वायुपुराणम्

तस्य पर्वतराजस्य पूर्वे पार्श्वे महोचितम्। कुमुञ्चं शैलराजानं नैकनिर्झरकन्दरम् ।। ३९.

त्या पर्वतराजाच्या पूर्वेकडील बाजूला, मोठ्या आणि शोभिवंत कुमुंच नावाचा पर्वतराज आहे, ज्यात अनेक धबधबे आणि गुहा आहेत.

तस्य धातुविचित्रेषु कूटेषु बहुविस्तराः। अष्टौ पुर्यो ह्युदीर्णाश्च दानवानां महात्मनाम् ।। ३९.

त्या विविध रंगांच्या आणि विस्तीर्ण शिखरांवर, महान दानवांच्या आठ भव्य नगरी वसलेल्या आहेत.

वज्रके पर्वते चापि अनेकशिखरोदरैः। उदीर्णा राक्षसावासा नरनारीसमाकुलाः ।। ३९.

वज्रक नावाच्या पर्वतावर, अनेक शिखरे आणि दऱ्यांनी युक्त, राक्षसांची गजबजलेली वस्ती आहे, जिथे पुरुष आणि स्त्रिया भरपूर आहेत.

नीलका नाम ते घोरा राक्षसाः कामरूपिणः। तत्र तेऽभिरता नित्यं महाबलपराक्रमाः ।। ३९.

तेथे नीलक नावाचे भयंकर, इच्छेनुसार रूप बदलू शकणारे राक्षस राहतात. ते नेहमी तिथे रममाण असतात आणि फार बलवान आहेत.

महानीलेऽपि शैलेन्द्रे पुराणि दश पञ्च च। हयाननानां विख्याताः किन्नराणां महात्मनाम् ।। ३९.

महान महानील पर्वतावर, घोड्याच्या चेहऱ्याचे, कीर्तीशाली किन्नरांचे पंधरा प्राचीन नगर प्रसिद्ध आहेत.

देवसेनो महाबाहुर्बलमिन्द्रादयस्तथा। तत्र किन्नरराजानो दशपञ्च च गर्विताः ।। ३९.

देवसेन हा महाबाहू, इंद्र व इतर, तसेच पंधरा गर्विष्ठ किन्नरराजे तिथे आहेत.

सुवर्णपार्श्वाः प्रायेण नानापर्णसमाकुलैः। बिलप्रवेशैर्नगरैः शैलेन्द्रः सोऽभ्यलंकृतः ।। ३९.

तो पर्वतराज बहुतेक सोन्याच्या बाजूंनी, विविध पानांच्या झाडांनी आणि गुहेच्या प्रवेशद्वार असलेल्या नगरींनी सजलेला आहे.

अतिदारुणा दृष्टिविषा ह्यग्निकोपा दुरासदाः। महोरगशतास्तत्र सुवर्णवशवर्तिनः ।। ३९.

त्या ठिकाणी, अतिशय भयंकर, नजरेने विष देणारे, अग्नीप्रमाणे रागीट, जवळ जाण्यास कठीण असे शेकडो मोठे सर्प सोन्याच्या अधीन आहेत.

सुनागेऽपि महाशैले दैत्यावासा- सहस्रशः। हर्म्यप्रासाद कलिलाः प्रांशुप्राकारतोरणाः ।। ३९.

सुनाग या महान पर्वतावरही, हजारो दैत्यांची घरे आहेत. ती मोठ्या प्रासादांनी, राजवाड्यांनी, उंच भिंतींनी आणि दरवाज्यांनी भरलेली आहेत.

वेणुमन्ते महाशैले विद्याधरपुरत्रयम्। त्रिंशदद्योजनविस्तीर्णं पञ्चाशद्योजनायतम् ।। ३९.

वेणुमंत या महान पर्वतावर, विद्याधरांच्या तीन नगरी आहेत, त्या तीस योजन रुंद आणि पन्नास योजन लांब आहेत.

उलूको रोमशश्चैव महानेत्रश्च वीर्यवान्। विद्याधरवरास्तत्र शक्रतुल्यपराक्रमाः ।। ३९.

उलूक, रोमश आणि पराक्रमी महान नेत्र हे विद्याधरांचे श्रेष्ठ, इंद्रासारख्या पराक्रमाचे, तिथे वास करतात.

वैकङ्के शैलशिखरे ह्यन्तःकन्दरनिर्झरे। महोच्चश्रृङ्गे रुचिरे रत्नधातुविचित्रिते ।। ३९.

वैकंक या पर्वताच्या शिखरावर, त्याच्या आतल्या गुंफा आणि धबधब्यांमध्ये, आणि त्या उंच, सुंदर, रत्नांनी झळाळणाऱ्या शिखरावर—

तत्रास्ते गारुडिर्नित्यं उरगारिर्दुरासदः। महावायुजवश्चण्डः सुग्रीवो नाम वीर्यवान् ।। ३९.

तेथे गरुड, सर्पांचा कट्टर शत्रू, महाबलवान आणि सुग्रीवासारखा प्रसिद्ध, कायम वास करतो.

महाप्रमाणै र्विक्रान्तैर्महाबलपराक्रमैः। सशैलो ह्यावृतः सर्वः पक्षिभिः पन्नगारिभिः ।। ३९.

तो संपूर्ण पर्वत आणि त्याची शिखरे, प्रचंड आकाराचे, बलवान आणि शूर, सर्पांचे शत्रू असलेल्या पक्ष्यांनी वेढलेले आहेत.

