वायुपुराणम्

इत्येवमुक्त्वा भगवान् खशामप्रतिमां तदा। पुत्रावाहूय साम्ना वै चक्रे सोममभीतयः ॥ ८.

असे सांगून, त्या वेळी भगवंताने अद्वितीय खशामा हिला बोलावले आणि सौम्य शब्दांनी सोमाला निर्भय केले.

ताभ्याञ्च यत् कृतं तस्यास्तदाचष्ट तदा खशा। मात्रा यथा समाख्यातं कर्म ताभ्यां पृथक् पृथक्। तेन धात्वर्थयोगेन तत्त्वदर्शी चकार ह ॥ ८.

त्या दोघींनी जे काही केले, ते खशामाने सांगितले; त्यांच्या आईने जसे सांगितले, तसे दोघींची कृत्ये वेगवेगळी स्पष्ट केली; आणि सत्यदर्शी ऋषीने त्याचा अर्थ मूळ शब्दांच्या अर्थानुसार लावला.

यक्ष इत्येष धातुर्वै खादने कृषणे च सः। यक्षयेत्युक्तवान् यस्मात् तस्माद्यक्षो भवत्ययम् ॥ ८.

'यक्ष' हा शब्द खाणे आणि कृश होणे या अर्थाने वापरला जातो; कारण त्याने 'यक्ष' असे म्हटले, म्हणून त्याला यक्ष म्हणतात.

रक्ष इत्येष धातुर्यः पालने स विभाव्यते। उक्तवांश्चैव यस्मात्तु रक्ष मे मातरं खशाम्। नाम्नाऽयं राक्षसस्तस्मात् भविष्यति तवात्मजः ॥ ८.

'रक्ष' हा शब्द राखणे या अर्थाने ओळखला जातो; आणि त्याने 'माझ्या आईचे रक्षण कर, खशा' असे म्हटले, म्हणून तुझा मुलगा 'राक्षस' या नावाने ओळखला जाईल.

स तदा तद्विधान् दृष्ट्वा विस्मितः परिमृग्य च। तयोः प्रादिशदाहारं प्रजापतिरसृग्वसे ॥ ८.

ते सर्व पाहून आणि नीट विचार करून, प्रजापतीने त्यांना अन्न दिले.

पिता तौ क्षुधितौ दृष्ट्वा वरञ्चेमं तयोर्ददौ। युवयोर्हस्तसंस्पर्शो नक्तमेन तु सर्वशः ॥ ८.

त्यांचा पिता, त्यांना उपाशी पाहून, असा वर दिला की, तुम्ही दोघे रात्रीच अन्नाला हात लावू शकता आणि ते पूर्णपणे फक्त रात्रीच मिळेल.

नक्ताहारविहारौ च दिवा स्वप्नोपभोगिनौ। नक्तञ्चैव बलीयांसौ दिवा सुप्तावुभौ युवाम् ॥ ८.

रात्री अन्न खाणे आणि संचार करणे, दिवसा झोपेचा आनंद घेणे, तुम्ही दोघे रात्री अधिक बलवान राहाल आणि दिवसा झोपून राहाल.

मातरं रक्षतञ्चैव धर्मश्चैवानुशिष्यताम्। इत्युक्त्वा कश्यपः पुत्रौ तत्रैवान्तरधीयत ॥ ८.

आईचे रक्षण करा आणि धर्माचे पालन करा; असे सांगून कश्यपाने आपल्या मुलांना उपदेश केला आणि तेथून अदृश्य झाला.

गते पितरि तौ वीरौ निसर्गादेव दारुणौ। विपर्ययेण वर्त्तन्तौ किम्भक्षौ प्राणिहिंसकौ ॥ ८.

वडील निघून गेल्यावर, ते दोघे वीर स्वभावानेच कठोर बनले; उलट वागू लागले, मांस खाऊ लागले आणि जीवांना त्रास देऊ लागले.

महाबलौ महासत्त्वौ महाकायौ दुरासदौ। मायाविनौ च दृश्यौ तावन्तर्द्धानगतावुभौ ॥ ८.

