वायुपुराणम्

तत्र त्वेकं महापद्मं मध्ये पद्मवनस्य ह। कोटिपत्रप्रचारं तत्तरुणादित्यवर्चसम् ।। ३७.

त्या कमळवनाच्या मध्यभागी एक मोठे कमळ आहे, ज्याच्या कोट्यवधी पाकळ्या पसरलेल्या आहेत आणि ते ताज्या सूर्याच्या तेजासारखे चमकत आहे.

नित्यं व्याकोशमजरं चाञ्चल्याच्चातिमण्डलम्। चारुकेशरजालाढ्यं मत्तषट्‌पदनादितम् ।। ३७.

ते कमळ नेहमी फुललेले, कधीही न कोमेजणारे, हलणाऱ्या पाकळ्यांमुळे अतिशय सुंदर दिसते, त्यावर सुंदर केसर असून मद्यपान केलेल्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने ते निनादते.

तस्मिन् पद्मे भगवती साक्षाच्छ्रीर्नित्यमेव हि। लक्ष्म्याः पद्मं तदावासं मूर्त्तिमत्या न संशयः ।। ३७..

त्या कमळावर भगवती श्री स्वतः नेहमी वास करते; ते कमळ म्हणजे साक्षात लक्ष्मीचे मूर्त स्वरूपाचे निवासस्थान आहे, यात शंका नाही.

सरसस्तस्य पूर्वस्मिन् तीरे सिद्धनिषेवित। सदा पुष्पफलं रम्यं तत्र बिल्ववनं महत् ।। ३७.

त्या सरोवराच्या पूर्व किनाऱ्यावर, सिद्धांनी वास केलेले, नेहमी फुले आणि फळांनी डवरलेले, एक मोठे रम्य बेलाचे वन आहे.

शतयोजनविस्तीर्णं त्रियोजनशताय तम्। अर्धक्रोशोच्चशिखरैर्महावृक्षैः सहस्रशः ।। ३७.

ते वन शंभर योजन रुंद आणि तीनशे योजन लांब पसरलेले आहे, आणि त्यात हजारो मोठ्या झाडांची शिखरे अर्धा क्रोश उंच आहेत.

शाखासहस्रकलितैर्महास्कन्धैः समाकुलम्। फलैः सुवर्णसङ्काशैर्हरितैः पाण्डरैस्तथा ।। ३७.

त्या वनात हजारो फांद्या आणि मोठ्या खोडांनी भरलेली झाडे आहेत, त्यावर सोन्यासारखी चमकणारी, हिरवी आणि पांढरी फळे लटकलेली आहेत.

अमृतस्वादुसदृशैर्भेरीमात्रैः सुगन्धिभिः। शीर्यमाणैः पतद्भिश्च कीर्णा भूमिर्निरन्तरा ।। ३७.

त्या झाडांची फळे अमृतासारखी गोड, ढोलाएवढी मोठी आणि सुगंधी आहेत. ती फळे पडून जमीन सर्वत्र पसरलेली आहे.

नाम्ना तच्छ्रीवनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम्। गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैर्महानागैश्च सेवितम् ।। ३७.

त्या वनाला 'श्रीवन' असे नाव असून, ते सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे. गंधर्व, किन्नर, यक्ष आणि महानाग तिथे नेहमी वावरतात.

सिद्धैश्चैव समाकीर्णं नित्यं बिल्वफलाशिभिः। विविधैर्भूतसङ्घैश्च नित्यमेव निषेवितम् ।। ३७.

ते वन नेहमी सिद्धांनी भरलेले असते, जे बेलाची फळे खातात, आणि विविध प्रकारच्या भूतगणांनीही ते नेहमी गजबजलेले असते.

तस्मिन् वने भगवती साक्षाच्छ्रीर्नित्यमेव हि। देवी सन्निहिता तत्र सिद्धसङ्घैर्नमस्कृता ।। ३७.

