वायुपुराणम्

यक्षाणां किन्नराणाञ्च गन्धर्वाणां सहस्रशः। नागानां राक्षसानाञ्च दैत्यानाञ्च महाबले ।। ४१.

तेथे यक्ष, किन्नर, गंधर्व, नाग, राक्षस आणि बलाढ्य दैत्य यांची हजारो संख्या वसलेली आहे.

कूटे तु मध्यमे तस्य सिद्धसङ्घ निषेविते। रम्ये देवर्षिचरिते रत्नधातुविभूषिते ।। ४१.

त्या पर्वताच्या मध्यभागी, सिद्धांच्या समूहांनी वावरलेल्या, देवर्षींच्या वासाने पावन झालेल्या आणि रत्नधातूंनी सजलेल्या रम्य स्थळी हे सर्व आहे.

पझोत्पलवनैः फुल्लैः सौगन्धिकवनैस्तथा। तथा कुमुदखण्डैश्च विकचैरुपशोभिते ।। ४१.

फुललेल्या कमळाच्या तलावांनी, सुगंधी वनांनी आणि उमललेल्या कुमुदाच्या गुच्छांनी ते स्थळ शोभून दिसते.

विहङ्गसङ्घसंघुष्टं नानासत्वनिषेवितम्। हंसकारण्डवाकीर्णं मत्तषट्‌पदसेवितम् ।। ४१.

पक्ष्यांच्या थव्यांनी गजबजलेले, विविध प्राण्यांनी वसलेले, हंस आणि कारंडवांनी भरलेले, आणि मदमस्त भुंगे जिथे वावरतात असे ते स्थान आहे.

नानासत्वगणाकीर्णं विहङ्गैरुपशोभितम्। चारुतीर्थसुसम्बाधं त्रिंशद्योजनमण्डलम् ।। ४१.

विविध जीवांच्या समूहांनी भरलेले, पक्ष्यांनी शोभलेले, सुंदर तीर्थांनी गर्दीलेले, आणि तीस योजनांचा विस्तार असलेले ते क्षेत्र आहे.

सिद्धैरुपस्पृष्टजलं जलदोषविवर्जितम्। तत्रानन्दजलन्नाम महापुण्यजलं सरः ।। ४१.

सिद्धांनी स्पर्श केलेले, दोषरहित पाणी असलेले, आनंदजल नावाचे आणि मोठ्या पुण्याचे सरोवर तेथे आहे.

तत्र नागपति श्चण्ड श्चण्डो नाम दुरासदः। शतशीर्षा महाभागो विष्णुचक्राङ्कचिह्नितः। इत्येवमष्टौ विज्ञेया विचित्रा देवपर्वताः ।। ४१.

तेथे चंड नावाचा, शंभर डोकी असलेला, अत्यंत बलाढ्य आणि विष्णूच्या चक्राच्या चिन्हाने युक्त नागांचा राजा आहे; अशा प्रकारे आठ अद्भुत दिव्य पर्वत ओळखावे.

पुरैरायतनैः पुण्यैः पुण्योदैश्च सरोवरैः। सुवर्णपर्वतैर्नैकैस्तथा रजतपर्वतैः ।। ४१.

शहरांनी, पवित्र स्थानांनी, पुण्यदायक नद्यांनी आणि तलावांनी, तसेच असंख्य सोन्याच्या आणि चांदीच्या पर्वतांनी ही भूमी सजलेली आहे.

नानारत्नप्रभासैश्च नैकैश्च मणिपर्वतैः। हरितालपर्वतैर्नैकैस्तथा हिङ्गुलकाञ्चनैः ।। ४१.

विविध रत्नांच्या तेजाने झळाळणाऱ्या पर्वतांनी, अनेक मणी जडलेल्या शिखरांनी, हिरव्या दगडांच्या आणि हिंगुळ व सोन्याच्या पर्वतांनी ही भूमी शोभली आहे.

