वायुपुराणम्

तत्र भूतपतेर्भूता नित्यम्पूजां प्रयुञ्जते। झर्झरैः शङ्खपटहैर्भेरीडिण्डिमगोमुखैः ।। ४०.

तेथे भूतांचा स्वामी असलेल्या महादेवाच्या भूतगणांनी, झांज, शंख, ढोल, भेरी, डिंडिम आणि गोमूख यांच्या आवाजात सतत पूजा केली जाते.

रणितालसितोद्गीतै र्नित्यं वलितवर्जितैः। विस्फूर्ज्जितशतैस्तत्र पूजायुक्ता गणेश्वराः। प्रीताः पुरारिप्रमथास्तत्र क्रीडापराः सदा ।। ४०.

तेथे नेहमी सुरेल, तालबद्ध आणि निर्दोष गाणी गातात, शेकडो वाद्यांचे निनाद होत असतो. गणेश्वर पूजा करतात आणि पुरारिपूचे सेवक आनंदाने खेळण्यात मग्न असतात.

सिद्धदेवर्षिगन्धर्वयक्षनागेन्द्र पूजितः। स्थाने तस्मिन् महादेवः साक्षाल्लोकशिवः शिवः ।। ४०.

त्या स्थळी सिद्ध, देव, ऋषी, गंधर्व, यक्ष आणि नागराज यांनी महादेव, म्हणजेच जगाचा कल्याणकारी शंकर, यांची पूजा केली जाते.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम चत्वारिंशोऽध्यायः

श्रीमहालपुराणातील वायूप्रणीत 'भुवनविन्यास' नावाचा चाळीसावा अध्याय येथे संपला.

विविक्तचारुशिखरं पत्रितं शङ्खवर्चसम्। कैलासं देवभक्तानामालयं सुकृतात्मनाम् ।। ४१.

कैलास पर्वत, ज्याचे शिखर वेगळे आणि सुंदर आहे, शंखासारखे चमकत आहे, तो देवभक्तांचा आणि पुण्यात्म्यांचा निवासस्थान आहे.

तस्य कूटतटे रम्ये मध्यमे कुन्दसन्निभे। योजनानां शतायामे पञ्चाशच्च तथायतम् ।। ४२.

त्या सुंदर शिखराच्या उतारावर, मधोमध, कुंदासारखा शुभ्र प्रकाश असलेला, शंभर योजन लांब आणि पन्नास योजन रुंद असा विस्तार आहे.

सुवर्णमणिचित्राभि अनेकाभिरलंकृतम्। महाभवनमालाभिर्भूषितं नैकविस्तरम् ।। ४१.

तेथे असंख्य सोन्या-मोत्याच्या अलंकारांनी सजवलेले, मोठ्या महालांच्या रांगांनी शोभलेले, खूप मोठे आणि भव्य असे नगर आहे.

धनाध्यक्षस्य देवस्य कुबेरस्य महात्मनः। नगरन्तदनाधृष्यमृद्धियुक्तं मुदायुतम् ।। ४१.

ते धनाचे अधिपती, महात्मा कुबेर यांचे नगर आहे. ते नगर कोणालाही जिंकता येणार नाही असे, समृद्धी आणि आनंदाने भरलेले आहे.

तस्य मध्ये सभा रम्या नानाकनकमण्डिता। विपुला नाम विख्याता विपुलस्तम्भतोरणा ।। ४१.

त्या नगराच्या मध्यभागी, विविध सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेली, 'विपुला' नावाची प्रसिद्ध आणि भव्य सभागृह आहे, ज्याला उंच खांब आणि मोठी कमानी आहेत.

तत्र तत्पुष्पकं नाम नानारत्नविभूषितम्। महाविमानं रुचिरं सर्वकामगुणैर्युतम् ।। ४१.

तेथे पुष्पक नावाचे, अनेक रत्नांनी सजलेले, सुंदर आणि सर्व इच्छित गुणांनी युक्त असे एक मोठे विमान आहे.

मनोजवं कामगमं हेमजालविभूषितम्। वाहनं यक्षराजस्य कुबेरस्य महात्मनः ।। ४१.

ते विमान मनासारखे वेगाने जाणारे, जिथे हवे तिथे पोहोचणारे, सोन्याच्या जाळ्यांनी सजलेले आहे आणि ते महात्मा यक्षराज कुबेर यांचे वाहन आहे.

तत्रैकपिङ्गलो देवो महादेवसखः स्वयम्। वसति स्म स यक्षेन्द्रः सर्वभूतनमस्कृतः ।। ४१.

तेथे एकपिंगळ नावाचे देव, स्वतः महादेवांचे मित्र आणि सर्व जीवांचे वंदनीय यक्षराज, वास करतात.

तत्राप्सरोगणैर्य्यक्षैर्गन्धर्वैः सिद्धचारणैः। वसति स्म महात्माऽसौ कुबेरो देवसत्तमः ।। ४१.

तेथे अप्सरा, यक्ष, गंधर्व, सिद्ध आणि चारण यांच्या समूहांनी वेढलेले, देवांमध्ये श्रेष्ठ आणि महात्मा कुबेर वास करतात.

तत्र पद्ममहापद्मौ तथा मकरकच्छपौ। कुमुदः शङ्ख नीलौ च नन्दनो निधिसत्तमः ।। ४१.

तेथे पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शंख, नील आणि नंदन हे श्रेष्ठ निधी आहेत.

अष्टावेतेऽक्षया दिव्या धनेशस्य महात्मनः। महानिधानास्तिष्ठन्ति सभायां रत्नसञ्चिताः ।। ४१.

