वायुपुराणम्

इत्येता ह्यन्तरद्रोण्यो दक्षिणे परिकीर्तिताः। यथानुपूर्वमखिलाः सिद्धसङ्घनिषेविताः ।। ३८.

अशा प्रकारे दक्षिणेकडील या सर्व अंतर्गत दऱ्या, जशा आहेत तशाच, सिद्धांच्या समुदायांनी वावरलेल्या, सांगितल्या गेल्या.

पश्विमायां दिशितथा येऽन्तरद्रोणिविस्तराः। तान् वर्ण्यमानांस्तत्वेन श्रृणुतेमान् द्विजोत्तमाः ।। ३८.

आता, श्रेष्ठ द्विजांनो, पश्चिम दिशेतील अंतर्गत दऱ्या आणि त्यांचा विस्तार मी जसा आहे तसा सांगतो, ते नीट ऐका.

अन्तराले गिरौ तस्मिन् सुवक्षः शिखिशैलयोः। समन्ताद्योजनशतमेकभूमं शिलातलम् ।। ३८.

त्या सुवक्ष आणि शिखिशैल या पर्वतांच्या मध्ये, चारही बाजूंनी शंभर योजनांची एकसंध खडकाळ भूमी आहे.

नित्यतप्तं महाघोरं दुःस्पर्शं रोमहर्षणम्। अगम्यं सर्वसत्त्वानामीश्वराणां सुदारुणम् ।। ३८.

ती भूमी नेहमी तापलेली, अत्यंत भयंकर, स्पर्शास कठीण, अंगावर काटा आणणारी, सर्व जीवांसाठी अगम्य आणि देवांसाठीही अत्यंत भयानक आहे.

मध्ये तस्यां शिलास्थल्यां त्रिंशद्योजनमण्डलम्। ज्वालासहस्रकलिलं वह्निस्थानं सुदारुणम् ।। ३८.

त्या खडकाळ भूमीच्या मध्यभागी तीस योजन व्यासाचा, हजारो ज्वाळांनी भरलेला, अत्यंत भयंकर अग्निचा प्रदेश आहे.

अनिन्धनस्तत्र सदा ज्वालामाली विभावसुः। ज्वलत्येष सदा देवः शश्वत्तत्र हुताशनः ।। ३८.

तेथे अग्निदेव नेहमी इंधनाशिवाय जळत राहतो, त्याच्या ज्वाळा सर्वत्र पसरतात; तो शाश्वत अग्नि तिथे सदैव प्रज्वलित असतो.

अधिदेवकृते योऽसावग्नेर्भागो विधीयते। स तत्र ज्वलते नित्यं लोकसंवर्त्तकोऽनलः ।। ३८.

देवतांसाठी नेमलेला जो अग्निचा भाग आहे, तो तिथे सदैव जळत राहतो; तोच हा लोकांचा संहार करणारा अग्नि आहे.

अन्तरे शैलवरयोर्देवा वापि तयोः शुभाः । मातुलुङ्गस्थली तत्र ह्यायामाद्दशयोजना ।। ३८.

त्या दोन उत्तम पर्वतांच्या मध्ये, किंवा कदाचित देवतांमध्ये, दहा योजन लांब माठुळुंगांची भूमी आहे.

मधुव्यञ्जनसंस्थानैः सुरसैः कनकप्रभैः। फलैः परिणतैः सर्वा शोभिता सा महास्थली ।। ३८.

ती महान भूमी मधासारख्या स्वादाची, सुवासिक आणि सोन्यासारख्या तेजस्वी, पिकलेल्या फळांनी सर्वत्र शोभलेली आहे.

तत्राश्रमं महा पुण्यं सिद्धसङ्घनिषेवितम्। बृहस्पतेः प्रमुदितं सर्वकामगुणैर्युतम् ।। ३८.

तेथे एक अत्यंत पवित्र आश्रम आहे, जिथे सिद्धांचे समुदाय नेहमी येतात. तो बृहस्पतीच्या निवासासारखा आनंदी असून सर्व इच्छित गुणांनी युक्त आहे.

