वायुपुराणम्

तौ तु तं पितरं दृष्ट्वा बलवन्तौ त्वरान्वितौ । मातुरेव पुनस्वाङ्के प्रलपेतां स्वमायया ॥ ८.

पण वडिलांना पाहताच, दोन्ही बळकट आणि वेगवान मुले पुन्हा आपल्या आईच्या मांडीवर जाऊन बसली आणि आपल्या सामर्थ्याने रडू लागली.

अथोऽब्रवीदृषिर्भार्यामावाभ्यामुक्तवत्यसि । पूर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन तथैवाभ्यां व्यतिक्रमम् ॥ ८.

मग ऋषीने आपल्या पत्नीला विचारले, 'तू याआधी आमच्याशी बोललीस आहेस. आता जशी खरी गोष्ट आहे, तशीच पुन्हा आम्हाला हा अपराध कसा झाला ते सांग.'

मातुलं भजते पुत्रः पितॄन् भजति कन्यका। यथाशीला भवेन्माता तथाशीलो भवेत् सुतः ॥ ८.

मुलगा मामा कडे वळतो, मुलगी वडिलांकडे वळते; जशी आईची वृत्ती, तशीच मुलाची वृत्ती असते.

यद्वर्णा तु भवेद्भूमिस्तद्वर्णं सलिलं ध्रुवम्। मातॄणां शीलदोषेण तथा शीलगुणैः पुनः। विभिन्नास्तु प्रजाः सर्वास्तथा ख्यातिवशेन च ॥ ८.

मातीचा रंग जसा असेल, तसाच पाण्याचा रंग असतो. आईच्या स्वभावातील दोष किंवा गुणांमुळे सर्व प्रजाती वेगळ्या होतात, तसेच त्यांच्या कीर्तीमुळेही.

बलशीलादिभिस्तासामदितिर्धर्मतत्परा। धर्मशीलादिभिश्चैव प्रबोधबलशालिनी ॥ ८.

त्यांपैकी अदिती ही नेहमी धर्मनिष्ठ आहे, तिच्यात बळ, चांगला स्वभाव आणि इतर गुण आहेत. धर्म, स्वभाव आणि इतर गुणांमुळे ती ज्ञान आणि बळाने परिपूर्ण आहे.

(गन्धशीला दितिश्चैव प्रवार्ध्ययनशालिनी।) गीतशीला तथाऽरिष्टा मायाशीला दनुः स्मृता। विनता तु पुनर्द्देवी वैहायसगतिप्रिया ॥ ८.

गंधशील, दिती आणि प्रवर्ध्ययन या त्यांच्या स्वभावासाठी ओळखल्या जातात; गीतशील आणि अरिष्टा, माया-शील म्हणजेच दनू अशी स्मरणात आहे; आणि विनता ही देवता आकाशात विहरण्याचा आनंद घेणारी आहे.

तपोमयेन शीलेन सुरभिः समलंकृता। क्रोधशीला तथा कद्रूः क्रोधेनासुखशीलका ॥ ८.

सुरभी ही तपस्वी स्वभावाने सजलेली आहे; कद्रूचा स्वभाव रागी आहे, आणि तिच्या रागामुळे ती नेहमीच अस्वस्थ असते.

दनायुषायाः शीलं वै वैरनुग्रह लक्षणम्। त्वञ्च देवि महाभागे क्रोधशीला मतासि मे ॥ ८.

दनूच्या मुलांचा स्वभाव नेहमीच वैरभावाकडे झुकणारा असतो; आणि हे देवी, तूही माझ्या मते रागी स्वभावाची आहेस.

इत्येतानि सशीलानि स्वभावाल्लोकनान्नृणाम्। कर्मतो यत्नतो बुद्ध्या रूपतो बलतस्तथा। क्षमातश्चैव भिन्नानि भावितार्थबलेन च ॥ ८.

हे सर्व स्वभाव माणसांच्या जन्मजात गुणांमधून, निरीक्षणातून, कर्मातून, प्रयत्नातून, बुध्दीमत्तेतून, रूपातून, ताकदीतून, सहनशीलतेतून आणि मनाच्या ठामपणातून वेगवेगळे निर्माण होतात.

