वायुपुराणम्

तत्र सोमशिला नाम गिरेस्तस्य महातटे। सोमो यत्रावतरति सदा पर्वसु पर्वसु ।। ४१.

त्या डोंगराच्या मोठ्या उतारावर सोमशिला नावाचा एक दगड आहे, जिथे प्रत्येक सणाला सोम नेहमी उतरतो.

उपासतेऽत्र श्रीमन्तं तारा पतिमनिन्दितम्। ऋषिकिन्नरगन्धर्वाः साक्षाद्देवं तमोनुदम् ।। ४१.

तेथे ऋषी, किन्नर आणि गंधर्व हे श्रीमंत, निष्कलंक तारा-पतीचे, अंधकार दूर करणाऱ्या देवाचे प्रत्यक्ष पूजन करतात.

तत्रैव चोत्तरे कूटे ब्रह्मपार्श्वमिति स्मृतम्। स्थानं तत्र सुरेशस्य ब्रह्मणः प्रथितं दिवि ।। ४१.

त्याच ठिकाणी, उत्तरेकडील शिखरावर, 'ब्रह्मपार्श्व' म्हणून ओळखले जाणारे, हे स्वर्गात प्रसिद्ध असलेले ब्रह्मदेवाचे स्थान आहे.

इज्यापूजानमस्कारैस्तत्र सिद्धाः स्वयम्भुवम्। उपासते महात्मानं यक्षगन्धर्वदानवाः ।। ४१.

तेथे यक्ष, गंधर्व आणि दानव हे सिद्ध लोक, यज्ञ, पूजा आणि नमस्कारांनी, महान आत्मा असलेल्या स्वयंभू ब्रह्मदेवाची उपासना करतात.

तथैवायतनं वह्नेः सर्वलोकेषु विश्रुतम्। तत्र विग्रहवान् वाह्निः सेव्यते सिद्धचारणैः ।। ४१.

त्याचप्रमाणे, सर्व लोकांत प्रसिद्ध असलेले अग्निचे निवासस्थान तेथे आहे; तेथे साकार अग्निदेव सिद्ध चारणांच्या सेवेत राहतात.

तथैव चोत्तरे रम्ये त्रिश्रृङ्गे वरपर्वते। ऋषिसिद्धानुचरिते नानाभूतगणालये। पुरं तत् त्रिषु लोकेषु हेमचित्रन्तु विश्रुतम् ।। ४१.

त्याचप्रमाणे, उत्तरेकडील सुंदर शिखरावर, ऋषी आणि सिद्ध यांच्या वावराने आणि विविध जीवांच्या वास्तव्याने, तीनही लोकांत सुवर्णाने सजलेली एक नगरी प्रसिद्ध आहे.

त्रयाणां देवमुख्यानां त्रीण्येवायतनानि च। नारायणस्यायतनं पूर्वकूटे द्विजोत्तमाः । मध्यमे ब्रह्मणः स्थानं शङ्करस्य तु पश्चिमे ।। ४१.

तीन प्रमुख देवतांची तीन मंदिरे आहेत: उत्तरेकडील शिखरावर नारायणाचे, मधल्या भागात ब्रह्मदेवाचे, आणि पश्चिमेकडील शिखरावर शंकराचे स्थान आहे.

दैत्यदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः। इजाना अभिपूज्यन्ते देवदेवा महाबलाः ।। ४१.

दैत्य, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि सर्प हे सर्व, देवांचा देव असलेल्या बलाढ्य देवतांची यज्ञाने आणि पूजेनं उपासना करतात.

तथा पुराणि रम्याणि देशे चैव व्कचित् व्कचित्। यक्षगन्धर्वनागानां त्रिश्रृङ्गे वरपर्वते ।। ४१.

त्याचप्रमाणे, या प्रदेशात, त्रिशिखर असलेल्या सुंदर पर्वतावर, यक्ष, गंधर्व आणि नाग यांच्या रम्य प्राचीन नगऱ्या ठिकठिकाणी आढळतात.

तथैव चोत्तरे देशे चारुधौ देवपर्वते। अनेकश्रृङ्गकलिते सिद्धसाधु निषेविते ।। ४१.

