वायुपुराणम्

हरिकूटे हरिर्देवः सर्वभूतनमस्कृतः। प्रभावात्तस्य शैलोऽसौ महानाभः प्रकाशते ।। ३९.

हरिकूट पर्वतावर, सर्व जीव ज्यांना वंदन करतात असे हरि देव स्वतः वास करतात. त्यांच्या सामर्थ्यामुळे तो पर्वत मोठ्या तेजाने उजळून निघतो.

कुमुदे किन्नरावासा अञ्जने च महोरगाः। कृष्णे गन्धर्व्वनगरा महाभवनशालिनः ।। ३९.

कुमुद पर्वतावर किन्नरांचे वास्तव्य आहे; अंजनावर बलाढ्य सर्प राहतात; कृष्ण पर्वतावर गंधर्वांची नगरं आहेत, जिथे मोठमोठ्या महालांची शोभा आहे.

पाण्डुरे चारुशिखरे महाप्राकारतोरणे। विद्याधरपुरं तत्र महाभवनमालिनम् ।। ३९.

पांडुर पर्वतावर सुंदर शिखर, भक्कम तटबंदी आणि भव्य दरवाजे आहेत. तिथे विद्याधरांची नगरी आहे, जी मोठ्या महालांनी सजलेली आहे.

सहस्रशिखरे शैले दैत्यानामुग्रकर्म्मणाम्। पुराणि समुदीर्णानां सहस्रं हेममालिनाम् ।। ३९.

सहस्रशिखर पर्वतावर, उग्र कर्म करणाऱ्या दैत्यांची सोन्याने मढवलेली हजारो प्राचीन शहरे आहेत.

मुकुटे पन्नगावासा अनेकाः पर्वतोत्तमाः। पुष्पके वै मुनिगणा नित्यमेव मुदा युताः ।। ३९.

मुकुट पर्वतावर अनेक सर्प राहतात; पुष्पक पर्वतावर नेहमी आनंदात असलेले मुनीगण वास करतात.

वैवस्वतस्य सोमस्य वायोर्नागाधिपस्य च। सुपक्षे पर्वतवरे चत्वार्य्यायतनानि च ।। ३९.

सुपर्ण या श्रेष्ठ पर्वतावर, वैवस्वत, सोम, वायू आणि नागाधिपती यांच्या चार पवित्र निवासस्थानं आहेत.

गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैर्न्नागैर्विद्याधरोत्तमैः। सिद्धैर्हि तेषु स्थानेषु नित्यमिष्टः प्रपूज्यते ।। ३९.

त्या स्थळी गंधर्व, किन्नर, यक्ष, नाग, श्रेष्ठ विद्याधर आणि सिद्ध यांना नेहमी सन्मान आणि पूजा मिळते.

मर्य्यादापर्वते शुभ्रे देवकूटे निबोधत। विस्तीर्णे सिखरे तस्य कूटे गिरिवरस्य ह ।। ४०.

आता ऐका, शुभ्र मर्यादा पर्वतावर असलेल्या देवकूटाची, ज्याचं विस्तीर्ण शिखर हा श्रेष्ठ पर्वताचा कळस आहे.

समन्ताद्योजनशतं महाभवनमण्डितम्। जन्मक्षेत्रं सुपर्णस्य वैनतेयस्य धीमतः ।। ४०.

त्या प्रदेशाभोवती शंभर योजनांपर्यंत मोठ्या महालांनी सजलेलं क्षेत्र आहे, जे सुपर्ण, म्हणजेच विनतेचा बुद्धिमान पुत्र, याचं जन्मस्थान आहे.

नैकैर्महा पक्षिगणैर्गारुडैः शीग्रविक्रमैः। सम्पूर्णवीर्यसम्पन्नैर्दमनैरुरगारिभिः ।। ४०.

तिथे अनेक मोठ्या गरुडांची कळपं राहतात, जे अत्यंत वेगवान, सामर्थ्यवान आणि सर्पांना जिंकणारे आहेत.

पक्षिराजस्य भवनं प्रथमं तन्महात्मनः। महावायुप्रवेशस्य शाल्मलि द्वीपवासिनः ।। ४०.