त्या वनात भगवती श्री नेहमी वास करते; तिथे देवीला सिद्धांच्या समुदायाकडून वंदन केले जाते.

विकङ्कस्याचलेन्द्रस्य मणिशैलस्य चान्तरे। शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् ।। ३७.

विकंक आणि मणिशैल या पर्वतांच्या मध्ये शंभर योजन रुंद आणि दोनशे योजन लांब एक विशाल वन आहे.

विपुलञ्चम्पकवनं सिद्धचारणसेवितम्। पुष्पलक्ष्म्यावृतं भाति ज्वलन्तमिव नित्यदा ।। ३७.

ते मोठे चंपकाचे वन आहे, जिथे सिद्ध आणि चारण वावरतात. ते नेहमी फुलांच्या शोभेने झगमगत असून, जणू काही ते सतत प्रज्वलित आहे.

अर्द्धक्रोशोच्चशिखरैर्महास्कन्धैः पलाशिभिः । प्रफुल्लशाखाशिखरैः पिञ्जरं भाति तद्वनम् ।। ३७.

त्या वनात अर्धा क्रोश उंच शिखरे असलेली, मोठ्या खोडांची आणि फुलांनी फुललेली पळसाची झाडे आहेत, त्यामुळे ते वन सोनेरी रंगाने उजळून निघाले आहे.

द्विबाहुपरिणाहैस्तैस्त्रिहस्तायामविस्तरैः । मनः शिलाचूर्णनिभैः पाण्डुकेसरशालिभिः ।। ३७.

त्या झाडांची खोडे दोन बाहू एवढ्या जाडीची आणि तीन हात उंच व रुंद आहेत. त्यावर पिवळसर केसर असून, ती खडकाच्या चूर्णासारखी दिसतात.

पुष्पैर्मनोहरैर्व्याप्तं व्याकोशैर्गन्धशालिभिः। विराजते वनं सर्वं मत्तभ्रमरनादितम् ।। ३७.

त्या वनात मनमोहक, सुगंधी आणि पूर्ण उमललेल्या फुलांनी सगळीकडे भरलेले आहे. मद्यपान केलेल्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने संपूर्ण वन निनादते.

तद्वनं दानवैर्देवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसैः। किन्नरैरप्सरोभिश्च महानागैश्च सेवितम् ।। ३७.

त्या वनात दानव, देव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, किन्नर, अप्सरा आणि मोठे नाग नेहमी येत असतात.

तत्राश्रमं भगवतः कश्यपस्य प्रजापतेः। सिद्धसाध्यगणा कीर्णं नानाश्रुतिविभूषितम्। महानीलकुमुञ्जाभ्यामन्तरेप्यचलावथ ।। ३७.

त्या ठिकाणी, मोठ्या निळ्या आणि कुमुंज गवताच्या मध्ये, प्रजापती कश्यप ऋषींचे आश्रम आहे. तिथे सिद्ध आणि साध्य यांच्या समूहांनी भरलेले, विविध वेदपठणांनी सजलेले आणि हलत नसलेले असे हे आश्रम आहे.

महानद्याः सुखायास्तु तीरे सिद्धनिषेविते। पञ्चाशद्योजनायामं त्रिंशद्योजनविस्तरम्। रम्यं तालवनं तद्धि अर्द्धक्रोशोच्चमस्तकम् ।। ३७.

मोठ्या आणि शांत नदीच्या सुंदर काठी, जिथे सिद्ध लोक येतात, पन्नास योजन लांब आणि तीस योजन रुंद, उंच तळाच्या झाडांचे रम्य वन आहे, ज्याची टोकं अर्धा क्रोश उंच आहेत.

महामूलैर्महासारैः स्थिरैरविरलैः शुभैः। कुमुदाञ्जनसंस्थानैः परिवृत्तैर्महा फलैः। मृष्टगन्धरसोपेतैरुपेतं सिद्धसेवितम् ।। ३७.

