत विखुरले गेले.

षष्टियोजनसाहस्रं निरालम्बनमम्बरम्। निपपात महाभाग मेरोस्तस्य चतुर्द्दिशम् ।। ४२.

साठ हजार योजनांची आकाशातील आधाररहित जागा पार करून, ती महान नदी मेरूच्या चारही दिशांना खाली पडली.

सा चतुर्ष्वभितश्चैव महापादेषु शोभना। पुण्या मन्दरपूर्वेण पतिता हि महानदी ।। ४२.

ती सुंदर आणि पुण्यदायी महानदी, मंदाराच्या पूर्वेला असलेल्या चार सुंदर पायथ्यांवर पडली.

पूर्वेणांशेन देवानां सर्वसिद्धगणालयम्। सुवर्णचित्रकटकं नैकनिर्झरकन्दरम् ।। ४२.

पूर्वेकडे, ती सर्व देव आणि सिद्धांच्या निवासस्थानी पोहोचली, जिथे सोन्याचे शिखर आणि अनेक झऱ्यांनी भरलेली गुहा आहेत.

प्लावयन्ती सशैलेन्द्रं मन्दरञ्चारुकन्दरम्। वप्रप्रतापशमनैरनेकैः स्फाटिकोदकैः ।। ४२.

ती नदी मंदार पर्वत आणि त्याच्या सुंदर गुहा पाण्याने भरून टाकते आणि तिच्या अनेक स्फटिकासारख्या स्वच्छ पाण्याने डोंगर उतार शांत करते.

तथा चैत्ररथं रम्यं प्लावयन्ती प्रदक्षिणम्। प्रविष्टा ह्यम्बरनदी ह्यरुणोदसरोवरम् ।। ४२.

अशा प्रकारे रम्य चित्ररथाला प्रदक्षिणा घालत, आकाशनदी सुंदर अरुणोदा सरोवरात प्रवेशली.

अरुणोदान्निवृत्ताऽथ शीतान्ते रम्यनिर्झरे। शैले सिद्धगणावासे निपपात सुगामिनी ।। ४२.

अरुणोदातून बाहेर पडून, शीतांताच्या रम्य झऱ्यात, सिद्धांच्या निवास असलेल्या डोंगरावर ती सरळ वाहती नदी खाली पडली.