वायुपुराणम्

तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे हिमवत्यचलोत्तमे। निकुञ्जनिर्झरगुहानैकसानुदरीतटे ।। ४१.

त्याच पर्वताच्या दक्षिण बाजूला, हिमवत या श्रेष्ठ पर्वतावर, झाडांच्या दाटी, धबधबे, गुहा आणि अनेक शिखरांनी वेढलेल्या उतारांवर—

अर्णवादर्णवं यावत् पूर्वपश्चायतेऽचले। किन्नराणां पुरशतं निविष्टं वै व्कचित् व्कचित् ।। ४१.

समुद्रापासून समुद्रापर्यंत, पूर्व-पश्चिम दिशेने पसरलेल्या त्या पर्वतावर, किन्नरांची शंभर नगरं ठिकठिकाणी वसलेली आहेत.

नैकश्रृङ्गकलापस्य शैलराजस्य कुक्षिषु। नरनारीप्रमुदितं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ।। ४१.

अनेक शिखरांनी सजलेल्या त्या पर्वताच्या कुशीत, आनंदी पुरुष आणि स्त्रियांनी भरलेली, हर्षाने आणि समृद्ध लोकांनी गजबजलेली आहेत.

द्रुमसुग्रीवसैन्याद्या भगदत्तपुरःसराः । यत्र राजशतं तेषां दीप्तानां बलशालिनाम् ।। ४१.

ड्रुम, सुग्रीव, भगदत्त यांच्या नेतृत्वाखाली, तिथे तेजस्वी आणि बलाढ्य असे शंभर राजा आपल्या सैन्यांसह राज्य करतात.

विवाहो यत्र रुद्रस्य महादेव्योमया सह। तपस्तप्तवती चैव यत्र देवी वराङ्गना ।। ४१.

तिथेच रुद्र आणि महान उमा देवी यांचा विवाह झाला, आणि तिथेच त्या देवीने कठोर तपश्चर्या केली.

किरातरूपिणा चैव यत्र रुद्रेण क्रीडितम्। यत्र चैव कृतं ताभ्यां जम्बूद्वीपावलोकनम् ।। ४१.

तिथेच रुद्राने किरात म्हणजेच शिकारीचे रूप घेऊन क्रीडा केली; आणि तिथेच त्या दोघांनी मिळून जांबूद्वीपाचे दर्शन घेतले.

यत्र ताः सम्मुदा युक्ता नानाभूतगणैर्युताः। चित्रपुष्पफलोपेता रुद्रस्याक्रीडभूमयः ।। ४१.

तिथे, विविध प्रकारच्या जीवांच्या संगतीने, आनंदाने भरलेल्या, सुंदर फुलांनी आणि फळांनी सजलेल्या, रुद्राच्या रम्य क्रीडास्थळी आहेत.

हृष्टा गिरिदरीवासाः कृशोदर्य्यो मनोरमाः। कुन्दर्यो यत्र किन्नर्य्यो रमन्ते स्म सुलोचनाः ।। ४१.

तिथेच, डोंगर दऱ्यांमध्ये राहणाऱ्या, सडपातळ कंबर आणि सुंदर डोळ्यांच्या रमणीय किन्नरी स्त्रिया आनंदाने रमतात.

विशालाक्षास्तथा यक्षा अन्याश्चाप्सरसाङ्गणाः। गन्धर्वाश्चाङ्गशालिन्यो यत्र तत्र मुदा युताः ।। ४१.

तिथे, विशाल डोळ्यांचे यक्ष, इतर अप्सरांच्या सहचारी, आणि सौंदर्याने नटलेल्या गंधर्व स्त्रिया, सर्वजण एकत्र आनंदात आहेत.

तत्रैवोमावनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम्। अर्धनारीनरं रुपं धृतवान् यत्र शंकरः ।। ४१.

तिथेच उमा वन हे सर्व लोकांत प्रसिद्ध असलेले वन आहे, जिथे शंकराने अर्धनारीनटेश्वर रूप धारण केले.