त्या ठिकाणी पक्षीराजाचा, म्हणजेच त्या महान आत्म्याचा पहिला राजवाडा आहे; तो महावायूचं निवासस्थान आहे आणि शाल्मलीद्वीपवासी तिथे राहतात.

तस्यैव चारुमूर्ध्नस्तु कूटेषु च महर्द्धिषु। दक्षिणेषु विचित्रेषु सप्तस्वपि तु शोभिनः ।। ४०.

त्याच्या सुंदर शिखरावर, मोठ्या तेजस्वी कूटांमध्ये, दक्षिणेकडील सात अद्भुत आणि तेजस्वी शिखरं आहेत.

सन्ध्याभ्राभाः समुदिता रुक्मप्राकारतोरणाः। महाभवनमालाभिः शोभिता देवनिर्मिताः ।। ४०.

त्या सर्व शिखरांवर संध्याकाळच्या मेघांसारखी प्रभा आहे, सोन्याच्या तटबंदी आणि दरवाजे आहेत, आणि मोठ्या महालांच्या रांगा देवांनी घडविल्या आहेत.

त्रिंशद्योजनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशत्तमायताः। सप्त गन्धर्वनगरा नर नारीसमाकुलाः ।। ४०.

तेथे सात गंधर्वांची शहरे आहेत, प्रत्येकी तीस योजन रुंद आणि चाळीस योजन लांब, जिथे पुरुष आणि स्त्रियांची गर्दी आहे.

आग्नेया नाम गन्धर्वा महाबलपराक्रमाः। कुबेरानुचरा दीप्तास्तेषान्ते भवनोत्तमाः ।। ४०.

आग्नेय नावाचे गंधर्व, जे मोठ्या बळाचे आणि पराक्रमी आहेत, कुबेराचे सेवक आहेत आणि त्यांच्या राजवाड्यांची शोभा या नगरांच्या शेवटी आहे.

तस्य चोत्तरकूटेषु भुवनस्य महागिरेः। हर्म्यप्रासादबद्धं च उद्यानवनशोभितम् ।। ४०.

त्या महान पर्वताच्या उत्तरेकडील शिखरांवर, महाल आणि राजवाड्यांनी बांधलेली, बागा आणि वनांनी सजलेली एक सुंदर नगरी आहे.

पुरमाशीविषैः पुर्णं महाप्राकारतोरणम्। वादित्रशतनिर्घोषैरानन्दितवनान्तरम् ।। ४०.

ती नगरी बलाढ्य सर्पांनी भरलेली आहे, मोठ्या तटबंदी आणि दरवाजांनी सजलेली आहे, आणि तिच्या जंगलाच्या कडेला शेकडो वाद्यांच्या गजरात आनंद पसरतो.

दुष्प्रसह्यममित्राणां त्रिंशद्योजनमण्डलम्। नगरं सैंहिकेयानामुदीर्णं देवविद्विषाम्। सिद्धदेवर्षिचरितं देवकूटे निबोधत ।। ४०.

दैवतांचे कट्टर शत्रू असलेल्या सैंहिकेय राक्षसांचे नगर, देवकूट पर्वतावर वसले आहे. हे नगर तीस योजन परिघाचे असून, सिद्ध, देव आणि ऋषी यांच्या कर्तृत्वासाठी प्रसिद्ध आहे.

द्वितीये द्विजशार्दूल मर्य्यादापर्वते शुभे। महाभवनमालाभिर्नानावर्णाभिरावृतम् ।। ४०.

दुसऱ्या शुभ अशा मर्यादा नावाच्या पर्वतावर, हे द्विजश्रेष्ठा, विविध रंगांनी नटलेली आणि भव्य महालांनी सजलेली एक मोठी नगरी आहे.

सुवर्णमणिचित्राभिरनेकाभिरलंकृतम् । विशालरथ्यं दुर्धर्षं नित्यं प्रमुदितं शिवम् ।। ४०.

