वायुपुराणम्

महाभद्रस्य सरस उत्तरेणापि श्रीमतः। ये मया पूर्वतः प्रोक्तास्तान्वदिष्ये यथाक्रमम् ।। ३६.

महाभद्र या पवित्र सरोवराच्या उत्तरेला, जे मी पूर्वी सांगितले आहेत, ते मी आता क्रमाने सांगतो.

शङ्कुकूटो महाशैलो वृषभो हंसपर्वतः। नागश्च कपिलश्चैव इन्द्रशैलश्च सानुमान् ।। ३६.

शंकुकूट हा मोठा पर्वत, वृषभ, हंसपर्वत, नाग, कपिल, इंद्रशैल आणि सानुमान हे पर्वत आहेत.

नीलः कनक श्रृङ्गश्च शतश्रृङ्गश्च पर्वतः। पुष्पको मेघशैलश्च विराजश्चाचलोत्तमः। जारुधिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ।। ३६.

नील, कनकशृंग, शतशृंग पर्वत, पुष्पक, मेघशैल, विराज हा उत्तम पर्वत, जारुधी पर्वतराज — हे सर्व उत्तरेतील पर्वत म्हणून ओळखले जातात.

एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम्। स्थल्योऽह्यन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ।। ३६.

या सर्व मुख्य पर्वतांच्या मध्ये, त्यांच्या अंतरावर असलेल्या पठारांचे, दऱ्यांचे आणि सरोवरांचे नावे ऐका.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम षट्‌त्रिंशोऽध्यायः

श्रीमहापुराणातील वायूने सांगितलेल्या 'भुवनविन्यास' नावाच्या छत्तीसाव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती आहे.

शीतान्तस्याचलेन्द्रस्य कुमुञ्जस्यान्तरेण तु। द्रोण्यो विहङ्गसङ्घुष्टा नानासत्त्वनिषेविताः ।। ३७.

शीतांत या पर्वतराज आणि कुमुंज यांच्या मध्ये, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गूंजणाऱ्या आणि विविध प्राण्यांनी वावरलेल्या दऱ्या आहेत.

त्रियोजनशतायामा विस्तीर्णाः शतयोजनाः। सुरसामलपानीयरम्यं तत्र सरोवरम् ।। ३७.

ती दऱ्या तीनशे योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद आहेत. तेथे देवांना प्रिय, निर्मळ पाण्याचे सुंदर सरोवर आहे.

द्रोण्यायामप्रमाणैस्तु पुण्डरीकैः सुगन्धिभिः। सहस्रशतपत्रैर्हि महापद्मैरलंकृतम् ।। ३७.

त्या सरोवरात मोठ्या परातीसारख्या, सुगंधी, असंख्य पाकळ्यांच्या कमळांनी आणि हजारो पाकळ्यांच्या मोठ्या कमळांनी सुंदर सजावट केलेली आहे.

महोरगैरध्युषितं महाभोगैर्दुरासदैः। देवदानवगन्धर्वैरुपस्पृष्टं जलं शुभम् ।। ३७.

त्या पवित्र पाण्यात महाकाय, मोठ्या फण्यांचे, जवळ जाण्यास कठीण असे सर्प राहतात. त्या पाण्याला देव, दानव आणि गंधर्व स्पर्श करतात.

पुण्यं तच्छ्रीसरो नाम प्रकाशं दिवि चेह च। प्रसन्नजलसम्पूर्णं शरण्यं सर्वदेहिनाम् ।। ३७.

ते पवित्र सरोवर 'श्रीसर' म्हणून स्वर्गात आणि पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे. ते स्वच्छ पाण्याने भरलेले असून सर्व जीवांसाठी आश्रयस्थान आहे.

तत्र त्वेकं महापद्मं मध्ये पद्मवनस्य ह। कोटिपत्रप्रचारं तत्तरुणादित्यवर्चसम् ।। ३७.

त्या कमळवनाच्या मध्यभागी एक मोठे कमळ आहे, ज्याच्या कोट्यवधी पाकळ्या पसरलेल्या आहेत आणि ते ताज्या सूर्याच्या तेजासारखे चमकत आहे.

नित्यं व्याकोशमजरं चाञ्चल्याच्चातिमण्डलम्। चारुकेशरजालाढ्यं मत्तषट्‌पदनादितम् ।। ३७.

ते कमळ नेहमी फुललेले, कधीही न कोमेजणारे, हलणाऱ्या पाकळ्यांमुळे अतिशय सुंदर दिसते, त्यावर सुंदर केसर असून मद्यपान केलेल्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने ते निनादते.