तथा शरवणं नाम यत्र जातः षडाननः । यत्र चैव कृतोत्साहः क्रौञ्चशैलवनं प्रति ।। ४१.

तसेच, तिथे शरवन नावाचे स्थान आहे, जिथे षडाननाचा जन्म झाला, आणि जिथून तो उत्साहाने क्रौंच पर्वताच्या वनात गेला.

ध्वजापताकिनञ्चैव किङ्किणीजालमालिनम्। यत्र सिंहरथं युक्तं कार्तिकेयस्य धीमतः ।। ४१.

जिथे ध्वज आणि पताका फडकत आहेत, आणि किंकिणींच्या माळांनी सजलेला, बुद्धिमान कार्तिकेयाचा सिंहरथ उभा आहे.

चित्रपुष्पनिकुञ्जस्य क्रौञ्चस्य च गिरेस्तटे। देवारिस्कन्दनः स्कन्दो यत्र शक्तिं विमुक्तवान् ।। ४१.

जिथे विविध फुलांच्या कुंजात, क्रौंच पर्वताच्या कड्यावर, देवांचे शत्रू संहार करणाऱ्या स्कंदाने आपली शक्ती सोडली.

यत्राभिषिक्तश्च गुहः सेन्द्रोपेन्द्रैः सुरोत्तमैः। सेनापत्ये च दैत्यारिर्द्वादशार्कप्रतापवान् ।। ४१.

जिथे गुहाला, इंद्र, उपेंद्र आणि इतर श्रेष्ठ देवांसह, सेनापतीपदावर अभिषेक करण्यात आला, तो दैत्यांचा शत्रू, बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी.

भूतसङ्घावकीर्णानि एतान्यन्यानि च द्विजाः। तत्र तत्र कुमारस्य स्थानान्यायतनानि च ।। ४१.

हे द्विजांनो, तिथे आणि इतरही ठिकाणी कुमाराची अनेक स्थानं आणि देवालयं आहेत, जी भूतांच्या समूहांनी भरलेली आहेत.

तथा पाण्डुशिला नाम ह्याक्रीडा क्रौञ्चघातिनः। नानाभूतगणाकीर्णे पृष्ठे हिमवतः शुभे ।। ४१.

तसेच, पांढऱ्या शिळेचे पांडुशिला नावाचे ठिकाण आहे, क्रौंचाचा वध करणाऱ्या कुमाराचे खेळाचे मैदान, हिमालयाच्या शुभ्र कड्यावर, विविध भूतगणांनी गजबजलेले.

तस्य पूर्वे तटे रम्ये सिद्धावासमुदाहृतम्। कलापग्राममित्येवं नाम्ना ख्यातं मनीषिभिः ।। ४१.

त्याच्या सुंदर पूर्वेकडील उतारावर सिद्धांची वस्ती आहे, जी ज्ञानी लोकांनी 'कलाप' या नावाने ओळखली आहे.

मृकण्डस्य वसिष्ठस्य भरतस्य नलस्य च। विश्वामित्रस्य विप्रर्षेस्तथैवोद्दालकस्य च ।। ४१.

तेथे मृकंड, वसिष्ठ, भरत, नल, ऋषिवर विश्वामित्र आणि उद्धालक यांच्या आश्रम आहेत.

अन्येषाञ्चोग्रतपसामृषीणां भावितात्मनाम्। हिमवत्याश्रमाणाञ्च सहस्राणि शतानि च ।। ४१.

तसेच, इतर कठोर तप करणाऱ्या आणि शुद्ध मनाच्या ऋषींचे, हिमालयावर शेकडो-हजारो आश्रम आहेत.

नैकसिध्दगणावासं स्थानायतनमण्डितम्। यक्षगन्धर्वचरितं नानाम्लेच्छगणैर्युतम् ।। ४१.

तेथे अनेक सिद्धांच्या वस्ती आहेत, विविध पवित्र स्थानांनी आणि देवालयांनी सजलेली, यक्ष आणि गंधर्व यांच्या वावराने, तसेच अनेक विदेशी लोकांनी भरलेली.

