वायुपुराणम्

पक्षिराजस्य भवनं प्रथमं तन्महात्मनः। महावायुप्रवेशस्य शाल्मलि द्वीपवासिनः ।। ४०.

त्या ठिकाणी पक्षीराजाचा, म्हणजेच त्या महान आत्म्याचा पहिला राजवाडा आहे; तो महावायूचं निवासस्थान आहे आणि शाल्मलीद्वीपवासी तिथे राहतात.

तस्यैव चारुमूर्ध्नस्तु कूटेषु च महर्द्धिषु। दक्षिणेषु विचित्रेषु सप्तस्वपि तु शोभिनः ।। ४०.

त्याच्या सुंदर शिखरावर, मोठ्या तेजस्वी कूटांमध्ये, दक्षिणेकडील सात अद्भुत आणि तेजस्वी शिखरं आहेत.

सन्ध्याभ्राभाः समुदिता रुक्मप्राकारतोरणाः। महाभवनमालाभिः शोभिता देवनिर्मिताः ।। ४०.

त्या सर्व शिखरांवर संध्याकाळच्या मेघांसारखी प्रभा आहे, सोन्याच्या तटबंदी आणि दरवाजे आहेत, आणि मोठ्या महालांच्या रांगा देवांनी घडविल्या आहेत.

त्रिंशद्योजनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशत्तमायताः। सप्त गन्धर्वनगरा नर नारीसमाकुलाः ।। ४०.

तेथे सात गंधर्वांची शहरे आहेत, प्रत्येकी तीस योजन रुंद आणि चाळीस योजन लांब, जिथे पुरुष आणि स्त्रियांची गर्दी आहे.

आग्नेया नाम गन्धर्वा महाबलपराक्रमाः। कुबेरानुचरा दीप्तास्तेषान्ते भवनोत्तमाः ।। ४०.

आग्नेय नावाचे गंधर्व, जे मोठ्या बळाचे आणि पराक्रमी आहेत, कुबेराचे सेवक आहेत आणि त्यांच्या राजवाड्यांची शोभा या नगरांच्या शेवटी आहे.

तस्य चोत्तरकूटेषु भुवनस्य महागिरेः। हर्म्यप्रासादबद्धं च उद्यानवनशोभितम् ।। ४०.

त्या महान पर्वताच्या उत्तरेकडील शिखरांवर, महाल आणि राजवाड्यांनी बांधलेली, बागा आणि वनांनी सजलेली एक सुंदर नगरी आहे.

पुरमाशीविषैः पुर्णं महाप्राकारतोरणम्। वादित्रशतनिर्घोषैरानन्दितवनान्तरम् ।। ४०.

ती नगरी बलाढ्य सर्पांनी भरलेली आहे, मोठ्या तटबंदी आणि दरवाजांनी सजलेली आहे, आणि तिच्या जंगलाच्या कडेला शेकडो वाद्यांच्या गजरात आनंद पसरतो.

दुष्प्रसह्यममित्राणां त्रिंशद्योजनमण्डलम्। नगरं सैंहिकेयानामुदीर्णं देवविद्विषाम्। सिद्धदेवर्षिचरितं देवकूटे निबोधत ।। ४०.

दैवतांचे कट्टर शत्रू असलेल्या सैंहिकेय राक्षसांचे नगर, देवकूट पर्वतावर वसले आहे. हे नगर तीस योजन परिघाचे असून, सिद्ध, देव आणि ऋषी यांच्या कर्तृत्वासाठी प्रसिद्ध आहे.

द्वितीये द्विजशार्दूल मर्य्यादापर्वते शुभे। महाभवनमालाभिर्नानावर्णाभिरावृतम् ।। ४०.

दुसऱ्या शुभ अशा मर्यादा नावाच्या पर्वतावर, हे द्विजश्रेष्ठा, विविध रंगांनी नटलेली आणि भव्य महालांनी सजलेली एक मोठी नगरी आहे.

सुवर्णमणिचित्राभिरनेकाभिरलंकृतम् । विशालरथ्यं दुर्धर्षं नित्यं प्रमुदितं शिवम् ।। ४०.