हे आठ अमर आणि दिव्य, महात्मा धनाधिपती कुबेर यांचे मोठे खजिने, सभागृहात रत्नांनी भरलेले कायम वास करतात.

तथेन्द्राग्नियमादीनां देवानामप्सरोगणैः। तेषां कैलास आवासो यत्र यक्षेश्वरः प्रभुः ।। ४१.

इंद्र, अग्नी, यम आणि इतर देवतांसह अप्सरांसाठी देखील, कैलास हेच त्यांचे निवासस्थान आहे, जिथे यक्षांचा स्वामी राहतो.

कृत्वा पूर्वमुपस्थानं यक्षेन्द्रस्य महात्मनः। पश्चाद्गच्छन्ति ये यस्य विहिताः परिचारकाः ।। ४१.

महात्मा यक्षराजास प्रथम वंदन करून, त्यांचे सेवक आपापली नेमणूक केलेली कामे करतात.

तत्र मन्दाकिनी नाम सुरम्या विपुलोदका। सुवर्णमणिसोपाना नानापुष्पोत्कटोत्कटा ।। ४१.

तेथे मंदाकिनी नावाची अतिशय सुंदर, भरपूर पाण्याची, सोन्या-मोत्याच्या पायऱ्यांनी आणि विविध फुलांनी भरलेली नदी आहे.

जाम्बूनदमयैः पद्मैर्गन्धस्पर्शगुणान्वितैः। नीलवैदूर्य्यपत्रैश्च गन्धोपैतैर्महोत्पलैः ।। ४१.

ती जांबूनद सोन्याच्या कमळांनी, सुगंधी आणि मऊ असलेल्या, निळ्या वैडूर्याच्या पानांनी आणि सुगंधी मोठ्या कमळांनी सजलेली आहे.

तथा कुमुदखण्डैश्च महापद्मैरलङ्कृता । यक्षगन्धर्वनारीभिरप्सरोभिश्च शोभिता ।। ४१.

तसेच कुमुद आणि मोठ्या पद्मांच्या गुच्छांनी सजलेली, यक्ष, गंधर्व आणि अप्सरा स्त्रियांनी शोभलेली आहे.

देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः। उपस्पृष्टजला रम्या वापी मन्दाकिनी तथा ।। ४१.

देव, दानव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस आणि सर्प यांनी स्पर्श केलेले मंदाकिनीचे सुंदर जल आणि तलाव आहे.

तथा अलकनन्दा च नन्दा च सरितां वरा । एतैरेव गुणैर्युक्ता नद्यो देवर्षिसेविताः ।। ४१.

अलकानंदा आणि नंदा या नद्याही, ह्याच गुणांनी युक्त असून, त्या देवर्षींच्या सेवेला नेहमी असतात.

तस्यैव शैलराजस्य पूर्वे कूटे परिश्रुताः। सहस्रयोजनायामास्त्रिंशद्योजन विस्तराः ।। ४१.

त्या पर्वतराजाच्या पूर्वेकडील प्रसिद्ध शिखरावर, हजार योजन लांब आणि तीस योजन रुंद अशा नद्या पसरलेल्या आहेत.

दश गन्धर्वनगराः समृद्ध्या परया युताः। महाभवनमालाभिरनेकाभिर्विभूषिताः ।। ४१.

दहा गंधर्वांची नगरं, अत्यंत समृद्धीने नटलेली, मोठ्या राजवाड्यांच्या सुंदर रांगा यांनी सजलेली आहेत.

सुबाहुहरिकेशाद्या श्चित्रसेनजरादयः। दश गन्धर्वराजानो दीप्तवह्निपराक्रमाः ।। ४१.

सुबाहू, हरिकेश, चित्रसेन, जरा आणि इतर असे दहा गंधर्वराज, अग्नीसारख्या तेजाने उजळलेले, तिथे वास करतात.

तस्यैव पश्चिमे कूटे कुन्देन्दुसदृशप्रभे। नानाधातुशतैश्चित्रैः सिद्ध देवर्षिसेविते ।। ४१.

त्याच पर्वताच्या पश्चिम टोकावर, कुंद आणि चंद्रासारख्या तेजाने झळकणारे, विविध धातूंच्या शंभरावर सुंदर अलंकारांनी सजलेले, सिद्ध आणि देवर्षींच्या सेवेला पात्र असे स्थान आहे.

अशीतियोजनायामं चत्वारिंशत्प्रविस्तरम्। एकैकयक्षभवनं महाभवनमालिनम् ।। ४१.

तेथे प्रत्येक यक्षांचे महाल, मोठ्या राजवाड्यांच्या माळांनी वेढलेले, ऐंशी योजन लांब आणि चाळीस योजन रुंद आहेत.

महायक्षालयान्यत्र त्रिंशदाढ्यानि मे श्रृणु। मुदाऽथ परमद्धर्या च संयुक्तानि समन्ततः ।। ४१.

आता तू ऐक, तिथे तीस बलाढ्य यक्षांचे भव्य निवासस्थानं आहेत, सर्वत्र आनंद आणि उत्तम समृद्धीने भरलेली.

महामालिसुनेत्राद्यास्तथा मणिवरादयः। उदीर्णा यक्षराजानस्तत्र त्रिंशत्सदा बभुः ।। ४१.

महामाळी, सुनेत्र, मणिवर आणि इतर असे तीस सामर्थ्यशाली यक्षराज तिथे नेहमीच वास करतात.