करञ्जेऽभिरतो नित्यं साक्षाद्भूतपतिः प्रभुः। वृषभाङ्को महादेवः शङ्करो योगिनां प्रभुः ।। ३९.

करंज या पर्वतावर, नेहमी आनंदी असलेले, स्वतः भूतांचे स्वामी, वृषभचिन्ह असलेले महादेव, योग्यांचा स्वामी शंकर वास करतो.

नानावेषधरैर्भूतैः प्रमथैश्च दुरासदैः। करञ्जे सानवः सर्वे ह्यवकीर्णाः समन्ततः ।। ३९.

करंज पर्वताच्या सर्व उतारांवर वेगवेगळ्या रूपातील आणि भयंकर, जिंकता न येणाऱ्या प्रमथगणांनी सर्वत्र गर्दी केली आहे.

वसुधारे वसुमतां वसूनाममितौजसाम्। अष्टावायतनान्याहुः पूजितानि महात्मनाम् ।। ३९.

वसुधारेवर, बलवान वसूंमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या महात्म्यांनी पूजलेली आठ पवित्र स्थाने आहेत असे सांगितले जाते.

रत्नधातौ गिरिवरे ऋषीणाञ्च महात्मनाम्। सप्ताश्रमाणि पुण्यानि सिद्धावासयुतानि च ।। ३९.

रत्नांनी भरलेल्या त्या उत्तम पर्वतावर, महान ऋषींची सात पुण्य आश्रमं आहेत, जिथे सिद्ध लोक वास करतात.

महाप्रजापतेः स्थानं हेमश्रृङ्गो नगोत्तमे। चतुर्वक्त्रस्य देवस्य सर्वभूतनमस्कृतम् ।। ३०.

हेमशृंग या श्रेष्ठ पर्वतावर, सर्व जीवांनी पूजलेले, चार मुख असलेल्या महाप्रजापतीचे स्थान आहे.

गजशैले भगवतो नानाभूतगणावृताः । रुद्राः प्रमुदिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृताः ।। ३९.

गजशैल या पर्वतावर, विविध जीवांच्या समूहांनी वेढलेले, सर्व जीवांनी पूजलेले आणि नेहमी आनंदी असलेले रुद्र वास करतात.

सुमेधे धातुचित्राढ्ये शैलेन्द्रे मेघसन्निभे। नैकोदरदरीवप्रनिकुञ्जैश्चोपशोभिते ।। ३९.

सुमेध या पर्वतराजावर, खनिजांनी झळाळणारा आणि मेघासारखा दिसणारा, अनेक गुंफा आणि वनांनी सजलेला—

आदित्यानां वसूनाञ्च रुद्राणाञ्चामितौजसाम्। तत्रायतनविन्यासा रम्याश्चैवाश्विनोरपि ।। ३९.

तेथे अदितीपुत्र, वसु, अमाप शक्तीचे रुद्र आणि अश्विनी यांच्या सुंदर मंदिरे आहेत.

स्थानानि सिद्धैर्देवानां स्थापितानि नगोत्तमे। तत्र पूजापरा नित्यं यक्ष गन्धर्वकिन्नराः ।। ३९.

त्या श्रेष्ठ पर्वतावर सिद्धांनी देवांची स्थाने स्थापन केली आहेत; तेथे यक्ष, गंधर्व आणि किन्नर नेहमी पूजा करण्यात मग्न असतात.

गन्धर्वनगरी स्फीता हेमकक्षे नगोत्तमे। अशीत्यामरपुर्य्याभा महाप्राकारतोरणा ।। ३९.

त्या श्रेष्ठ पर्वतावर, अस्सी अमरपुरींना तोड देणारी, भक्कम भिंती आणि तोरणांनी सजलेली, हेमकक्ष नावाची समृद्ध गंधर्वांची नगरी आहे.

सिद्धा ह्यपत्तना नाम गन्धर्वा युद्ध शालिनः। येषामधिपतिर्देवो राजराजः कपिञ्जलः ।। ३९.

तेथे अपत्तन नावाचे सिद्ध आणि युद्धकौशल्य असलेले गंधर्व आहेत, ज्यांचे अधिपती, देव, राजाराज कपींजल आहेत.

अनले राक्षसावासाः पञ्चकूटेऽपि दानवाः। ऊर्जिता देवरिपवो महाबलपराक्रमाः ।। ३९.

अनल या पर्वतावर राक्षसांचा वास आहे, आणि पंचकूटावर दानव—हे सर्व देवांचे बलाढ्य आणि पराक्रमी शत्रू आहेत.

शतश्रृङ्गे पुरशतं यक्षाणाममितौजसाम्। ताम्राभे काद्रवेयस्य तक्षकस्य पुरोत्तमम् ।। ३९.

शतशृंग या पर्वतावर, अमाप शक्तीच्या यक्षांची शंभर नगरे आहेत, आणि कद्रुपुत्र तक्षकाची तांबड्या रंगाची सर्वश्रेष्ठ नगरी आहे.

विशाखे पर्वतश्रेष्ठे नैकवप्रदरीशुभे। गुहानिरतवासस्य गुहस्यायतनं महत् ।। ३९.

विशाख या पर्वतश्रेष्ठावर, अनेक गुंफा आणि वनांनी शोभलेला, गुंफांमध्ये रमणारा गुहाचा भव्य निवास आहे.

श्वेतोदरे महाशैले महाभवनमण्डिते। पुरं गरुढपुत्रस्य सुनाभस्य महात्मनः ।। ३९.

श्वेतोदर या महान पर्वतावर, सुंदर महालांनी सजलेली, गरुडपुत्र सु्नाभ या महात्म्याचे नगर आहे.