वायुपुराणम्

नरनारीगणाकीर्णं प्रांशुप्राकारतोरणम् । षष्टियोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ।। ४०.

या नगरीत पुरुष आणि स्त्रियांची गर्दी असते, उंच भिंती आणि भव्य दरवाजे आहेत. ती नगर रुंदीत साठ योजन आणि लांबीला शंभर योजन आहे.

नगरं कालकेयानामसुराणां दुरासदम्। देवकूटतटे रम्ये सन्निविष्टं सुदुर्जयम्। महाभ्रचयसङ्काशं सुनासन्नाम विश्रुतम् ।। ४०.

हीच कालयेक असुरांची नगरी, जवळजवळ अप्राप्य, देवकूटाच्या रम्य उतारावर वसलेली, जिंकता न येणारी, मोठ्या मेघांच्या राशीसारखी दिसणारी आणि 'सुनास' या नावाने प्रसिद्ध आहे.

तस्यैव दक्षिणे कूटे विंशद्योजनविस्तरम्। द्विषष्टियोजनायामं हेमप्राकारतोरणम् ।। ४०.

त्याच पर्वताच्या दक्षिण उतारावर, सोन्याच्या भिंती आणि दरवाजे असलेली, वीस योजन रुंद आणि बासष्ट योजन लांब अशी एक नगरी आहे.

हृष्टपुष्टावलिप्तानामावासाः कामरूपिणाम्। औत्कचानां प्रमुदितं राक्षसानां महापुरम् ।। ४०.

इथे इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणाऱ्या, आनंदी, बलवान आणि अभिमानी अशा औतक राक्षसांची ही मोठी नगरी आहे.

मध्यमे तु महाकूटे देवकूटस्य वै गिरेः । सुवर्णमणिपाषाणैश्चित्रैः श्लक्षणतरैः शुभैः। शाखाशतसहस्राद्यैर्नैकारोहसमाकुलम् ।। ४०.

देवकूट पर्वताच्या मध्यभागी, सुवर्ण आणि रत्नांनी सजलेले, गुळगुळीत आणि सुंदर असे एक अद्भुत झाड आहे. त्याला शेकडो हजारो फांद्या असून, विविध वेलींनी वेढलेले आहे.

स्रिग्ध पर्णमहामूलमनेकस्कन्धवाहनम्। रम्यं ह्यविरलच्छायं दशयोजनमण्डलम् ।। ४०.

त्या झाडाची पाने चमकदार, खोड मोठे आणि अनेक फांद्यांनी युक्त आहे. त्याची सावली सतत गडद असते आणि ते दहा योजन क्षेत्र व्यापते.

तत्र भूतवटन्नाम नानाभूतगणालयम्। महादेवस्य प्रथितं त्र्यम्बकस्य महात्मनः। दीप्तमायतनं तत्र सर्वलोकेषु विश्रुतम् ।। ४०.

तेथे 'भूतवट' नावाचे, अनेक भूतगणांचे निवासस्थान आहे. ते महादेव, त्र्यंबक या महान आत्म्याचे तेजस्वी मंदिर असून, सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे.

वराहगजसिंहर्क्षशार्दूलकरभाननैः। गृध्रोलूकमुखैश्चैव मेषोष्ट्राजमहामुखैः ।। ४०.

तेथे वराह, हत्ती, सिंह, अस्वल, वाघ, उंट, सूर्य, गिधाड, घुबड, मेंढा, उंट आणि मोठ्या सर्पांच्या मुखाचे जीव आहेत.

कदम्बैर्विकटैः स्थूलैर्लम्बकेशतनूरुहैः। नानावर्णाकृतिधरैर्नानासंस्थानसंस्थितैः ।। ४०.

तेथे कदंबासारखी, विचित्र आणि जाडजूड झाडे, लोंबत्या केसांसारख्या मुळ्या असलेली, विविध रंगरूपांची आणि वेगवेगळ्या स्थितीत उभी असलेली दिसतात.