ही नगरी सोन्याच्या आणि मौल्यवान रत्नांच्या अलंकारांनी, विविध शोभेच्या वस्तूंनी सजलेली आहे. रुंद रस्ते, अभेद्य आणि नेहमी आनंदी व मंगलमय वातावरण असलेली आहे.

नरनारीगणाकीर्णं प्रांशुप्राकारतोरणम् । षष्टियोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ।। ४०.

या नगरीत पुरुष आणि स्त्रियांची गर्दी असते, उंच भिंती आणि भव्य दरवाजे आहेत. ती नगर रुंदीत साठ योजन आणि लांबीला शंभर योजन आहे.

नगरं कालकेयानामसुराणां दुरासदम्। देवकूटतटे रम्ये सन्निविष्टं सुदुर्जयम्। महाभ्रचयसङ्काशं सुनासन्नाम विश्रुतम् ।। ४०.

हीच कालयेक असुरांची नगरी, जवळजवळ अप्राप्य, देवकूटाच्या रम्य उतारावर वसलेली, जिंकता न येणारी, मोठ्या मेघांच्या राशीसारखी दिसणारी आणि 'सुनास' या नावाने प्रसिद्ध आहे.

तस्यैव दक्षिणे कूटे विंशद्योजनविस्तरम्। द्विषष्टियोजनायामं हेमप्राकारतोरणम् ।। ४०.

त्याच पर्वताच्या दक्षिण उतारावर, सोन्याच्या भिंती आणि दरवाजे असलेली, वीस योजन रुंद आणि बासष्ट योजन लांब अशी एक नगरी आहे.

हृष्टपुष्टावलिप्तानामावासाः कामरूपिणाम्। औत्कचानां प्रमुदितं राक्षसानां महापुरम् ।। ४०.

इथे इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणाऱ्या, आनंदी, बलवान आणि अभिमानी अशा औतक राक्षसांची ही मोठी नगरी आहे.

मध्यमे तु महाकूटे देवकूटस्य वै गिरेः । सुवर्णमणिपाषाणैश्चित्रैः श्लक्षणतरैः शुभैः। शाखाशतसहस्राद्यैर्नैकारोहसमाकुलम् ।। ४०.

देवकूट पर्वताच्या मध्यभागी, सुवर्ण आणि रत्नांनी सजलेले, गुळगुळीत आणि सुंदर असे एक अद्भुत झाड आहे. त्याला शेकडो हजारो फांद्या असून, विविध वेलींनी वेढलेले आहे.

स्रिग्ध पर्णमहामूलमनेकस्कन्धवाहनम्। रम्यं ह्यविरलच्छायं दशयोजनमण्डलम् ।। ४०.

त्या झाडाची पाने चमकदार, खोड मोठे आणि अनेक फांद्यांनी युक्त आहे. त्याची सावली सतत गडद असते आणि ते दहा योजन क्षेत्र व्यापते.

तत्र भूतवटन्नाम नानाभूतगणालयम्। महादेवस्य प्रथितं त्र्यम्बकस्य महात्मनः। दीप्तमायतनं तत्र सर्वलोकेषु विश्रुतम् ।। ४०.

तेथे 'भूतवट' नावाचे, अनेक भूतगणांचे निवासस्थान आहे. ते महादेव, त्र्यंबक या महान आत्म्याचे तेजस्वी मंदिर असून, सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे.

वराहगजसिंहर्क्षशार्दूलकरभाननैः। गृध्रोलूकमुखैश्चैव मेषोष्ट्राजमहामुखैः ।। ४०.

तेथे वराह, हत्ती, सिंह, अस्वल, वाघ, उंट, सूर्य, गिधाड, घुबड, मेंढा, उंट आणि मोठ्या सर्पांच्या मुखाचे जीव आहेत.

कदम्बैर्विकटैः स्थूलैर्लम्बकेशतनूरुहैः। नानावर्णाकृतिधरैर्नानासंस्थानसंस्थितैः ।। ४०.

तेथे कदंबासारखी, विचित्र आणि जाडजूड झाडे, लोंबत्या केसांसारख्या मुळ्या असलेली, विविध रंगरूपांची आणि वेगवेगळ्या स्थितीत उभी असलेली दिसतात.