नानारत्नाकरापूर्णं नानासत्त्वनिषेवितम्। नानानदीसहस्राणां सम्भवं वरपर्वतम् ।। ४१.

तो उत्तम पर्वत अनेक प्रकारच्या रत्नांनी भरलेला आहे, विविध जीवांनी सेविला जातो, आणि हजारो नद्या तिथून उगम पावतात.

पश्चिमस्याचलेन्द्रस्य निषधस्य यथार्थवत्। कीर्त्त्यमानमशेषेण विशेषं श्रृणुत द्विजाः ।। ४१.

हे द्विजांनो, आता पश्चिमेकडील पर्वतराज निषधाच्या विशेष वैशिष्ट्यांचे योग्य वर्णन ऐका.

विस्तीर्णे मध्यमे कूटे हेमधा तुविबूषिते। दीप्तमायतनं विष्णोः सिद्धर्षिगणसेवितम्। यक्षाप्सरःसमाकीर्णं गन्धर्वगणसेवितम् ।। ४१.

त्या विस्तीर्ण मध्य शिखरावर, सुवर्णाने झळाळणाऱ्या ठिकाणी, विष्णूचे तेजस्वी निवासस्थान आहे, जिथे सिद्ध ऋषी, यक्ष, अप्सरा आणि गंधर्व यांच्या समूहांनी सेवा केली जाते.

तत्र साक्षान्महादेवः पीताम्बरधरो हरिः। वरदः सेव्यते सिर्द्धैर्लोककर्त्ता सनातनः ।। ४१.

तेथे स्वतः महादेव, पिवळे वस्त्र परिधान केलेले हरि, जगाचा सनातन सर्जक आणि वर देणारा, सिद्धांनी पूजिला जातो.

तस्यैवाब्यन्तरे कूटे नानाधातुविभूषिते। तटे निषधकूटस्य श्लक्ष्णचारुशिलातले ।। ४१.

त्याच शिखराच्या आत, विविध धातूंनी सजलेले, निषधाच्या गुळगुळीत आणि सुंदर कड्यावर एक प्रशस्त अंगण आहे.

रुक्मकाञ्चननिर्यूहं तप्तकाञ्चनतोरणम्। अनेकवलभीकूटप्रलोलीशतसङ्कटम् ।। ४१.

तेथे सोन्याच्या तटबंद्या, वितळलेल्या सोन्याचे तोरण, आणि अनेक गच्च, गुंतागुंतीच्या गॅलऱ्यांच्या रांगा आहेत.

हर्म्यप्रासादमतुलं तप्तकाञ्चनभूषितम्। हर्म्यप्रासादबद्धञ्च मुदितञ्चातिविस्तरम् ।। ४१.

तेथे अतुलनीय राजवाडा आहे, वितळलेल्या सोन्याने सजलेला, राजवाड्याच्या मनोऱ्यांनी बांधलेला, आनंददायक आणि अत्यंत प्रशस्त.

उद्यानमालाकलितं त्रिंशद्योजनमायतम्। दुःप्रसह्यममित्रैस्तत् पूर्णमाशीविषोपमैः। उलङ्घीनां प्रमुदितं रक्षसां राक्षसं पुरम् ।। ४१.

तो बागांच्या माळांनी वेढलेला आहे, तीस योजन लांब पसरलेला, विषासारख्या भयंकर सर्पांनी भरलेला, शत्रूंसाठी अजिंक्य, आणि उड्या मारणाऱ्या राक्षसांचे आनंदाचे नगर आहे.

तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे नैकदैत्यगणालये। गुहाप्रवेशं नगरं शैलकुक्षौ दुरासदम् ।। ४१.

त्याच्या दक्षिण बाजूला अनेक दैत्यांच्या वस्ती आहेत, पर्वताच्या पोटात गुहेतून जाणारे, जवळ जाण्यास कठीण असे नगर आहे.