तथैव शैलवरयोः कुमुदाञ्जनयोरपि। अन्तरे केसरद्रोणी ह्यनेकायाम योजना ।। ३८.

त्याचप्रमाणे कुमुद आणि अंजन या दोन श्रेष्ठ पर्वतांच्या मध्ये, केसरद्रोणी नावाची एक दरी आहे, जी अनेक योजन लांब पसरली आहे.

द्विबाहुपरिणाहैस्तैस्त्रिहस्तायतविस्तृतैः। चन्द्रांशुवर्णैर्व्याकोशैर्मत्तषट्पदनादितैः ।। ३८.

तेथे झाडांच्या खोडाचा घेर दोन भुजांएवढा असून, उंची आणि रुंदी प्रत्येकी तीन हस्त आहे. त्यांच्या फांद्या चंद्रकिरणांसारख्या चमकत असून, मदमस्त भुंगे सतत गुणगुणत असतात.

मधुसर्पीरजः पृक्तैर्महागन्धैर्मनोहरैः। शबलं तद्वनं भाति कुसुमैः सर्वकालजैः ।। ३८.

ते जंगल सर्व ऋतूंमध्ये फुलणाऱ्या रंगीबेरंगी फुलांनी शोभून दिसते, मध, तुप आणि पराग यांच्या सुगंधाने मनमोहक झाले आहे.

तत्र विष्णोः सुरगुरोर्दीप्तमायतनं महत्। प्रकाशन्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृतम् ।। ३८.

तेथे विष्णू, देवांचे गुरु, यांचे तेजस्वी आणि भव्य मंदिर आहे, जे तीनही लोकांत प्रसिद्ध असून सर्व लोक त्याला वंदन करतात.

अन्तरे शैलवरयोः कृष्णपाण्डुरयोरपि। त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं नवत्यायतयोजनम् ।। ३८.

कृष्ण आणि पांडुर या दोन श्रेष्ठ पर्वतांच्या मध्ये, तीस योजन रुंद आणि नव्वद योजन लांब असे एक विस्तीर्ण क्षेत्र आहे.

श्लक्ष्णमेकशिलं देशं वृक्षवीरुद्विवर्जितम् । सुखपादप्रचा रञ्च निम्नोन्नतविवर्जितम् ।। ३८.

तो प्रदेश एकसंध गुळगुळीत दगडाचा बनलेला असून, झाडे किंवा झुडपे नाहीत. चालायला सुखद असून, कुठेही उतार किंवा चढ नाही.

मध्ये तु सरसस्तस्य रम्या तु स्थलपद्मिनी। सहस्रपत्रैर्व्याकोशैः छत्रमात्रैरलङ्कृता ।। ३८.

त्या सरोवराच्या मध्यभागी एक सुंदर स्थलपद्मिनी आहे, जिथे छत्राएवढ्या आकाराच्या, हजार पाकळ्यांच्या कमळांनी ती शोभली आहे.

पुण्डरीकैर्महापद्मै रुचिरैर्गन्धशालिभिः । शतपत्रैश्च विकचैरुत्पलैर्नीलपत्रकैः ।। ३८.

तेथे पांढरी कमळे, मोठी लाल कमळे, मनमोहक सुगंधी फुले, शंभर पाकळ्यांची पूर्ण उमललेली फुले आणि निळ्या पानांची निलकमळे आहेत.

मदोत्कटैर्मधुकरैर्भ्रमरैश्च मदोत्कटैः। मृदुगद्घदकण्ठानां किन्नराणाञ्च निस्वनैः ।। ३८.

तेथे मदमस्त मधमाशा आणि भ्रमर भरलेले आहेत, तसेच मृदू आणि गोड आवाजात गाणारे किन्नरांचे स्वर सतत ऐकू येतात.

उपगीतपद्मखण्डाढ्या विस्तीर्णा स्थलपद्मिनी। यक्षगन्धर्वचरिता सिद्धचारणसेविता ।। ३८.