रजःसत्त्वतमोवृत्तेर्विश्वरूपाः स्वभावतः। मातुलन्त्वनुयातास्ते पुत्रका गुणवृत्तिभिः ॥ ८.

रज, सत्त्व आणि तम या गुणांच्या प्रभावामुळे त्यांचे स्वभाव वेगवेगळे होतात; आणि त्यांच्या मुलांनी आईच्या गुणधर्मांचा वारसा घेतलेला असतो.

इत्येवमुक्त्वा भगवान् खशामप्रतिमां तदा। पुत्रावाहूय साम्ना वै चक्रे सोममभीतयः ॥ ८.

असे सांगून, त्या वेळी भगवंताने अद्वितीय खशामा हिला बोलावले आणि सौम्य शब्दांनी सोमाला निर्भय केले.

ताभ्याञ्च यत् कृतं तस्यास्तदाचष्ट तदा खशा। मात्रा यथा समाख्यातं कर्म ताभ्यां पृथक् पृथक्। तेन धात्वर्थयोगेन तत्त्वदर्शी चकार ह ॥ ८.

त्या दोघींनी जे काही केले, ते खशामाने सांगितले; त्यांच्या आईने जसे सांगितले, तसे दोघींची कृत्ये वेगवेगळी स्पष्ट केली; आणि सत्यदर्शी ऋषीने त्याचा अर्थ मूळ शब्दांच्या अर्थानुसार लावला.

यक्ष इत्येष धातुर्वै खादने कृषणे च सः। यक्षयेत्युक्तवान् यस्मात् तस्माद्यक्षो भवत्ययम् ॥ ८.

'यक्ष' हा शब्द खाणे आणि कृश होणे या अर्थाने वापरला जातो; कारण त्याने 'यक्ष' असे म्हटले, म्हणून त्याला यक्ष म्हणतात.

रक्ष इत्येष धातुर्यः पालने स विभाव्यते। उक्तवांश्चैव यस्मात्तु रक्ष मे मातरं खशाम्। नाम्नाऽयं राक्षसस्तस्मात् भविष्यति तवात्मजः ॥ ८.

'रक्ष' हा शब्द राखणे या अर्थाने ओळखला जातो; आणि त्याने 'माझ्या आईचे रक्षण कर, खशा' असे म्हटले, म्हणून तुझा मुलगा 'राक्षस' या नावाने ओळखला जाईल.

स तदा तद्विधान् दृष्ट्वा विस्मितः परिमृग्य च। तयोः प्रादिशदाहारं प्रजापतिरसृग्वसे ॥ ८.

ते सर्व पाहून आणि नीट विचार करून, प्रजापतीने त्यांना अन्न दिले.

पिता तौ क्षुधितौ दृष्ट्वा वरञ्चेमं तयोर्ददौ। युवयोर्हस्तसंस्पर्शो नक्तमेन तु सर्वशः ॥ ८.

त्यांचा पिता, त्यांना उपाशी पाहून, असा वर दिला की, तुम्ही दोघे रात्रीच अन्नाला हात लावू शकता आणि ते पूर्णपणे फक्त रात्रीच मिळेल.

नक्ताहारविहारौ च दिवा स्वप्नोपभोगिनौ। नक्तञ्चैव बलीयांसौ दिवा सुप्तावुभौ युवाम् ॥ ८.

रात्री अन्न खाणे आणि संचार करणे, दिवसा झोपेचा आनंद घेणे, तुम्ही दोघे रात्री अधिक बलवान राहाल आणि दिवसा झोपून राहाल.

मातरं रक्षतञ्चैव धर्मश्चैवानुशिष्यताम्। इत्युक्त्वा कश्यपः पुत्रौ तत्रैवान्तरधीयत ॥ ८.

आईचे रक्षण करा आणि धर्माचे पालन करा; असे सांगून कश्यपाने आपल्या मुलांना उपदेश केला आणि तेथून अदृश्य झाला.

गते पितरि तौ वीरौ निसर्गादेव दारुणौ। विपर्ययेण वर्त्तन्तौ किम्भक्षौ प्राणिहिंसकौ ॥ ८.

