वायुपुराणम्

वेणुमन्तस्य शैलस्य सुमेधस्योत्तरेण च। सहस्रयोजनायामं विस्तीर्णं शतयोजनम् ।। ३७.

वेणुमंत आणि सुमेध या उत्तम पर्वतांच्या उत्तरेला, हजार योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद अशी मोठी भूमी आहे.

वृक्षगुल्मलतागुच्छैः सर्ववीरुद्भिरीरितम्। दूर्वाप्रस्तारमेवाथ सर्वसत्वविवर्जितम् ।। ३७.

ती भूमी उंच झाडे, झुडपे, वेलींनी आणि सर्व प्रकारच्या वनस्पतींनी आच्छादलेली आहे, पण ती दुर्वा गवताचा गालिचा असून, तिथे कोणतेही सजीव नाहीत.

तथा निषधशैलस्य देवशैलस्य चोत्तरे। सहस्रयोजनायामा शतयोजनविस्तृता ।। ३७.

तसेच, निशध आणि देव या पर्वतांच्या उत्तरेला, हजार योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद अशी भूमी आहे.

सवांह्येकशिला भूमिर्वृक्षवीरुद्विवर्जिता। आप्लुता पादमात्रेण ह्युदकेन समन्ततः ।। ३७.

ती भूमी एकच मोठी शिळा असून, झाडे आणि वनस्पती नसलेली आहे. सर्व बाजूंनी पावलाभर पाण्याने झाकलेली आहे.

इत्येता ह्यन्तरद्रोण्यो नानाकाराः प्रकीर्त्तिताः। मेरोः पूर्वेण विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः ।। ३७.

म्हणून, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, मेरूच्या पूर्वेला असलेल्या विविध अंतर्गत दऱ्या योग्य क्रमाने सांगितल्या आहेत.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

या प्रकारे, श्रीमहालपुराणातील वायूद्वारे सांगितलेल्या 'भुवनविन्यास' नावाच्या सत्तेतीसाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.

अतः परं प्रवक्ष्यामि दक्षिणान्दिशमाश्रिताः। या द्रोण्यः सिद्धचरिताः शृणु ता ह्यनुपूर्वशः ।। ३८.

आता मी दक्षिण दिशेला असलेल्या, सिद्ध लोकांनी वास केलेल्या दऱ्या क्रमाने सांगतो, नीट ऐका.

शिशिरस्याचलेन्द्रस्य पतङ्गस्यान्तरेण च। श्लक्ष्णभूमिश्रिया युक्तं लतालिङ्गितपादपम् ।। ३८.

शिशिर आणि पतंग या पर्वतांच्या मध्ये, गुळगुळीत आणि सुंदर भूमी आहे, जिथे वेलींनी झाडांना वेढले आहे.

पृथुक्षेपोच्चशिखरैः पादपैरुपशोभितम्। उदुम्बरवनं रम्यं पक्षिसङ्घनिषेवितम् ।। ३८.

रुंद आणि उंच शिखर असलेल्या झाडांनी सजलेले, पक्ष्यांच्या थव्यांनी गजबजलेले, रम्य उडुंबराचे वन तिथे आहे.

पक्वैर्विद्रुमसङ्काशै र्मधुपूर्णैर्मनोरमैः। ज्वलितं तद्वनं भाति महाकुम्भोपमैः फलैः ।। ३८.

त्या वनात, पिकलेली, प्रवाळासारखी लाल, मधाने भरलेली, मनाला आनंद देणारी आणि मोठ्या घटासारखी फळे चमकत आहेत.

तत् सिद्धयक्षगन्धर्वाः किन्नरा उरगास्तथा। विद्याधराश्च मुदिता उपजीवन्ति नित्यशः ।। ३८.

त्या ठिकाणी सिद्ध, यक्ष, गंधर्व, किन्नर, नाग आणि विद्याधर हे सर्व आनंदाने नेहमी वास करतात.