ती विस्तीर्ण स्थलपद्मिनी, फुलांच्या गटांनी समृद्ध, यक्ष आणि गंधर्व यांच्या गाण्यांनी आणि सिद्ध, चारण यांच्या सेवेत नेहमी असते.

मध्ये तस्याश्च पद्मिन्याः पञ्चयोजनमण्डलः। न्यग्रोधो विपुलस्कन्धो ह्यनेकारोहिमण्डितः ।। ३८.

त्या पॅड्मिनीच्या मध्यभागी, पाच योजन विस्ताराचा, मोठ्या खोडाचा आणि अनेक चढणाऱ्यांनी सजलेला एक वटवृक्ष आहे.

तत्र चन्द्रप्रभः श्रीमान् पूर्णचन्द्रनिभानन)। सहस्रवदनो देवो नीलवासाः सुरारिहा ।। ३८.

तेथे तेजस्वी चंद्रप्रभा, ज्याचे मुख पूर्ण चंद्रासारखे आहे, हजार डोक्यांचा देव, निळे वस्त्र परिधान केलेला, देवांच्या शत्रूंचा संहार करणारा, वास करतो.

पद्म माल्यधरस्थल्यां महाभागोऽपराजितः। इज्यते यक्षगन्धर्वैर्विद्याधरगणैस्तथा ।। ३८.

त्या कमळमालांनी सुशोभित भूमीवर, तो महाभाग आणि अजिंक्य, यक्ष, गंधर्व आणि विद्याधरांच्या समुदायाने पूजिला जातो.

तस्मिन्नायतने साक्षादनादिनिधनो हरिः। पद्मोपहारौर्विविधै रिज्यते सिद्धचारणैः ।। ३८.

त्या मंदिरात, आद्य आणि अमर हरि, सिद्ध आणि चारण यांच्या विविध कमळांच्या अर्पणांनी प्रत्यक्ष पूजिला जातो.

तदनन्तसदो नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम्। पद्ममालावलम्बाभिर्मालाभिरुपशोभितम् ।। ३८.

ते स्थान सर्व लोकांत अनंतसद म्हणून प्रसिद्ध आहे, आणि कमळांच्या माळांनी, जी एकमेकांना लटकलेल्या आहेत, सुशोभित आहे.

तथा सहस्रशिखरकुमुदस्यान्तरेण च। पञ्चाशद्योजनायामं त्रिंशद्योजनविस्तरम् । इषुक्षेपोच्चशिखरं नानाविहगसेवितम् ।। ३८.

त्याचप्रमाणे, हजार शिखर असलेल्या कुमुद पर्वताच्या मध्ये, पन्नास योजन लांब आणि तीस योजन रुंद असे एक क्षेत्र आहे, जिथे बाण जिथपर्यंत जाऊ शकतो तितक्या उंच शिखरे असून, विविध पक्षी तेथे वावरतात.

महागन्धैर्महास्वादैर्गजदेहनिभैः फलैः। मधुस्रवैर्महावृक्षैरुपेतं तत् समन्ततः ।। ३८.

तो परिसर सर्व बाजूंनी मोठ्या झाडांनी वेढलेला आहे, ज्यावर हत्तीच्या देहाएवढी, सुगंधी, स्वादिष्ट आणि मध टपकत असलेली फळे लागतात.

तत्राश्रमं महापुण्यं देवर्षिगणसेवितम्। शुक्रस्य प्रथितं तत्र भास्वरं पुण्यकर्मणः ।। ३८.

तेथे एक अत्यंत पवित्र आश्रम आहे, जिथे अनेक देवर्षी नेहमी येतात. तो आश्रम शुक्राचा म्हणून प्रसिद्ध आहे, त्याच्या पुण्यकर्मामुळे तो तेजस्वी आणि ख्यातनाम झाला आहे.

शङ्कुकूटस्य शैलस्य वृषभस्यान्तरेण च। परूषकस्थली रम्या ह्यनेकायतयोजना ।। ३८.

शंकुकूट आणि वृषभ या पर्वतांच्या मधोमध, अनेक योजनांपर्यंत पसरलेली रम्य परूषकाची मैदाने आहेत.