दीप्तैरनेकैरुग्रास्यैर्भूतैरुग्रपराक्रमैः। अशून्यमभवन्नित्यं महापारिषदैस्तथा ।। ४०.

तेथे अनेक तेजस्वी, भयंकर मुख असलेली, प्रचंड सामर्थ्यवान भूत आणि मोठे सेवक नेहमी वावरतात, त्यामुळे ते स्थान कधीच रिकामे राहत नाही.

तत्र भूतपतेर्भूता नित्यम्पूजां प्रयुञ्जते। झर्झरैः शङ्खपटहैर्भेरीडिण्डिमगोमुखैः ।। ४०.

तेथे भूतांचा स्वामी असलेल्या महादेवाच्या भूतगणांनी, झांज, शंख, ढोल, भेरी, डिंडिम आणि गोमूख यांच्या आवाजात सतत पूजा केली जाते.

रणितालसितोद्गीतै र्नित्यं वलितवर्जितैः। विस्फूर्ज्जितशतैस्तत्र पूजायुक्ता गणेश्वराः। प्रीताः पुरारिप्रमथास्तत्र क्रीडापराः सदा ।। ४०.

तेथे नेहमी सुरेल, तालबद्ध आणि निर्दोष गाणी गातात, शेकडो वाद्यांचे निनाद होत असतो. गणेश्वर पूजा करतात आणि पुरारिपूचे सेवक आनंदाने खेळण्यात मग्न असतात.

सिद्धदेवर्षिगन्धर्वयक्षनागेन्द्र पूजितः। स्थाने तस्मिन् महादेवः साक्षाल्लोकशिवः शिवः ।। ४०.

त्या स्थळी सिद्ध, देव, ऋषी, गंधर्व, यक्ष आणि नागराज यांनी महादेव, म्हणजेच जगाचा कल्याणकारी शंकर, यांची पूजा केली जाते.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम चत्वारिंशोऽध्यायः

श्रीमहालपुराणातील वायूप्रणीत 'भुवनविन्यास' नावाचा चाळीसावा अध्याय येथे संपला.

विविक्तचारुशिखरं पत्रितं शङ्खवर्चसम्। कैलासं देवभक्तानामालयं सुकृतात्मनाम् ।। ४१.

कैलास पर्वत, ज्याचे शिखर वेगळे आणि सुंदर आहे, शंखासारखे चमकत आहे, तो देवभक्तांचा आणि पुण्यात्म्यांचा निवासस्थान आहे.

तस्य कूटतटे रम्ये मध्यमे कुन्दसन्निभे। योजनानां शतायामे पञ्चाशच्च तथायतम् ।। ४२.

त्या सुंदर शिखराच्या उतारावर, मधोमध, कुंदासारखा शुभ्र प्रकाश असलेला, शंभर योजन लांब आणि पन्नास योजन रुंद असा विस्तार आहे.

सुवर्णमणिचित्राभि अनेकाभिरलंकृतम्। महाभवनमालाभिर्भूषितं नैकविस्तरम् ।। ४१.

तेथे असंख्य सोन्या-मोत्याच्या अलंकारांनी सजवलेले, मोठ्या महालांच्या रांगांनी शोभलेले, खूप मोठे आणि भव्य असे नगर आहे.

धनाध्यक्षस्य देवस्य कुबेरस्य महात्मनः। नगरन्तदनाधृष्यमृद्धियुक्तं मुदायुतम् ।। ४१.

ते धनाचे अधिपती, महात्मा कुबेर यांचे नगर आहे. ते नगर कोणालाही जिंकता येणार नाही असे, समृद्धी आणि आनंदाने भरलेले आहे.

तस्य मध्ये सभा रम्या नानाकनकमण्डिता। विपुला नाम विख्याता विपुलस्तम्भतोरणा ।। ४१.

त्या नगराच्या मध्यभागी, विविध सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेली, 'विपुला' नावाची प्रसिद्ध आणि भव्य सभागृह आहे, ज्याला उंच खांब आणि मोठी कमानी आहेत.