ही नगरी सोन्याच्या आणि मौल्यवान रत्नांच्या अलंकारांनी, विविध शोभेच्या वस्तूंनी सजलेली आहे. रुंद रस्ते, अभेद्य आणि नेहमी आनंदी व मंगलमय वातावरण असलेली आहे.

नरनारीगणाकीर्णं प्रांशुप्राकारतोरणम् । षष्टियोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ।। ४०.

या नगरीत पुरुष आणि स्त्रियांची गर्दी असते, उंच भिंती आणि भव्य दरवाजे आहेत. ती नगर रुंदीत साठ योजन आणि लांबीला शंभर योजन आहे.

नगरं कालकेयानामसुराणां दुरासदम्। देवकूटतटे रम्ये सन्निविष्टं सुदुर्जयम्। महाभ्रचयसङ्काशं सुनासन्नाम विश्रुतम् ।। ४०.

हीच कालयेक असुरांची नगरी, जवळजवळ अप्राप्य, देवकूटाच्या रम्य उतारावर वसलेली, जिंकता न येणारी, मोठ्या मेघांच्या राशीसारखी दिसणारी आणि 'सुनास' या नावाने प्रसिद्ध आहे.

तस्यैव दक्षिणे कूटे विंशद्योजनविस्तरम्। द्विषष्टियोजनायामं हेमप्राकारतोरणम् ।। ४०.

त्याच पर्वताच्या दक्षिण उतारावर, सोन्याच्या भिंती आणि दरवाजे असलेली, वीस योजन रुंद आणि बासष्ट योजन लांब अशी एक नगरी आहे.

हृष्टपुष्टावलिप्तानामावासाः कामरूपिणाम्। औत्कचानां प्रमुदितं राक्षसानां महापुरम् ।। ४०.

इथे इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणाऱ्या, आनंदी, बलवान आणि अभिमानी अशा औतक राक्षसांची ही मोठी नगरी आहे.

मध्यमे तु महाकूटे देवकूटस्य वै गिरेः । सुवर्णमणिपाषाणैश्चित्रैः श्लक्षणतरैः शुभैः। शाखाशतसहस्राद्यैर्नैकारोहसमाकुलम् ।। ४०.

देवकूट पर्वताच्या मध्यभागी, सुवर्ण आणि रत्नांनी सजलेले, गुळगुळीत आणि सुंदर असे एक अद्भुत झाड आहे. त्याला शेकडो हजारो फांद्या असून, विविध वेलींनी वेढलेले आहे.

स्रिग्ध पर्णमहामूलमनेकस्कन्धवाहनम्। रम्यं ह्यविरलच्छायं दशयोजनमण्डलम् ।। ४०.

त्या झाडाची पाने चमकदार, खोड मोठे आणि अनेक फांद्यांनी युक्त आहे. त्याची सावली सतत गडद असते आणि ते दहा योजन क्षेत्र व्यापते.

तत्र भूतवटन्नाम नानाभूतगणालयम्। महादेवस्य प्रथितं त्र्यम्बकस्य महात्मनः। दीप्तमायतनं तत्र सर्वलोकेषु विश्रुतम् ।। ४०.

तेथे 'भूतवट' नावाचे, अनेक भूतगणांचे निवासस्थान आहे. ते महादेव, त्र्यंबक या महान आत्म्याचे तेजस्वी मंदिर असून, सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे.

वराहगजसिंहर्क्षशार्दूलकरभाननैः। गृध्रोलूकमुखैश्चैव मेषोष्ट्राजमहामुखैः ।। ४०.

तेथे वराह, हत्ती, सिंह, अस्वल, वाघ, उंट, सूर्य, गिधाड, घुबड, मेंढा, उंट आणि मोठ्या सर्पांच्या मुखाचे जीव आहेत.

कदम्बैर्विकटैः स्थूलैर्लम्बकेशतनूरुहैः। नानावर्णाकृतिधरैर्नानासंस्थानसंस्थितैः ।। ४०.

तेथे कदंबासारखी, विचित्र आणि जाडजूड झाडे, लोंबत्या केसांसारख्या मुळ्या असलेली, विविध रंगरूपांची आणि वेगवेगळ्या स्थितीत उभी असलेली दिसतात.