त्या वनात मोठ्या मुळ्या आणि खोडांनी, मजबूत आणि घनदाट, कुमुद आणि काजळासारख्या दिसणाऱ्या, गोल आणि मोठ्या फळांनी, गोड वास आणि स्वाद असलेल्या, आणि सिद्ध लोक येणाऱ्या झाडांनी ते भरलेले आहे.

माहेन्द्रस्य द्विपेन्द्रस्य तत्र वास उदाहृतः। ऐरावतस्य भद्रस्य सर्वलोकेषु विश्रुतः ।। ३७.

तिथे महेंद्राचा मुख्य हत्ती, ऐरावत, याचे निवासस्थान आहे. तो सर्व लोकांत प्रसिद्ध आणि शुभ मानला जातो.

वेणुमन्तस्य शैलस्य सुमेधस्योत्तरेण च। सहस्रयोजनायामं विस्तीर्णं शतयोजनम् ।। ३७.

वेणुमंत आणि सुमेध या उत्तम पर्वतांच्या उत्तरेला, हजार योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद अशी मोठी भूमी आहे.

वृक्षगुल्मलतागुच्छैः सर्ववीरुद्भिरीरितम्। दूर्वाप्रस्तारमेवाथ सर्वसत्वविवर्जितम् ।। ३७.

ती भूमी उंच झाडे, झुडपे, वेलींनी आणि सर्व प्रकारच्या वनस्पतींनी आच्छादलेली आहे, पण ती दुर्वा गवताचा गालिचा असून, तिथे कोणतेही सजीव नाहीत.

तथा निषधशैलस्य देवशैलस्य चोत्तरे। सहस्रयोजनायामा शतयोजनविस्तृता ।। ३७.

तसेच, निशध आणि देव या पर्वतांच्या उत्तरेला, हजार योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद अशी भूमी आहे.

सवांह्येकशिला भूमिर्वृक्षवीरुद्विवर्जिता। आप्लुता पादमात्रेण ह्युदकेन समन्ततः ।। ३७.

ती भूमी एकच मोठी शिळा असून, झाडे आणि वनस्पती नसलेली आहे. सर्व बाजूंनी पावलाभर पाण्याने झाकलेली आहे.

इत्येता ह्यन्तरद्रोण्यो नानाकाराः प्रकीर्त्तिताः। मेरोः पूर्वेण विप्रेन्द्रा यथावदनुपूर्वशः ।। ३७.

म्हणून, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणांनो, मेरूच्या पूर्वेला असलेल्या विविध अंतर्गत दऱ्या योग्य क्रमाने सांगितल्या आहेत.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

या प्रकारे, श्रीमहालपुराणातील वायूद्वारे सांगितलेल्या 'भुवनविन्यास' नावाच्या सत्तेतीसाव्या अध्यायाचा समारोप झाला.

अतः परं प्रवक्ष्यामि दक्षिणान्दिशमाश्रिताः। या द्रोण्यः सिद्धचरिताः शृणु ता ह्यनुपूर्वशः ।। ३८.

आता मी दक्षिण दिशेला असलेल्या, सिद्ध लोकांनी वास केलेल्या दऱ्या क्रमाने सांगतो, नीट ऐका.

शिशिरस्याचलेन्द्रस्य पतङ्गस्यान्तरेण च। श्लक्ष्णभूमिश्रिया युक्तं लतालिङ्गितपादपम् ।। ३८.

शिशिर आणि पतंग या पर्वतांच्या मध्ये, गुळगुळीत आणि सुंदर भूमी आहे, जिथे वेलींनी झाडांना वेढले आहे.

पृथुक्षेपोच्चशिखरैः पादपैरुपशोभितम्। उदुम्बरवनं रम्यं पक्षिसङ्घनिषेवितम् ।। ३८.

रुंद आणि उंच शिखर असलेल्या झाडांनी सजलेले, पक्ष्यांच्या थव्यांनी गजबजलेले, रम्य उडुंबराचे वन तिथे आहे.