तत्र तत्पुष्पकं नाम नानारत्नविभूषितम्। महाविमानं रुचिरं सर्वकामगुणैर्युतम् ।। ४१.

तेथे पुष्पक नावाचे, अनेक रत्नांनी सजलेले, सुंदर आणि सर्व इच्छित गुणांनी युक्त असे एक मोठे विमान आहे.

मनोजवं कामगमं हेमजालविभूषितम्। वाहनं यक्षराजस्य कुबेरस्य महात्मनः ।। ४१.

ते विमान मनासारखे वेगाने जाणारे, जिथे हवे तिथे पोहोचणारे, सोन्याच्या जाळ्यांनी सजलेले आहे आणि ते महात्मा यक्षराज कुबेर यांचे वाहन आहे.

तत्रैकपिङ्गलो देवो महादेवसखः स्वयम्। वसति स्म स यक्षेन्द्रः सर्वभूतनमस्कृतः ।। ४१.

तेथे एकपिंगळ नावाचे देव, स्वतः महादेवांचे मित्र आणि सर्व जीवांचे वंदनीय यक्षराज, वास करतात.

तत्राप्सरोगणैर्य्यक्षैर्गन्धर्वैः सिद्धचारणैः। वसति स्म महात्माऽसौ कुबेरो देवसत्तमः ।। ४१.

तेथे अप्सरा, यक्ष, गंधर्व, सिद्ध आणि चारण यांच्या समूहांनी वेढलेले, देवांमध्ये श्रेष्ठ आणि महात्मा कुबेर वास करतात.

तत्र पद्ममहापद्मौ तथा मकरकच्छपौ। कुमुदः शङ्ख नीलौ च नन्दनो निधिसत्तमः ।। ४१.

तेथे पद्म, महापद्म, मकर, कच्छप, कुमुद, शंख, नील आणि नंदन हे श्रेष्ठ निधी आहेत.

अष्टावेतेऽक्षया दिव्या धनेशस्य महात्मनः। महानिधानास्तिष्ठन्ति सभायां रत्नसञ्चिताः ।। ४१.

हे आठ अमर आणि दिव्य, महात्मा धनाधिपती कुबेर यांचे मोठे खजिने, सभागृहात रत्नांनी भरलेले कायम वास करतात.

तथेन्द्राग्नियमादीनां देवानामप्सरोगणैः। तेषां कैलास आवासो यत्र यक्षेश्वरः प्रभुः ।। ४१.

इंद्र, अग्नी, यम आणि इतर देवतांसह अप्सरांसाठी देखील, कैलास हेच त्यांचे निवासस्थान आहे, जिथे यक्षांचा स्वामी राहतो.

कृत्वा पूर्वमुपस्थानं यक्षेन्द्रस्य महात्मनः। पश्चाद्गच्छन्ति ये यस्य विहिताः परिचारकाः ।। ४१.

महात्मा यक्षराजास प्रथम वंदन करून, त्यांचे सेवक आपापली नेमणूक केलेली कामे करतात.

तत्र मन्दाकिनी नाम सुरम्या विपुलोदका। सुवर्णमणिसोपाना नानापुष्पोत्कटोत्कटा ।। ४१.

तेथे मंदाकिनी नावाची अतिशय सुंदर, भरपूर पाण्याची, सोन्या-मोत्याच्या पायऱ्यांनी आणि विविध फुलांनी भरलेली नदी आहे.

जाम्बूनदमयैः पद्मैर्गन्धस्पर्शगुणान्वितैः। नीलवैदूर्य्यपत्रैश्च गन्धोपैतैर्महोत्पलैः ।। ४१.

ती जांबूनद सोन्याच्या कमळांनी, सुगंधी आणि मऊ असलेल्या, निळ्या वैडूर्याच्या पानांनी आणि सुगंधी मोठ्या कमळांनी सजलेली आहे.