प्रसन्नस्वादुसलिलास्तत्र नद्यो बहूदकाः। सुरसामलतोयास्ताः सरांसि च समन्ततः ।। ३८.

तिथे स्वच्छ, गोड आणि भरपूर पाण्याच्या नद्या आहेत, ज्यांचे पाणी सुरसा आणि अमळा यांनी मिसळलेले आहे, आणि सर्व बाजूंना तलाव आहेत.

तत्राश्रमं भगवतः कर्द्दमस्य प्रजापतेः। रम्यं सुरगणाकीर्णं सर्वतश्चित्रकाननम्। समन्ताद्योजनशतं तद्वनं परिमण्डलम् ।। ३८.

तिथे प्रजापती कर्दम ऋषींचा रम्य आश्रम आहे, देवांच्या समूहांनी भरलेला, सर्व बाजूंनी सुंदर अरण्यांनी वेढलेला, आणि ते वन पूर्णपणे गोलाकार असून, चारही बाजूंना शंभर योजन विस्तारले आहे.

ताम्रवर्णस्य शैलस्य पतङ्गस्यान्तरेण तु। शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् ।। ३८.

तांबड्या रंगाच्या डोंगराचा आणि पतंग नावाच्या पर्वताचा मधे, शंभर योजन रुंद आणि दोनशे योजन लांब अशी एक विस्तीर्ण भूमी आहे.

तरुणादित्यसङ्काशैः पुण्डरीकैः समन्ततः। सहस्रपत्रैर्विकचैर्महापद्मैरलङ्कृतम् ।। ३८.

ती भूमी सर्व बाजूंनी उमललेल्या, हजार पाकळ्यांच्या कमळांनी आणि मोठ्या कमळांनी, जे उगवत्या सूर्यासारखे तेजस्वी आहेत, सुंदर सजलेली आहे.

तथा भ्रमरसंलीनैः शतपत्रैः सुगन्धिभिः। प्रफुल्ल्लैः शोभितजलं रक्तनीलैर्महोत्पलैः ।। ३८.

त्या पाण्यात सुगंधी, फुललेल्या, लाल आणि निळ्या कमळांनी, तसेच मधमाशांनी भरलेल्या शतदल कमळांनी, पाण्याचे सौंदर्य खुलले आहे.

सरोवरं महापुण्यं देवदानवसेवितम्। महोरगैरध्युषितं नीलजाल विभूषितम् ।। ३८.

तेथे एक मोठे आणि पुण्यवान सरोवर आहे, जिथे देव आणि दैत्य येतात, मोठे सर्प राहतात आणि निळ्या कुमुदिनींच्या गुच्छांनी ते सजलेले आहे.

तस्य मध्ये जनपदो ह्यायतः शतयोजनः। त्रिंशद्योजनविस्तीर्णो रक्तधातुविभूषितः ।। ३८.

त्या सरोवराच्या मध्यभागी, शंभर योजन लांब आणि तीस योजन रुंद असा एक वसाहत आहे, जी लाल खनिजांनी सजलेली आहे.

तस्योपरि महारम्या प्रांशु प्राकारतोरणा। नरनारीगणाकीर्णा स्फीता विभवविस्तरैः ।। ३८.

त्या वसाहतीवर एक सुंदर, उंच तटबंदी आणि भव्य दरवाजे असलेली नगरी आहे, जिथे पुरुष आणि स्त्रियांची गर्दी आहे आणि संपत्तीने ती फुललेली आहे.

वलभीकूटनिर्व्यूहैर्मणिभक्तिविचित्रितैः। रत्नचित्रार्पिततलैः श्लक्ष्णचित्रोत्तरच्छदैः ।। ३८.

त्या नगरीतील महाल विविध मनोऱ्यांनी, रत्नांनी सजलेले आहेत, त्यांच्या जमिनी रत्नांनी मांडलेल्या आहेत आणि गुळगुळीत, रंगीबेरंगी पडद्यांनी झाकलेल्या आहेत.