शुद्धैर्मनः शिलाजालैर्भास्वरैररुणप्रभैः । नानाधातुविचित्रैश्च नैकैश्च मणिपर्वतैः ।। ४१.

शुद्ध आणि तेजस्वी स्फटिकाच्या डोंगररांगा, अरुण प्रकाशाने उजळलेल्या, विविध धातूंनी आणि असंख्य मणींच्या पर्वतांनी ही भूमी सजली आहे.

पूर्णा वसुमती सर्वा गिरिभिर्नैकविस्तरैः। नदीकन्दरशैलाद्यैरनेकैश्चित्रसानुभिः ।। ४१.

संपूर्ण पृथ्वी विविध आकाराच्या पर्वतांनी, नद्या, दऱ्या, डोंगर, आणि रंगीबेरंगी उतारांनी भरलेली आहे.

इत्येवमचलैर्युक्तैर्दैत्यराक्षससाधुभिः। किन्नरोरगगन्धर्वैर्विचित्रैः सिद्धचारणैः ।। ४१.

अशा पर्वतांमध्ये दैत्य, राक्षस, साधू, किन्नर, नाग, गंधर्व, तसेच अद्भुत सिद्ध आणि चारण वस्ती करतात.

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेविता नैक विस्तराः। पुण्यकृद्भिः समाकीर्णा केसराकृतयो नगाः ।। ४१.

गंधर्व आणि अप्सरा यांच्या सेवेत असलेल्या, विशाल आणि पुण्यवान लोकांनी भरलेल्या, सिंहाच्या आयाळीसारख्या आकाराच्या पर्वतांनी ही भूमी व्यापली आहे.

गिरिजालन्तु तन्मेरोः सिद्धलोकमिति स्मृतम्। चित्रं नानाश्रयोपेतं प्रचारं सुकृतात्मनाम् ।। ४१.

या मेरूच्या पर्वतरांगांना सिद्धलोक असे ओळखले जाते; विविध निवासांनी सजलेले, पुण्यात्म्यांच्या वावराने पावन झालेले हे अद्भुत स्थान आहे.

नात्युग्रकर्मसिद्धानां प्रतिमा मध्यमाः स्मृताः। स हि स्वर्ग इति ख्यातः क्रमस्त्वेष प्रकीर्तितः ।। ४१.

जे फार कठीण कर्मांनी सिद्ध झालेले नाहीत, त्यांच्यासाठी मध्यम स्वरूपे मानली जातात; हेच स्वर्ग म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि अशीच ही परंपरा सांगितली आहे.

चतुर्महाद्वीपवती सेयमुर्वी प्रकीर्तिता ४१.

ही पृथ्वी चार मोठ्या द्वीपांनी युक्त असल्याचे वर्णन केले आहे.

नानाभक्ष्यान्नपानैश्च नानाच्छादनभूषणैः। प्रजाविकारैर्विविधैश्चित्रैरध्युषितैः सह।। ४१.

विविध अन्नपदार्थ, पेये, वेगवेगळ्या वस्त्र आणि दागिन्यांनी, आणि असंख्य रूपे व अद्भुत परिवर्तनांनी युक्त जीवांनी ही भूमी वसलेली आहे.

चत्वारो नैकवर्णाद्या महाद्वीपाः परिश्रुताः। भद्राश्च भरताश्चैव केतुमालाश्च पश्चिमाः। उत्तराः कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ।। ४१.

चार मोठे द्वीप, अनेक रंग आणि प्रकारांचे, प्रसिद्ध आहेत—भद्र, भरत, पश्चिमेकडील केतुमाल, आणि उत्तरेकडील कुरू—हे सर्व पुण्यवानांचे निवासस्थान आहेत.

सैषा चतुर्महाद्वीपा नानाद्वीपसमाकुला। पृथिवी कीर्तिता कृत्स्ना पद्माकारा मया द्विजाः ।। ४१.

ही चार मोठ्या द्वीपांनी आणि असंख्य बेटांनी युक्त अशी संपूर्ण पृथ्वी, हे द्विजांनो, मी कमळाच्या आकाराची आहे असे सांगतो.

