वायुपुराणम्

नानारत्नाकरापूर्णं नानासत्त्वनिषेवितम्। नानानदीसहस्राणां सम्भवं वरपर्वतम् ।। ४१.

तो उत्तम पर्वत अनेक प्रकारच्या रत्नांनी भरलेला आहे, विविध जीवांनी सेविला जातो, आणि हजारो नद्या तिथून उगम पावतात.

पश्चिमस्याचलेन्द्रस्य निषधस्य यथार्थवत्। कीर्त्त्यमानमशेषेण विशेषं श्रृणुत द्विजाः ।। ४१.

हे द्विजांनो, आता पश्चिमेकडील पर्वतराज निषधाच्या विशेष वैशिष्ट्यांचे योग्य वर्णन ऐका.

विस्तीर्णे मध्यमे कूटे हेमधा तुविबूषिते। दीप्तमायतनं विष्णोः सिद्धर्षिगणसेवितम्। यक्षाप्सरःसमाकीर्णं गन्धर्वगणसेवितम् ।। ४१.

त्या विस्तीर्ण मध्य शिखरावर, सुवर्णाने झळाळणाऱ्या ठिकाणी, विष्णूचे तेजस्वी निवासस्थान आहे, जिथे सिद्ध ऋषी, यक्ष, अप्सरा आणि गंधर्व यांच्या समूहांनी सेवा केली जाते.

तत्र साक्षान्महादेवः पीताम्बरधरो हरिः। वरदः सेव्यते सिर्द्धैर्लोककर्त्ता सनातनः ।। ४१.

तेथे स्वतः महादेव, पिवळे वस्त्र परिधान केलेले हरि, जगाचा सनातन सर्जक आणि वर देणारा, सिद्धांनी पूजिला जातो.

तस्यैवाब्यन्तरे कूटे नानाधातुविभूषिते। तटे निषधकूटस्य श्लक्ष्णचारुशिलातले ।। ४१.

त्याच शिखराच्या आत, विविध धातूंनी सजलेले, निषधाच्या गुळगुळीत आणि सुंदर कड्यावर एक प्रशस्त अंगण आहे.

रुक्मकाञ्चननिर्यूहं तप्तकाञ्चनतोरणम्। अनेकवलभीकूटप्रलोलीशतसङ्कटम् ।। ४१.

तेथे सोन्याच्या तटबंद्या, वितळलेल्या सोन्याचे तोरण, आणि अनेक गच्च, गुंतागुंतीच्या गॅलऱ्यांच्या रांगा आहेत.

हर्म्यप्रासादमतुलं तप्तकाञ्चनभूषितम्। हर्म्यप्रासादबद्धञ्च मुदितञ्चातिविस्तरम् ।। ४१.

तेथे अतुलनीय राजवाडा आहे, वितळलेल्या सोन्याने सजलेला, राजवाड्याच्या मनोऱ्यांनी बांधलेला, आनंददायक आणि अत्यंत प्रशस्त.

उद्यानमालाकलितं त्रिंशद्योजनमायतम्। दुःप्रसह्यममित्रैस्तत् पूर्णमाशीविषोपमैः। उलङ्घीनां प्रमुदितं रक्षसां राक्षसं पुरम् ।। ४१.

तो बागांच्या माळांनी वेढलेला आहे, तीस योजन लांब पसरलेला, विषासारख्या भयंकर सर्पांनी भरलेला, शत्रूंसाठी अजिंक्य, आणि उड्या मारणाऱ्या राक्षसांचे आनंदाचे नगर आहे.

तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे नैकदैत्यगणालये। गुहाप्रवेशं नगरं शैलकुक्षौ दुरासदम् ।। ४१.

त्याच्या दक्षिण बाजूला अनेक दैत्यांच्या वस्ती आहेत, पर्वताच्या पोटात गुहेतून जाणारे, जवळ जाण्यास कठीण असे नगर आहे.

तथैव पश्चिमे कूटे पारिजातशिलोच्चये। देवदानवभागानां समृद्धानि पुराणि तु ।। ४१.

त्याचप्रमाणे, पश्चिमेकडील शिखरावर, पारिजात नावाच्या उंच डोंगरावर, देव आणि दानव यांच्या प्राचीन आणि समृद्ध नगऱ्या आहेत.

