वायुपुराणम्

देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः। उपस्पृष्टजला रम्या वापी मन्दाकिनी तथा ।। ४१.

देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि सर्प यांनी स्पर्श केलेले मंदाकिनीचे सुंदर जल आणि तलाव आहे.

तथा अलकनन्दा च नन्दा च सरितां वरा । एतैरेव गुणैर्युक्ता नद्यो देवर्षिसेविताः ।। ४१.

अलकानंदा आणि नंदा या नद्याही, ह्याच गुणांनी युक्त असून, त्या देवर्षींच्या सेवेला नेहमी असतात.

तस्यैव शैलराजस्य पूर्वे कूटे परिश्रुताः। सहस्रयोजनायामास्त्रिंशद्योजन विस्तराः ।। ४१.

त्या पर्वतराजाच्या पूर्वेकडील प्रसिद्ध शिखरावर, हजार योजन लांब आणि तीस योजन रुंद अशा नद्या पसरलेल्या आहेत.

दश गन्धर्वनगराः समृद्ध्या परया युताः। महाभवनमालाभिरनेकाभिर्विभूषिताः ।। ४१.

दहा गंधर्वांची नगरं, अत्यंत समृद्धीने नटलेली, मोठ्या राजवाड्यांच्या सुंदर रांगा यांनी सजलेली आहेत.

सुबाहुहरिकेशाद्या श्चित्रसेनजरादयः। दश गन्धर्वराजानो दीप्तवह्निपराक्रमाः ।। ४१.

सुबाहू, हरिकेश, चित्रसेन, जरा आणि इतर असे दहा गंधर्वराज, अग्नीसारख्या तेजाने उजळलेले, तिथे वास करतात.

तस्यैव पश्चिमे कूटे कुन्देन्दुसदृशप्रभे। नानाधातुशतैश्चित्रैः सिद्ध देवर्षिसेविते ।। ४१.

त्याच पर्वताच्या पश्चिम टोकावर, कुंद आणि चंद्रासारख्या तेजाने झळकणारे, विविध धातूंच्या शंभरावर सुंदर अलंकारांनी सजलेले, सिद्ध आणि देवर्षींच्या सेवेला पात्र असे स्थान आहे.

अशीतियोजनायामं चत्वारिंशत्प्रविस्तरम्। एकैकयक्षभवनं महाभवनमालिनम् ।। ४१.

तेथे प्रत्येक यक्षांचे महाल, मोठ्या राजवाड्यांच्या माळांनी वेढलेले, ऐंशी योजन लांब आणि चाळीस योजन रुंद आहेत.

महायक्षालयान्यत्र त्रिंशदाढ्यानि मे श्रृणु। मुदाऽथ परमद्धर्या च संयुक्तानि समन्ततः ।। ४१.

आता तू ऐक, तिथे तीस बलाढ्य यक्षांचे भव्य निवासस्थानं आहेत, सर्वत्र आनंद आणि उत्तम समृद्धीने भरलेली.

महामालिसुनेत्राद्यास्तथा मणिवरादयः। उदीर्णा यक्षराजानस्तत्र त्रिंशत्सदा बभुः ।। ४१.

महामाळी, सुनेत्र, मणिवर आणि इतर असे तीस सामर्थ्यशाली यक्षराज तिथे नेहमीच वास करतात.

इत्येते कथिता यक्षा वाय्वग्निसमतेजसः। येषामधिपतिर्देवः श्रीमान् वैश्रवणः प्रभुः ।। ४१.

अशा या वायू आणि अग्निसारख्या तेजस्वी यक्षांचे वर्णन झाले, ज्यांचे अधिपती म्हणजे श्रीमान वैश्रवण हे देव आहेत.

तस्यैव दक्षिणे पार्श्वे हिमवत्यचलोत्तमे। निकुञ्जनिर्झरगुहानैकसानुदरीतटे ।। ४१.

त्याच पर्वताच्या दक्षिण बाजूला, हिमवत या श्रेष्ठ पर्वतावर, झाडांच्या दाटी, धबधबे, गुहा आणि अनेक शिखरांनी वेढलेल्या उतारांवर—

अर्णवादर्णवं यावत् पूर्वपश्चायतेऽचले। किन्नराणां पुरशतं निविष्टं वै व्कचित् व्कचित् ।। ४१.

समुद्रापासून समुद्रापर्यंत, पूर्व-पश्चिम दिशेने पसरलेल्या त्या पर्वतावर, किन्नरांची शंभर नगरं ठिकठिकाणी वसलेली आहेत.

नैकश्रृङ्गकलापस्य शैलराजस्य कुक्षिषु। नरनारीप्रमुदितं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ।। ४१.

अनेक शिखरांनी सजलेल्या त्या पर्वताच्या कुशीत, आनंदी पुरुष आणि स्त्रियांनी भरलेली, हर्षाने आणि समृद्ध लोकांनी गजबजलेली आहेत.

द्रुमसुग्रीवसैन्याद्या भगदत्तपुरःसराः । यत्र राजशतं तेषां दीप्तानां बलशालिनाम् ।। ४१.

ड्रुम, सुग्रीव, भगदत्त यांच्या नेतृत्वाखाली, तिथे तेजस्वी आणि बलाढ्य असे शंभर राजा आपल्या सैन्यांसह राज्य करतात.

विवाहो यत्र रुद्रस्य महादेव्योमया सह। तपस्तप्तवती चैव यत्र देवी वराङ्गना ।। ४१.

तिथेच रुद्र आणि महान उमा देवी यांचा विवाह झाला, आणि तिथेच त्या देवीने कठोर तपश्चर्या केली.