तदेषा सान्तरद्वीपा सशैलवनकानना। पद्मेत्यभिहिता कृत्स्ना पृथिवी बहुविस्तरा ।। ४१.

आतील द्वीप, पर्वत, वन आणि उपवनांनी युक्त अशी ही विस्तीर्ण पृथ्वी 'कमळ' म्हणून ओळखली जाते.

सब्रह्मसदनं लोकं सदेवासुरमानुषम्। त्रिलोकमिति विख्यातं यत्सत्त्वैर्व्यवहार्यते ।। ४१.

ब्रह्माच्या निवासस्थानासह, देव, असुर आणि मानवांनी युक्त असा हा लोक, 'त्रैलोक्य' म्हणून प्रसिद्ध आहे, ज्याचा सर्व सजीव व्यवहार करतात.

चन्द्रादित्यावतप्तं यत्तज्जगत् परिगीयते। गन्धवर्णरसोपेतं शब्दस्पर्शगुणान्वितम् ।। ४१.

चंद्र आणि सूर्य यांच्या तापाने उजळलेले, सुगंध, रंग, चव, तसेच शब्द आणि स्पर्श यांच्या गुणांनी युक्त असे हे जग प्रसिद्ध आहे.

तं लोकपद्मं श्रुतिभिः पद्ममित्यभिधीयते। एष सर्वपुराणेषु क्रमः सुपरिनिश्चितः ।। ४१.

या लोककमळाला वेदांत 'कमळ' असेच म्हटले आहे; हा क्रम सर्व पुराणांत निश्चितपणे सांगितला आहे.

सरोवरेभ्यः पुण्योदा देव नद्यो विनिर्गताः। महौघतोया नद्यश्च ताः श्रृणुध्वं यथाक्रमम् ।। ४२.

पवित्र सरोवरांतून पुण्यदायक नद्या उत्पन्न होतात, आणि त्या दिव्य नद्यांतून मोठे प्रवाह वाहतात; त्या मी तुम्हाला क्रमाने सांगतो, ऐका.

आकाशाम्भोनिधेर्योऽसौ सोम इत्यभिधीयते। आधारः सर्वभूतानां देवानाममृताकरः ।। ४२.

आकाशाच्या समुद्रातून उत्पन्न झालेला जो सोम म्हणून ओळखला जातो, तो सर्व जीवांचा आधार आहे आणि देवांसाठी अमृताचा स्रोत आहे.

तस्मात् प्रवृत्ता पुण्योदा नदी ह्याकाशगामिनी। सप्तमेनानिलपथा प्रयाता विमलोदका ।। ४२.

म्हणून ती पुण्यदायी नदी, आकाशातून वाहत, सातव्या वाऱ्याच्या मार्गाने शुद्ध पाणी घेऊन पुढे निघाली.

सा ज्योतिषि निवर्तन्ती ज्योतिर्गणनिषेविता। ताराकोजिसहस्राणां नभसश्च समायता ।। ४२.

ती तेजस्वी ताऱ्यांच्या समूहांनी वेढलेली, आकाशातील हजारो ताऱ्यांमध्ये मिसळून, पुन्हा तिथे परतली.

माहेन्द्रेण गजेन्द्रेण आकाशपथयायिना। क्रीडिता ह्यन्तरतले या सा विक्षोभितोदका ।। ४२.

महेंद्र गजेंद्र ऐरावत, जो आकाशमार्गाने जातो, त्याने तिच्याशी खेळल्यामुळे तिचे पाणी आतल्या भागात अस्वस्थ झाले.

नैकैर्विमानसङ्घातैः प्रक्रामद्भिर्नभस्तलम्। सिद्धैरुपस्पृष्टजला महापुण्यजला शिवा ।। ४२.

सिद्ध लोक विमानांच्या समूहांनी आकाशातून जात असताना, त्या पुण्यवान आणि मंगल पाण्याला स्पर्श करतात.