महाभवनमालाभिर्महाप्रांशुभिरुत्तमैः। विद्याधरपुरं तत्र शोभते भ्राजयच्छुभम् ।। ३८.

तेथे विद्या धरणाऱ्यांची नगरी आहे, जी उंच आणि भव्य राजवाड्यांच्या रांगांनी तेजाने झळकत आहे.

विद्याधरपतिस्तत्र पुलोमा तत्र विश्रुतः। चित्रवेषधरः स्रग्वी माहेन्द्रसदृशद्युतिः ।। ३८.

त्या नगरीत विद्या धरणाऱ्यांचा प्रसिद्ध राजा पुलोमा राहतो, तो फुलांच्या माळांनी आणि रंगीबेरंगी वस्त्रांनी सजलेला असून, त्याचे तेज महेंद्रासारखे आहे.

दीप्तानां चित्रवेषाणां सूर्यप्रतिमतेजसाम्। विद्याधरसहस्राणामनेकेषां स राजराट् ।। ३८.

तो हजारो विद्या धरणाऱ्यांचा राजा आहे, जे सर्व तेजस्वी रूपाचे, सुंदर वस्त्रधारी आणि सूर्याप्रमाणे तेज असलेले आहेत.

विशाखस्याचलेन्द्रस्य पतङ्गस्यान्तरेण च। सरसस्ताम्रवर्णस्य पूर्वे तीरे परिश्रुतम् ।। ३८.

विशाख नावाच्या पर्वताच्या आणि पतंग पर्वताच्या मधे, तांबड्या रंगाच्या सरोवराच्या पूर्व किनाऱ्यावर एक प्रसिद्ध भूमी आहे.

पञ्चेषुक्षेपणैर्विद्धं सुशाखं वर्णशोभितम् । सर्व कालफलं तत्र स्फीतं चाम्रवणं महत् ।। ३८.

तेथे एक मोठे आणि भरभराटीचे आंब्यांचे वन आहे, त्याच्या झाडांना सुंदर फांद्या आहेत, सर्व ऋतूंमध्ये फळे येतात आणि त्या झाडांवर पाच बाण लागले आहेत.

फलैः कनकसङ्काशैर्महास्वादैः सुगन्धिभिः। महाकुम्भप्रमाणैश्चातनुशाखैः समन्ततः ।। ३८.

त्या आंब्यांची फळे सोन्यासारखी दिसतात, अतिशय गोड, सुगंधी आणि मोठ्या मडक्याएवढी आहेत, आणि त्यांच्या फांद्या सर्व दिशांना पसरलेल्या आहेत.

गन्धर्वकिन्नरा यक्षा नागा विद्याधरास्तथा। पिबन्त्याम्ररसं तत्र सुस्वादुं ह्यमृतोपमम् ।। ३८.

त्या ठिकाणी गंधर्व, किन्नर, यक्ष, नाग आणि विद्या धरणारे सर्वजण त्या आंब्याचा रस पितात, जो अत्यंत गोड आणि अमृतासारखा आहे.

तत्राम्ररसपीतानां मुदितानां महात्मनाम्। श्रूयन्ते हृष्ट पुष्टानां नादास्तस्मिन् महावने ।। ३८.

त्या मोठ्या वनात, आंब्याचा रस प्यायल्यावर आनंदी आणि तृप्त झालेल्या त्या महान आत्म्यांचे हर्षोल्हासाने भरलेले आवाज ऐकू येतात.

सुमूलस्याचलेन्द्रस्य वसुधारस्य चान्तरे। समा सुरभिपूर्णाढ्या विहङ्गैरुपशोभिता ।। ३८.

पर्वताच्या मुळाशी आणि वसुंधारा यांच्या मधे, एक सुगंधाने भरलेली आणि पक्ष्यांनी सजलेली भूमी आहे.