किरातरूपिणा चैव यत्र रुद्रेण क्रीडितम्। यत्र चैव कृतं ताभ्यां जम्बूद्वीपावलोकनम् ।। ४१.

तिथेच रुद्राने किरात म्हणजेच शिकारीचे रूप घेऊन क्रीडा केली; आणि तिथेच त्या दोघांनी मिळून जांबूद्वीपाचे दर्शन घेतले.

यत्र ताः सम्मुदा युक्ता नानाभूतगणैर्युताः। चित्रपुष्पफलोपेता रुद्रस्याक्रीडभूमयः ।। ४१.

तिथे, विविध प्रकारच्या जीवांच्या संगतीने, आनंदाने भरलेल्या, सुंदर फुलांनी आणि फळांनी सजलेल्या, रुद्राच्या रम्य क्रीडास्थळी आहेत.

हृष्टा गिरिदरीवासाः कृशोदर्य्यो मनोरमाः। कुन्दर्यो यत्र किन्नर्य्यो रमन्ते स्म सुलोचनाः ।। ४१.

तिथेच, डोंगर दऱ्यांमध्ये राहणाऱ्या, सडपातळ कंबर आणि सुंदर डोळ्यांच्या रमणीय किन्नरी स्त्रिया आनंदाने रमतात.

विशालाक्षास्तथा यक्षा अन्याश्चाप्सरसाङ्गणाः। गन्धर्वाश्चाङ्गशालिन्यो यत्र तत्र मुदा युताः ।। ४१.

तिथे, विशाल डोळ्यांचे यक्ष, इतर अप्सरांच्या सहचारी, आणि सौंदर्याने नटलेल्या गंधर्व स्त्रिया, सर्वजण एकत्र आनंदात आहेत.

तत्रैवोमावनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम्। अर्धनारीनरं रुपं धृतवान् यत्र शंकरः ।। ४१.

तिथेच उमा वन हे सर्व लोकांत प्रसिद्ध असलेले वन आहे, जिथे शंकराने अर्धनारीनटेश्वर रूप धारण केले.

तथा शरवणं नाम यत्र जातः षडाननः । यत्र चैव कृतोत्साहः क्रौञ्चशैलवनं प्रति ।। ४१.

तसेच, तिथे शरवन नावाचे स्थान आहे, जिथे षडाननाचा जन्म झाला, आणि जिथून तो उत्साहाने क्रौंच पर्वताच्या वनात गेला.

ध्वजापताकिनञ्चैव किङ्किणीजालमालिनम्। यत्र सिंहरथं युक्तं कार्तिकेयस्य धीमतः ।। ४१.

जिथे ध्वज आणि पताका फडकत आहेत, आणि किंकिणींच्या माळांनी सजलेला, बुद्धिमान कार्तिकेयाचा सिंहरथ उभा आहे.

चित्रपुष्पनिकुञ्जस्य क्रौञ्चस्य च गिरेस्तटे। देवारिस्कन्दनः स्कन्दो यत्र शक्तिं विमुक्तवान् ।। ४१.

जिथे विविध फुलांच्या कुंजात, क्रौंच पर्वताच्या कड्यावर, देवांचे शत्रू संहार करणाऱ्या स्कंदाने आपली शक्ती सोडली.

यत्राभिषिक्तश्च गुहः सेन्द्रोपेन्द्रैः सुरोत्तमैः। सेनापत्ये च दैत्यारिर्द्वादशार्कप्रतापवान् ।। ४१.

जिथे गुहाला, इंद्र, उपेंद्र आणि इतर श्रेष्ठ देवांसह, सेनापतीपदावर अभिषेक करण्यात आला, तो दैत्यांचा शत्रू, बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी.

भूतसङ्घावकीर्णानि एतान्यन्यानि च द्विजाः। तत्र तत्र कुमारस्य स्थानान्यायतनानि च ।। ४१.

हे द्विजांनो, तिथे आणि इतरही ठिकाणी कुमाराची अनेक स्थानं आणि देवालयं आहेत, जी भूतांच्या समूहांनी भरलेली आहेत.

तथा पाण्डुशिला नाम ह्याक्रीडा क्रौञ्चघातिनः। नानाभूतगणाकीर्णे पृष्ठे हिमवतः शुभे ।। ४१.

तसेच, पांढऱ्या शिळेचे पांडुशिला नावाचे ठिकाण आहे, क्रौंचाचा वध करणाऱ्या कुमाराचे खेळाचे मैदान, हिमालयाच्या शुभ्र कड्यावर, विविध भूतगणांनी गजबजलेले.

तस्य पूर्वे तटे रम्ये सिद्धावासमुदाहृतम्। कलापग्राममित्येवं नाम्ना ख्यातं मनीषिभिः ।। ४१.

त्याच्या सुंदर पूर्वेकडील उतारावर सिद्धांची वस्ती आहे, जी ज्ञानी लोकांनी 'कलाप' या नावाने ओळखली आहे.

मृकण्डस्य वसिष्ठस्य भरतस्य नलस्य च। विश्वामित्रस्य विप्रर्षेस्तथैवोद्दालकस्य च ।। ४१.

तेथे मृकंड, वसिष्ठ, भरत, नल, ऋषिवर विश्वामित्र आणि उद्धालक यांच्या आश्रम आहेत.

अन्येषाञ्चोग्रतपसामृषीणां भावितात्मनाम्। हिमवत्याश्रमाणाञ्च सहस्राणि शतानि च ।। ४१.

तसेच, इतर कठोर तप करणाऱ्या आणि शुद्ध मनाच्या ऋषींचे, हिमालयावर शेकडो-हजारो आश्रम आहेत.