ते दोघे प्रचंड बळवान, मोठ्या शरीराचे, जवळ जाण्यास कठीण, मायावी आणि इच्छेनुसार दिसणारे, असे अदृश्य झाले.

तौ कामरूपिणौ घोरौ विकृताज्ञौ स्वभावतः। रूपानुरूपैराहारैः प्रभवेतामुभावपि ॥ ८.

ते दोघे भीषण, इच्छेनुसार कोणतेही रूप घेणारे, स्वभावाने विकृत, आणि आपल्या रूपाला योग्य असे अन्न मिळवून शक्तिशाली राहतात.

देवा सुरानृषींश्चैव गन्धर्वान् किन्नरानपि। पिशाचांश्च मनुष्यांश्च पन्नगान् पक्षिणः पशून् ॥ ८.

देव, दिव्य ऋषी, गंधर्व, किन्नर, पिशाच, माणसे, सर्प, पक्षी आणि पशु—

भक्षार्थमपि लिप्सन्तौ सर्वतस्तौ निशाचरौ। इन्द्रेण तु वरौ चैव धृतौ दत्त्वा सुवध्यताम् ॥ ८.

अन्नासाठी ते दोघे निशाचर सर्वत्र या सर्वांचा शोध घेतात; पण इंद्राने त्यांना असा वर दिला की, ते सहज मारता येतील आणि त्यांची मर्यादा ठेवली.

यक्षस्तु न कदाचिद्वै निशीथै ह्येककश्चिरम्। आहारं स परीप्सन् वै शब्देनानुचचार ह ॥ ८.

पण तो यक्ष कधीही रात्री एकटाच फार वेळ भटकत नसे; तो अन्नाच्या शोधात गेला की आवाज करत फिरत असे.

आससाद पिशाचौ द्वौ जन्तुचण्डौ च तावुभौ। पिङ्गाक्षावूर्द्ध्वरोमाणौ वृत्ताक्षौ तु सुदारूणौ ॥ ८.

तेव्हा त्याला दोन पिशाच्च भेटले, दोघेही भयंकर, पिंगट डोळ्यांचे, अंगावर केस उभे राहिलेले, गोल डोळ्यांचे आणि अतिशय भीतीदायक.

असृङ्मांसवसाहारौ पुरुषादौ महाबलौ। कन्याभ्यां सहितौ तौ तु ताभ्यां प्रियचिकीर्षया ॥ ८.

ते रक्त, मांस आणि चरबी खाणारे, बलाढ्य नरभक्षक होते. ते दोघेही दोन कन्यांसोबत, त्यांना आनंद देण्यासाठी, एकत्र होते.

द्वे कन्ये कामरूपिण्यौ तदाचारे च ते शुभे। आहारार्थमटन्तौ तौ कन्याभ्यां सहितावुभौ ॥ ८.

त्या दोन कन्या इच्छेनुसार रूप बदलू शकणाऱ्या आणि चांगल्या वागणाऱ्या होत्या. त्या दोघीही त्यांच्या सोबत अन्नाच्या शोधात भटकत होत्या.

तेऽपश्यन् राक्षसं तत्र कामरूपं महाबलम्। सहसा सन्निपाते तु दृष्ट्वा चैव परस्परम् ॥ ८.

तेथे त्यांनी एक राक्षस पाहिला, जो इच्छेनुसार रूप बदलू शकणारा आणि बलाढ्य होता. अचानक एकत्र आल्यावर त्यांनी एकमेकांना पाहिले.

रक्षमाणौ ततोऽन्योन्यं परस्परजिघृक्षवः। पितरावूचतुः कन्ये युवामानयत द्रुतम् ॥ ८.

तेव्हा एकमेकांना पकडण्याची आणि स्वतःचे रक्षण करण्याची इच्छा ठेवून, त्या दोघा पित्यांनी कन्यांना सांगितले, 'लवकर त्याला इथे आणा!'

जीवग्राहं विगृह्यैनं विस्फुरन्तं पदे पदे। ततः समभिसृत्यैनं कन्ये जगृहतुस्तदा। गृहीत्वा हस्तयोस्ताभ्यामानीते पितृसंसदि ॥ ८.