त्याचप्रमाणे, उत्तरेकडील प्रदेशात, मनोहारी आणि अनेक शिखरांनी सजलेल्या दिव्य पर्वतावर, सिद्ध आणि साधू यांचा वावर असतो.

यक्षाणां किन्नराणाञ्च गन्धर्वाणां सहस्रशः। नागानां राक्षसानाञ्च दैत्यानाञ्च महाबले ।। ४१.

तेथे यक्ष, किन्नर, गंधर्व, नाग, राक्षस आणि बलाढ्य दैत्य यांची हजारो संख्या वसलेली आहे.

कूटे तु मध्यमे तस्य सिद्धसङ्घ निषेविते। रम्ये देवर्षिचरिते रत्नधातुविभूषिते ।। ४१.

त्या पर्वताच्या मध्यभागी, सिद्धांच्या समूहांनी वावरलेल्या, देवर्षींच्या वासाने पावन झालेल्या आणि रत्नधातूंनी सजलेल्या रम्य स्थळी हे सर्व आहे.

पझोत्पलवनैः फुल्लैः सौगन्धिकवनैस्तथा। तथा कुमुदखण्डैश्च विकचैरुपशोभिते ।। ४१.

फुललेल्या कमळाच्या तलावांनी, सुगंधी वनांनी आणि उमललेल्या कुमुदाच्या गुच्छांनी ते स्थळ शोभून दिसते.

विहङ्गसङ्घसंघुष्टं नानासत्वनिषेवितम्। हंसकारण्डवाकीर्णं मत्तषट्‌पदसेवितम् ।। ४१.

पक्ष्यांच्या थव्यांनी गजबजलेले, विविध प्राण्यांनी वसलेले, हंस आणि कारंडवांनी भरलेले, आणि मदमस्त भुंगे जिथे वावरतात असे ते स्थान आहे.

नानासत्वगणाकीर्णं विहङ्गैरुपशोभितम्। चारुतीर्थसुसम्बाधं त्रिंशद्योजनमण्डलम् ।। ४१.

विविध जीवांच्या समूहांनी भरलेले, पक्ष्यांनी शोभलेले, सुंदर तीर्थांनी गर्दीलेले, आणि तीस योजनांचा विस्तार असलेले ते क्षेत्र आहे.

सिद्धैरुपस्पृष्टजलं जलदोषविवर्जितम्। तत्रानन्दजलन्नाम महापुण्यजलं सरः ।। ४१.

सिद्धांनी स्पर्श केलेले, दोषरहित पाणी असलेले, आनंदजल नावाचे आणि मोठ्या पुण्याचे सरोवर तेथे आहे.

तत्र नागपति श्चण्ड श्चण्डो नाम दुरासदः। शतशीर्षा महाभागो विष्णुचक्राङ्कचिह्नितः। इत्येवमष्टौ विज्ञेया विचित्रा देवपर्वताः ।। ४१.

तेथे चंड नावाचा, शंभर डोकी असलेला, अत्यंत बलाढ्य आणि विष्णूच्या चक्राच्या चिन्हाने युक्त नागांचा राजा आहे; अशा प्रकारे आठ अद्भुत दिव्य पर्वत ओळखावे.

पुरैरायतनैः पुण्यैः पुण्योदैश्च सरोवरैः। सुवर्णपर्वतैर्नैकैस्तथा रजतपर्वतैः ।। ४१.

शहरांनी, पवित्र स्थानांनी, पुण्यदायक नद्यांनी आणि तलावांनी, तसेच असंख्य सोन्याच्या आणि चांदीच्या पर्वतांनी ही भूमी सजलेली आहे.

नानारत्नप्रभासैश्च नैकैश्च मणिपर्वतैः। हरितालपर्वतैर्नैकैस्तथा हिङ्गुलकाञ्चनैः ।। ४१.

विविध रत्नांच्या तेजाने झळाळणाऱ्या पर्वतांनी, अनेक मणी जडलेल्या शिखरांनी, हिरव्या दगडांच्या आणि हिंगुळ व सोन्याच्या पर्वतांनी ही भूमी शोभली आहे.

