वायुपुराणम्

विकङ्कस्याचलेन्द्रस्य मणिशैलस्य चान्तरे। शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् ।। ३७.

विकंक आणि मणिशैल या पर्वतांच्या मध्ये शंभर योजन रुंद आणि दोनशे योजन लांब एक विशाल वन आहे.

विपुलञ्चम्पकवनं सिद्धचारणसेवितम्। पुष्पलक्ष्म्यावृतं भाति ज्वलन्तमिव नित्यदा ।। ३७.

ते मोठे चंपकाचे वन आहे, जिथे सिद्ध आणि चारण वावरतात. ते नेहमी फुलांच्या शोभेने झगमगत असून, जणू काही ते सतत प्रज्वलित आहे.

अर्द्धक्रोशोच्चशिखरैर्महास्कन्धैः पलाशिभिः । प्रफुल्लशाखाशिखरैः पिञ्जरं भाति तद्वनम् ।। ३७.

त्या वनात अर्धा क्रोश उंच शिखरे असलेली, मोठ्या खोडांची आणि फुलांनी फुललेली पळसाची झाडे आहेत, त्यामुळे ते वन सोनेरी रंगाने उजळून निघाले आहे.

द्विबाहुपरिणाहैस्तैस्त्रिहस्तायामविस्तरैः । मनः शिलाचूर्णनिभैः पाण्डुकेसरशालिभिः ।। ३७.

त्या झाडांची खोडे दोन बाहू एवढ्या जाडीची आणि तीन हात उंच व रुंद आहेत. त्यावर पिवळसर केसर असून, ती खडकाच्या चूर्णासारखी दिसतात.

पुष्पैर्मनोहरैर्व्याप्तं व्याकोशैर्गन्धशालिभिः। विराजते वनं सर्वं मत्तभ्रमरनादितम् ।। ३७.

त्या वनात मनमोहक, सुगंधी आणि पूर्ण उमललेल्या फुलांनी सगळीकडे भरलेले आहे. मद्यपान केलेल्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने संपूर्ण वन निनादते.

तद्वनं दानवैर्देवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसैः। किन्नरैरप्सरोभिश्च महानागैश्च सेवितम् ।। ३७.

त्या वनात दानव, देव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, किन्नर, अप्सरा आणि मोठे नाग नेहमी येत असतात.

तत्राश्रमं भगवतः कश्यपस्य प्रजापतेः। सिद्धसाध्यगणा कीर्णं नानाश्रुतिविभूषितम्। महानीलकुमुञ्जाभ्यामन्तरेप्यचलावथ ।। ३७.

त्या ठिकाणी, मोठ्या निळ्या आणि कुमुंज गवताच्या मध्ये, प्रजापती कश्यप ऋषींचे आश्रम आहे. तिथे सिद्ध आणि साध्य यांच्या समूहांनी भरलेले, विविध वेदपठणांनी सजलेले आणि हलत नसलेले असे हे आश्रम आहे.

महानद्याः सुखायास्तु तीरे सिद्धनिषेविते। पञ्चाशद्योजनायामं त्रिंशद्योजनविस्तरम्। रम्यं तालवनं तद्धि अर्द्धक्रोशोच्चमस्तकम् ।। ३७.

मोठ्या आणि शांत नदीच्या सुंदर काठी, जिथे सिद्ध लोक येतात, पन्नास योजन लांब आणि तीस योजन रुंद, उंच तळाच्या झाडांचे रम्य वन आहे, ज्याची टोकं अर्धा क्रोश उंच आहेत.

महामूलैर्महासारैः स्थिरैरविरलैः शुभैः। कुमुदाञ्जनसंस्थानैः परिवृत्तैर्महा फलैः। मृष्टगन्धरसोपेतैरुपेतं सिद्धसेवितम् ।। ३७.