त्या कन्यांनी त्याला जिवंत पकडले, तो प्रत्येक पावलावर झटत असतानाही, जवळ जाऊन दोन्ही हातांनी धरले आणि पित्यांसमोर आणले.

ताभ्यां करे गृहीतं तं पिशाचमथ राक्षसम्। पृच्छतां कोऽसि कस्य त्वं स च सर्वमभाषत ॥ ८.

त्या दोन कन्यांनी तो राक्षस-पिशाच्च हातात धरला आणि विचारले, 'तू कोण आहेस? कुणाचा आहेस?' तेव्हा त्याने सर्व काही सांगितले.

तस्य कर्माभिविज्ञातं ज्ञात्वा तौ राक्षसर्षभौ। अजञ्च शण्डं तस्यैते प्रत्यपादयतां सुते। तौ तुष्टौ कर्मणा तस्य कन्ये द्वे ददतुः सुते ॥ ८.

त्याची कृत्ये समजून, त्या दोन श्रेष्ठ राक्षसांनी त्याला आपले पुत्र अज आणि शण्ड दिले; त्याच्या कृतीने आनंदी होऊन, त्या दोन कन्यांनीही आपले पुत्र दिले.

पैशाचेव विवाहेन सुदत्या बुद्धवाहनः। अजः खण्डश्च ताभ्यां तौ तदाश्रावयतां धनम् ॥ ८.

पिशाच्च विवाहाने बुद्धवाहनाला सुदती मिळाली आणि अज व खंड या दोघांना त्या वेळी त्यांच्याकडून धन मिळाले.

इयं ब्रह्मधना नाम मम कन्या ह्यलोमिका । ब्रह्मसत्त्वधनाहारा इति खण्डोभ्यभाषत ॥ ८.

'ही माझी कन्या अलोमिका, ब्रह्मधना नावाची आहे, जिला ब्रह्मसत्त्वांचे धन अन्न म्हणून मिळते,' असे खंडाने सांगितले.

इयं जन्तुधना नाम कन्या सर्वाङ्गसुन्दरी। जन्तवोऽस्या धनाहारास्तावश्रावयतां धनम् ॥ ८.

'ही माझी कन्या जंतुधना नावाची, सर्वांगसुंदरी आहे; तिला सर्व प्राण्यांचे धन अन्न म्हणून मिळते.' असे त्यांनी आपले धन जाहीर केले.

सर्वाङ्गकेशी नाम्ना च कन्या जन्तुधना तथा। अकर्णान्ताप्यरोमा च कन्या ब्रह्मधना तु या ॥ ८.

जंतुधना ही सर्व अंगावर केस असलेली कन्या आणि ब्रह्मधना ही कान नसलेली व केस नसलेली कन्या, अशी त्यांची नावे आहेत.

ब्रह्मधनं प्रसूता सा धनानाच्चैव कन्यका। एवं पिशाचकन्ये ते मिथुने द्वे प्रसूयताम्। तयोः प्रजाविसर्गञ्च ब्रुवतो मे निबोधत ॥ ८.

ब्रह्मधना हिने एक कन्या जन्माला घातली आणि धनना हिनेही तशीच. अशा रीतीने त्या दोन पिशाच्च कन्यांनी दोन जोडपी जन्माला घातली. आता त्यांच्या संततीचे वर्णन ऐका.

हेतिः प्रहेतिरुग्रश्च पौरुषेयो वधस्तथा। विस्फूर्जिश्चैव वातश्च आपो व्याघ्रस्तथैव च ॥ ८.

हेति, प्रहेति, उग्र, पौषेय, वध, विस्फुर्जी, वात, आप आणि व्याघ्र — ही त्यांची नावे आहेत.

सर्पश्च राक्षसा ह्येते यातुधानात्मजा दश। सूर्यस्यानुचरा ह्येते सह तेन भ्रमन्ति च ॥ ८.

आणि सर्प; हे दहा जण यातुधान राक्षसांची मुले आहेत. हे सूर्याचे सेवक असून त्याच्यासोबत भटकतात.