दीप्तैरनेकैरुग्रास्यैर्भूतैरुग्रपराक्रमैः। अशून्यमभवन्नित्यं महापारिषदैस्तथा ।। ४०.

तेथे अनेक तेजस्वी, भयंकर मुख असलेली, प्रचंड सामर्थ्यवान भूत आणि मोठे सेवक नेहमी वावरतात, त्यामुळे ते स्थान कधीच रिकामे राहत नाही.

तत्र भूतपतेर्भूता नित्यम्पूजां प्रयुञ्जते। झर्झरैः शङ्खपटहैर्भेरीडिण्डिमगोमुखैः ।। ४०.

तेथे भूतांचा स्वामी असलेल्या महादेवाच्या भूतगणांनी, झांज, शंख, ढोल, भेरी, डिंडिम आणि गोमूख यांच्या आवाजात सतत पूजा केली जाते.

रणितालसितोद्गीतै र्नित्यं वलितवर्जितैः। विस्फूर्ज्जितशतैस्तत्र पूजायुक्ता गणेश्वराः। प्रीताः पुरारिप्रमथास्तत्र क्रीडापराः सदा ।। ४०.

तेथे नेहमी सुरेल, तालबद्ध आणि निर्दोष गाणी गातात, शेकडो वाद्यांचे निनाद होत असतो. गणेश्वर पूजा करतात आणि पुरारिपूचे सेवक आनंदाने खेळण्यात मग्न असतात.

सिद्धदेवर्षिगन्धर्वयक्षनागेन्द्र पूजितः। स्थाने तस्मिन् महादेवः साक्षाल्लोकशिवः शिवः ।। ४०.

त्या स्थळी सिद्ध, देव, ऋषी, गंधर्व, यक्ष आणि नागराज यांनी महादेव, म्हणजेच जगाचा कल्याणकारी शंकर, यांची पूजा केली जाते.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम चत्वारिंशोऽध्यायः

श्रीमहालपुराणातील वायूप्रणीत 'भुवनविन्यास' नावाचा चाळीसावा अध्याय येथे संपला.

विविक्तचारुशिखरं पत्रितं शङ्खवर्चसम्। कैलासं देवभक्तानामालयं सुकृतात्मनाम् ।। ४१.

कैलास पर्वत, ज्याचे शिखर वेगळे आणि सुंदर आहे, शंखासारखे चमकत आहे, तो देवभक्तांचा आणि पुण्यात्म्यांचा निवासस्थान आहे.

तस्य कूटतटे रम्ये मध्यमे कुन्दसन्निभे। योजनानां शतायामे पञ्चाशच्च तथायतम् ।। ४२.

त्या सुंदर शिखराच्या उतारावर, मधोमध, कुंदासारखा शुभ्र प्रकाश असलेला, शंभर योजन लांब आणि पन्नास योजन रुंद असा विस्तार आहे.

सुवर्णमणिचित्राभि अनेकाभिरलंकृतम्। महाभवनमालाभिर्भूषितं नैकविस्तरम् ।। ४१.

तेथे असंख्य सोन्या-मोत्याच्या अलंकारांनी सजवलेले, मोठ्या महालांच्या रांगांनी शोभलेले, खूप मोठे आणि भव्य असे नगर आहे.

धनाध्यक्षस्य देवस्य कुबेरस्य महात्मनः। नगरन्तदनाधृष्यमृद्धियुक्तं मुदायुतम् ।। ४१.

ते धनाचे अधिपती, महात्मा कुबेर यांचे नगर आहे. ते नगर कोणालाही जिंकता येणार नाही असे, समृद्धी आणि आनंदाने भरलेले आहे.

तस्य मध्ये सभा रम्या नानाकनकमण्डिता। विपुला नाम विख्याता विपुलस्तम्भतोरणा ।। ४१.

त्या नगराच्या मध्यभागी, विविध सोन्याच्या दागिन्यांनी सजलेली, 'विपुला' नावाची प्रसिद्ध आणि भव्य सभागृह आहे, ज्याला उंच खांब आणि मोठी कमानी आहेत.