त्या वनात मोठ्या मुळ्या आणि खोडांनी, मजबूत आणि घनदाट, कुमुद आणि काजळासारख्या दिसणाऱ्या, गोल आणि मोठ्या फळांनी, गोड वास आणि स्वाद असलेल्या, आणि सिद्ध लोक येणाऱ्या झाडांनी ते भरलेले आहे.

माहेन्द्रस्य द्विपेन्द्रस्य तत्र वास उदाहृतः। ऐरावतस्य भद्रस्य सर्वलोकेषु विश्रुतः ।। ३७.

तिथे महेंद्राचा मुख्य हत्ती, ऐरावत, याचे निवासस्थान आहे. तो सर्व लोकांत प्रसिद्ध आणि शुभ मानला जातो.

वेणुमन्तस्य शैलस्य सुमेधस्योत्तरेण च। सहस्रयोजनायामं विस्तीर्णं शतयोजनम् ।। ३७.

वेणुमंत आणि सुमेध या उत्तम पर्वतांच्या उत्तरेला, हजार योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद अशी मोठी भूमी आहे.

वृक्षगुल्मलतागुच्छैः सर्ववीरुद्भिरीरितम्। दूर्वाप्रस्तारमेवाथ सर्वसत्वविवर्जितम् ।। ३७.

ती भूमी उंच झाडे, झुडपे, वेलींनी आणि सर्व प्रकारच्या वनस्पतींनी आच्छादलेली आहे, पण ती दुर्वा गवताचा गालिचा असून, तिथे कोणतेही सजीव नाहीत.

तथा निषधशैलस्य देवशैलस्य चोत्तरे। सहस्रयोजनायामा शतयोजनविस्तृता ।। ३७.

तसेच, निशध आणि देव या पर्वतांच्या उत्तरेला, हजार योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद अशी भूमी आहे.

सवांह्येकशिला भूमिर्वृक्षवीरुद्विवर्जिता। आप्लुता पादमात्रेण ह्युदकेन समन्ततः ।। ३७.

ती भूमी एकच मोठी शिळा असून, झाडे आणि वनस्पती नसलेली आहे. सर्व बाजूंनी पावलाभर पाण्याने झाकलेली आहे.

इत्येता ह्यन्तरद्रोण्यो नानाकाराः प्रकीर्त्तिताः। मेरोः पूर्वेण विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः ।। ३७.

म्हणून, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, मेरूच्या पूर्वेला असलेल्या विविध अंतर्गत दऱ्या योग्य क्रमाने सांगितल्या आहेत.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

या प्रकारे, श्रीमहालपुराणातील वायूद्वारे सांगितलेल्या 'भुवनविन्यास' नावाच्या सत्तेतीसाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.

अतः परं प्रवक्ष्यामि दक्षिणान्दिशमाश्रिताः। या द्रोण्यः सिद्धचरिताः शृणु ता ह्यनुपूर्वशः ।। ३८.

आता मी दक्षिण दिशेला असलेल्या, सिद्ध लोकांनी वास केलेल्या दऱ्या क्रमाने सांगतो, नीट ऐका.

शिशिरस्याचलेन्द्रस्य पतङ्गस्यान्तरेण च। श्लक्ष्णभूमिश्रिया युक्तं लतालिङ्गितपादपम् ।। ३८.

शिशिर आणि पतंग या पर्वतांच्या मध्ये, गुळगुळीत आणि सुंदर भूमी आहे, जिथे वेलींनी झाडांना वेढले आहे.

पृथुक्षेपोच्चशिखरैः पादपैरुपशोभितम्। उदुम्बरवनं रम्यं पक्षिसङ्घनिषेवितम् ।। ३८.

रुंद आणि उंच शिखर असलेल्या झाडांनी सजलेले, पक्ष्यांच्या थव्यांनी गजबजलेले, रम्य उडुंबराचे वन तिथे आहे.

पक्वैर्विद्रुमसङ्काशै र्मधुपूर्णैर्मनोरमैः। ज्वलितं तद्वनं भाति महाकुम्भोपमैः फलैः ।। ३८.