तत्र सोमशिला नाम गिरेस्तस्य महातटे। सोमो यत्रावतरति सदा पर्वसु पर्वसु ।। ४१.

त्या डोंगराच्या मोठ्या उतारावर सोमशिला नावाचा एक दगड आहे, जिथे प्रत्येक सणाला सोम नेहमी उतरतो.

उपासतेऽत्र श्रीमन्तं तारा पतिमनिन्दितम्। ऋषिकिन्नरगन्धर्वाः साक्षाद्देवं तमोनुदम् ।। ४१.

तेथे ऋषी, किन्नर आणि गंधर्व हे श्रीमंत, निष्कलंक तारा-पतीचे, अंधकार दूर करणाऱ्या देवाचे प्रत्यक्ष पूजन करतात.

तत्रैव चोत्तरे कूटे ब्रह्मपार्श्वमिति स्मृतम्। स्थानं तत्र सुरेशस्य ब्रह्मणः प्रथितं दिवि ।। ४१.

त्याच ठिकाणी, उत्तरेकडील शिखरावर, 'ब्रह्मपार्श्व' म्हणून ओळखले जाणारे, हे स्वर्गात प्रसिद्ध असलेले ब्रह्मदेवाचे स्थान आहे.

इज्यापूजानमस्कारैस्तत्र सिद्धाः स्वयम्भुवम्। उपासते महात्मानं यक्षगन्धर्वदानवाः ।। ४१.

तेथे यक्ष, गंधर्व आणि दानव हे सिद्ध लोक, यज्ञ, पूजा आणि नमस्कारांनी, महान आत्मा असलेल्या स्वयंभू ब्रह्मदेवाची उपासना करतात.

तथैवायतनं वह्नेः सर्वलोकेषु विश्रुतम्। तत्र विग्रहवान् वाह्निः सेव्यते सिद्धचारणैः ।। ४१.

त्याचप्रमाणे, सर्व लोकांत प्रसिद्ध असलेले अग्निचे निवासस्थान तेथे आहे; तेथे साकार अग्निदेव सिद्ध चारणांच्या सेवेत राहतात.

तथैव चोत्तरे रम्ये त्रिश्रृङ्गे वरपर्वते। ऋषिसिद्धानुचरिते नानाभूतगणालये। पुरं तत् त्रिषु लोकेषु हेमचित्रन्तु विश्रुतम् ।। ४१.

त्याचप्रमाणे, उत्तरेकडील सुंदर शिखरावर, ऋषी आणि सिद्ध यांच्या वावराने आणि विविध जीवांच्या वास्तव्याने, तीनही लोकांत सुवर्णाने सजलेली एक नगरी प्रसिद्ध आहे.

त्रयाणां देवमुख्यानां त्रीण्येवायतनानि च। नारायणस्यायतनं पूर्वकूटे द्विजोत्तमाः । मध्यमे ब्रह्मणः स्थानं शङ्करस्य तु पश्चिमे ।। ४१.

तीन प्रमुख देवतांची तीन मंदिरे आहेत: उत्तरेकडील शिखरावर नारायणाचे, मधल्या भागात ब्रह्मदेवाचे, आणि पश्चिमेकडील शिखरावर शंकराचे स्थान आहे.

दैत्यदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः। इजाना अभिपूज्यन्ते देवदेवा महाबलाः ।। ४१.

दैत्य, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि सर्प हे सर्व, देवांचा देव असलेल्या बलाढ्य देवतांची यज्ञाने आणि पूजेनं उपासना करतात.

तथा पुराणि रम्याणि देशे चैव व्कचित् व्कचित्। यक्षगन्धर्वनागानां त्रिश्रृङ्गे वरपर्वते ।। ४१.

त्याचप्रमाणे, या प्रदेशात, त्रिशिखर असलेल्या सुंदर पर्वतावर, यक्ष, गंधर्व आणि नाग यांच्या रम्य प्राचीन नगऱ्या ठिकठिकाणी आढळतात.

तथैव चोत्तरे देशे चारुधौ देवपर्वते। अनेकश्रृङ्गकलिते सिद्धसाधु निषेविते ।। ४१.