शुद्धैर्मनः शिलाजालैर्भास्वरैररुणप्रभैः । नानाधातुविचित्रैश्च नैकैश्च मणिपर्वतैः ।। ४१.

शुद्ध आणि तेजस्वी स्फटिकाच्या डोंगररांगा, अरुण प्रकाशाने उजळलेल्या, विविध धातूंनी आणि असंख्य मणींच्या पर्वतांनी ही भूमी सजली आहे.

पूर्णा वसुमती सर्वा गिरिभिर्नैकविस्तरैः। नदीकन्दरशैलाद्यैरनेकैश्चित्रसानुभिः ।। ४१.

संपूर्ण पृथ्वी विविध आकाराच्या पर्वतांनी, नद्या, दऱ्या, डोंगर, आणि रंगीबेरंगी उतारांनी भरलेली आहे.

इत्येवमचलैर्युक्तैर्दैत्यराक्षससाधुभिः। किन्नरोरगगन्धर्वैर्विचित्रैः सिद्धचारणैः ।। ४१.

अशा पर्वतांमध्ये दैत्य, राक्षस, साधू, किन्नर, नाग, गंधर्व, तसेच अद्भुत सिद्ध आणि चारण वस्ती करतात.

गन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेविता नैक विस्तराः। पुण्यकृद्भिः समाकीर्णा केसराकृतयो नगाः ।। ४१.

गंधर्व आणि अप्सरा यांच्या सेवेत असलेल्या, विशाल आणि पुण्यवान लोकांनी भरलेल्या, सिंहाच्या आयाळीसारख्या आकाराच्या पर्वतांनी ही भूमी व्यापली आहे.

गिरिजालन्तु तन्मेरोः सिद्धलोकमिति स्मृतम्। चित्रं नानाश्रयोपेतं प्रचारं सुकृतात्मनाम् ।। ४१.

या मेरूच्या पर्वतरांगांना सिद्धलोक असे ओळखले जाते; विविध निवासांनी सजलेले, पुण्यात्म्यांच्या वावराने पावन झालेले हे अद्भुत स्थान आहे.

नात्युग्रकर्मसिद्धानां प्रतिमा मध्यमाः स्मृताः। स हि स्वर्ग इति ख्यातः क्रमस्त्वेष प्रकीर्तितः ।। ४१.

जे फार कठीण कर्मांनी सिद्ध झालेले नाहीत, त्यांच्यासाठी मध्यम स्वरूपे मानली जातात; हेच स्वर्ग म्हणून प्रसिद्ध आहे आणि अशीच ही परंपरा सांगितली आहे.

चतुर्महाद्वीपवती सेयमुर्वी प्रकीर्तिता ४१.

ही पृथ्वी चार मोठ्या द्वीपांनी युक्त असल्याचे वर्णन केले आहे.

नानाभक्ष्यान्नपानैश्च नानाच्छादनभूषणैः। प्रजाविकारैर्विविधैश्चित्रैरध्युषितैः सह।। ४१.

विविध अन्नपदार्थ, पेये, वेगवेगळ्या वस्त्र आणि दागिन्यांनी, आणि असंख्य रूपे व अद्भुत परिवर्तनांनी युक्त जीवांनी ही भूमी वसलेली आहे.

चत्वारो नैकवर्णाद्या महाद्वीपाः परिश्रुताः। भद्राश्च भरताश्चैव केतुमालाश्च पश्चिमाः। उत्तराः कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ।। ४१.

चार मोठे द्वीप, अनेक रंग आणि प्रकारांचे, प्रसिद्ध आहेत—भद्र, भरत, पश्चिमेकडील केतुमाल, आणि उत्तरेकडील कुरू—हे सर्व पुण्यवानांचे निवासस्थान आहेत.

सैषा चतुर्महाद्वीपा नानाद्वीपसमाकुला। पृथिवी कीर्तिता कृत्स्ना पद्माकारा मया द्विजाः ।। ४१.

ही चार मोठ्या द्वीपांनी आणि असंख्य बेटांनी युक्त अशी संपूर्ण पृथ्वी, हे द्विजांनो, मी कमळाच्या आकाराची आहे असे सांगतो.