त्या वनात, पिकलेली, प्रवाळासारखी लाल, मधाने भरलेली, मनाला आनंद देणारी आणि मोठ्या घटासारखी फळे चमकत आहेत.

तत् सिद्धयक्षगन्धर्वाः किन्नरा उरगास्तथा। विद्याधराश्च मुदिता उपजीवन्ति नित्यशः ।। ३८.

त्या ठिकाणी सिद्ध, यक्ष, गंधर्व, किन्नर, नाग आणि विद्याधर हे सर्व आनंदाने नेहमी वास करतात.

प्रसन्नस्वादुसलिलास्तत्र नद्यो बहूदकाः। सुरसामलतोयास्ताः सरांसि च समन्ततः ।। ३८.

तिथे स्वच्छ, गोड आणि भरपूर पाण्याच्या नद्या आहेत, ज्यांचे पाणी सुरसा आणि अमळा यांनी मिसळलेले आहे, आणि सर्व बाजूंना तलाव आहेत.

तत्राश्रमं भगवतः कर्द्दमस्य प्रजापतेः। रम्यं सुरगणाकीर्णं सर्वतश्चित्रकाननम्। समन्ताद्योजनशतं तद्वनं परिमण्डलम् ।। ३८.

तिथे प्रजापती कर्दम ऋषींचा रम्य आश्रम आहे, देवांच्या समूहांनी भरलेला, सर्व बाजूंनी सुंदर अरण्यांनी वेढलेला, आणि ते वन पूर्णपणे गोलाकार असून, चारही बाजूंना शंभर योजन विस्तारले आहे.

ताम्रवर्णस्य शैलस्य पतङ्गस्यान्तरेण तु। शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् ।। ३८.

तांबड्या रंगाच्या डोंगराचा आणि पतंग नावाच्या पर्वताचा मधे, शंभर योजन रुंद आणि दोनशे योजन लांब अशी एक विस्तीर्ण भूमी आहे.

तरुणादित्यसङ्काशैः पुण्डरीकैः समन्ततः। सहस्रपत्रैर्विकचैर्महापद्मैरलङ्कृतम् ।। ३८.

ती भूमी सर्व बाजूंनी उमललेल्या, हजार पाकळ्यांच्या कमळांनी आणि मोठ्या कमळांनी, जे उगवत्या सूर्यासारखे तेजस्वी आहेत, सुंदर सजलेली आहे.

तथा भ्रमरसंलीनैः शतपत्रैः सुगन्धिभिः। प्रफुल्ल्लैः शोभितजलं रक्तनीलैर्महोत्पलैः ।। ३८.

त्या पाण्यात सुगंधी, फुललेल्या, लाल आणि निळ्या कमळांनी, तसेच मधमाशांनी भरलेल्या शतदल कमळांनी, पाण्याचे सौंदर्य खुलले आहे.

सरोवरं महापुण्यं देवदानवसेवितम्। महोरगैरध्युषितं नीलजाल विभूषितम् ।। ३८.

तेथे एक मोठे आणि पुण्यवान सरोवर आहे, जिथे देव आणि दैत्य येतात, मोठे सर्प राहतात आणि निळ्या कुमुदिनींच्या गुच्छांनी ते सजलेले आहे.

तस्य मध्ये जनपदो ह्यायतः शतयोजनः। त्रिंशद्योजनविस्तीर्णो रक्तधातुविभूषितः ।। ३८.

त्या सरोवराच्या मध्यभागी, शंभर योजन लांब आणि तीस योजन रुंद असा एक वसाहत आहे, जी लाल खनिजांनी सजलेली आहे.

तस्योपरि महारम्या प्रांशु प्राकारतोरणा। नरनारीगणाकीर्णा स्फीता विभवविस्तरैः ।। ३८.

त्या वसाहतीवर एक सुंदर, उंच तटबंदी आणि भव्य दरवाजे असलेली नगरी आहे, जिथे पुरुष आणि स्त्रियांची गर्दी आहे आणि संपत्तीने ती फुललेली आहे.