त्याचप्रमाणे, उत्तरेकडील प्रदेशात, मनोहारी आणि अनेक शिखरांनी सजलेल्या दिव्य पर्वतावर, सिद्ध आणि साधू यांचा वावर असतो.

यक्षाणां किन्नराणाञ्च गन्धर्वाणां सहस्रशः। नागानां राक्षसानाञ्च दैत्यानाञ्च महाबले ।। ४१.

तेथे यक्ष, किन्नर, गंधर्व, नाग, राक्षस आणि बलाढ्य दैत्य यांची हजारो संख्या वसलेली आहे.

कूटे तु मध्यमे तस्य सिद्धसङ्घ निषेविते। रम्ये देवर्षिचरिते रत्नधातुविभूषिते ।। ४१.

त्या पर्वताच्या मध्यभागी, सिद्धांच्या समूहांनी वावरलेल्या, देवर्षींच्या वासाने पावन झालेल्या आणि रत्नधातूंनी सजलेल्या रम्य स्थळी हे सर्व आहे.

पझोत्पलवनैः फुल्लैः सौगन्धिकवनैस्तथा। तथा कुमुदखण्डैश्च विकचैरुपशोभिते ।। ४१.

फुललेल्या कमळाच्या तलावांनी, सुगंधी वनांनी आणि उमललेल्या कुमुदाच्या गुच्छांनी ते स्थळ शोभून दिसते.

विहङ्गसङ्घसंघुष्टं नानासत्वनिषेवितम्। हंसकारण्डवाकीर्णं मत्तषट्‌पदसेवितम् ।। ४१.

पक्ष्यांच्या थव्यांनी गजबजलेले, विविध प्राण्यांनी वसलेले, हंस आणि कारंडवांनी भरलेले, आणि मदमस्त भुंगे जिथे वावरतात असे ते स्थान आहे.

नानासत्वगणाकीर्णं विहङ्गैरुपशोभितम्। चारुतीर्थसुसम्बाधं त्रिंशद्योजनमण्डलम् ।। ४१.

विविध जीवांच्या समूहांनी भरलेले, पक्ष्यांनी शोभलेले, सुंदर तीर्थांनी गर्दीलेले, आणि तीस योजनांचा विस्तार असलेले ते क्षेत्र आहे.

सिद्धैरुपस्पृष्टजलं जलदोषविवर्जितम्। तत्रानन्दजलन्नाम महापुण्यजलं सरः ।। ४१.

सिद्धांनी स्पर्श केलेले, दोषरहित पाणी असलेले, आनंदजल नावाचे आणि मोठ्या पुण्याचे सरोवर तेथे आहे.

तत्र नागपति श्चण्ड श्चण्डो नाम दुरासदः। शतशीर्षा महाभागो विष्णुचक्राङ्कचिह्नितः। इत्येवमष्टौ विज्ञेया विचित्रा देवपर्वताः ।। ४१.

तेथे चंड नावाचा, शंभर डोकी असलेला, अत्यंत बलाढ्य आणि विष्णूच्या चक्राच्या चिन्हाने युक्त नागांचा राजा आहे; अशा प्रकारे आठ अद्भुत दिव्य पर्वत ओळखावे.

पुरैरायतनैः पुण्यैः पुण्योदैश्च सरोवरैः। सुवर्णपर्वतैर्नैकैस्तथा रजतपर्वतैः ।। ४१.

शहरांनी, पवित्र स्थानांनी, पुण्यदायक नद्यांनी आणि तलावांनी, तसेच असंख्य सोन्याच्या आणि चांदीच्या पर्वतांनी ही भूमी सजलेली आहे.

नानारत्नप्रभासैश्च नैकैश्च मणिपर्वतैः। हरितालपर्वतैर्नैकैस्तथा हिङ्गुलकाञ्चनैः ।। ४१.

विविध रत्नांच्या तेजाने झळाळणाऱ्या पर्वतांनी, अनेक मणी जडलेल्या शिखरांनी, हिरव्या दगडांच्या आणि हिंगुळ व सोन्याच्या पर्वतांनी ही भूमी शोभली आहे.