वडील निघून गेल्यावर, ते दोघे वीर स्वभावानेच कठोर बनले; उलट वागू लागले, मांस खाऊ लागले आणि जीवांना त्रास देऊ लागले.

महाबलौ महासत्त्वौ महाकायौ दुरासदौ। मायाविनौ च दृश्यौ तावन्तर्द्धानगतावुभौ ॥ ८.

ते दोघे प्रचंड बळवान, मोठ्या शरीराचे, जवळ जाण्यास कठीण, मायावी आणि इच्छेनुसार दिसणारे, असे अदृश्य झाले.

तौ कामरूपिणौ घोरौ विकृताज्ञौ स्वभावतः। रूपानुरूपैराहारैः प्रभवेतामुभावपि ॥ ८.

ते दोघे भीषण, इच्छेनुसार कोणतेही रूप घेणारे, स्वभावाने विकृत, आणि आपल्या रूपाला योग्य असे अन्न मिळवून शक्तिशाली राहतात.

देवा सुरानृषींश्चैव गन्धर्वान् किन्नरानपि। पिशाचांश्च मनुष्यांश्च पन्नगान् पक्षिणः पशून् ॥ ८.

देव, दिव्य ऋषी, गंधर्व, किन्नर, पिशाच, माणसे, सर्प, पक्षी आणि पशु—

भक्षार्थमपि लिप्सन्तौ सर्वतस्तौ निशाचरौ। इन्द्रेण तु वरौ चैव धृतौ दत्त्वा सुवध्यताम् ॥ ८.

अन्नासाठी ते दोघे निशाचर सर्वत्र या सर्वांचा शोध घेतात; पण इंद्राने त्यांना असा वर दिला की, ते सहज मारता येतील आणि त्यांची मर्यादा ठेवली.

यक्षस्तु न कदाचिद्वै निशीथै ह्येककश्चिरम्। आहारं स परीप्सन् वै शब्देनानुचचार ह ॥ ८.

पण तो यक्ष कधीही रात्री एकटाच फार वेळ भटकत नसे; तो अन्नाच्या शोधात गेला की आवाज करत फिरत असे.

आससाद पिशाचौ द्वौ जन्तुचण्डौ च तावुभौ। पिङ्गाक्षावूर्द्ध्वरोमाणौ वृत्ताक्षौ तु सुदारूणौ ॥ ८.

तेव्हा त्याला दोन पिशाच्च भेटले, दोघेही भयंकर, पिंगट डोळ्यांचे, अंगावर केस उभे राहिलेले, गोल डोळ्यांचे आणि अतिशय भीतीदायक.

असृङ्मांसवसाहारौ पुरुषादौ महाबलौ। कन्याभ्यां सहितौ तौ तु ताभ्यां प्रियचिकीर्षया ॥ ८.

ते रक्त, मांस आणि चरबी खाणारे, बलाढ्य नरभक्षक होते. ते दोघेही दोन कन्यांसोबत, त्यांना आनंद देण्यासाठी, एकत्र होते.

द्वे कन्ये कामरूपिण्यौ तदाचारे च ते शुभे। आहारार्थमटन्तौ तौ कन्याभ्यां सहितावुभौ ॥ ८.

त्या दोन कन्या इच्छेनुसार रूप बदलू शकणाऱ्या आणि चांगल्या वागणाऱ्या होत्या. त्या दोघीही त्यांच्या सोबत अन्नाच्या शोधात भटकत होत्या.

तेऽपश्यन् राक्षसं तत्र कामरूपं महाबलम्। सहसा सन्निपाते तु दृष्ट्वा चैव परस्परम् ॥ ८.

तेथे त्यांनी एक राक्षस पाहिला, जो इच्छेनुसार रूप बदलू शकणारा आणि बलाढ्य होता. अचानक एकत्र आल्यावर त्यांनी एकमेकांना पाहिले.

रक्षमाणौ ततोऽन्योन्यं परस्परजिघृक्षवः। पितरावूचतुः कन्ये युवामानयत द्रुतम् ॥ ८.

तेव्हा एकमेकांना पकडण्याची आणि स्वतःचे रक्षण करण्याची इच्छा ठेवून, त्या दोघा पित्यांनी कन्यांना सांगितले, 'लवकर त्याला इथे आणा!'