तस्मिन् पद्मे भगवती साक्षाच्छ्रीर्नित्यमेव हि। लक्ष्म्याः पद्मं तदावासं मूर्त्तिमत्या न संशयः ।। ३७..

त्या कमळावर भगवती श्री स्वतः नेहमी वास करते; ते कमळ म्हणजे साक्षात लक्ष्मीचे मूर्त स्वरूपाचे निवासस्थान आहे, यात शंका नाही.

सरसस्तस्य पूर्वस्मिन् तीरे सिद्धनिषेवित। सदा पुष्पफलं रम्यं तत्र बिल्ववनं महत् ।। ३७.

त्या सरोवराच्या पूर्व किनाऱ्यावर, सिद्धांनी वास केलेले, नेहमी फुले आणि फळांनी डवरलेले, एक मोठे रम्य बेलाचे वन आहे.

शतयोजनविस्तीर्णं त्रियोजनशताय तम्। अर्धक्रोशोच्चशिखरैर्महावृक्षैः सहस्रशः ।। ३७.

ते वन शंभर योजन रुंद आणि तीनशे योजन लांब पसरलेले आहे, आणि त्यात हजारो मोठ्या झाडांची शिखरे अर्धा क्रोश उंच आहेत.

शाखासहस्रकलितैर्महास्कन्धैः समाकुलम्। फलैः सुवर्णसङ्काशैर्हरितैः पाण्डरैस्तथा ।। ३७.

त्या वनात हजारो फांद्या आणि मोठ्या खोडांनी भरलेली झाडे आहेत, त्यावर सोन्यासारखी चमकणारी, हिरवी आणि पांढरी फळे लटकलेली आहेत.

अमृतस्वादुसदृशैर्भेरीमात्रैः सुगन्धिभिः। शीर्यमाणैः पतद्भिश्च कीर्णा भूमिर्निरन्तरा ।। ३७.

त्या झाडांची फळे अमृतासारखी गोड, ढोलाएवढी मोठी आणि सुगंधी आहेत. ती फळे पडून जमीन सर्वत्र पसरलेली आहे.

नाम्ना तच्छ्रीवनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम्। गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैर्महानागैश्च सेवितम् ।। ३७.

त्या वनाला 'श्रीवन' असे नाव असून, ते सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे. गंधर्व, किन्नर, यक्ष आणि महानाग तिथे नेहमी वावरतात.

सिद्धैश्चैव समाकीर्णं नित्यं बिल्वफलाशिभिः। विविधैर्भूतसङ्घैश्च नित्यमेव निषेवितम् ।। ३७.

ते वन नेहमी सिद्धांनी भरलेले असते, जे बेलाची फळे खातात, आणि विविध प्रकारच्या भूतगणांनीही ते नेहमी गजबजलेले असते.

तस्मिन् वने भगवती साक्षाच्छ्रीर्नित्यमेव हि। देवी सन्निहिता तत्र सिद्धसङ्घैर्नमस्कृता ।। ३७.

त्या वनात भगवती श्री नेहमी वास करते; तिथे देवीला सिद्धांच्या समुदायाकडून वंदन केले जाते.

विकङ्कस्याचलेन्द्रस्य मणिशैलस्य चान्तरे। शतयोजनविस्तीर्णं द्वियोजनशतायतम् ।। ३७.

विकंक आणि मणिशैल या पर्वतांच्या मध्ये शंभर योजन रुंद आणि दोनशे योजन लांब एक विशाल वन आहे.

विपुलञ्चम्पकवनं सिद्धचारणसेवितम्। पुष्पलक्ष्म्यावृतं भाति ज्वलन्तमिव नित्यदा ।। ३७.

ते मोठे चंपकाचे वन आहे, जिथे सिद्ध आणि चारण वावरतात. ते नेहमी फुलांच्या शोभेने झगमगत असून, जणू काही ते सतत प्रज्वलित आहे.

अर्द्धक्रोशोच्चशिखरैर्महास्कन्धैः पलाशिभिः । प्रफुल्लशाखाशिखरैः पिञ्जरं भाति तद्वनम् ।। ३७.

त्या वनात अर्धा क्रोश उंच शिखरे असलेली, मोठ्या खोडांची आणि फुलांनी फुललेली पळसाची झाडे आहेत, त्यामुळे ते वन सोनेरी रंगाने उजळून निघाले आहे.

द्विबाहुपरिणाहैस्तैस्त्रिहस्तायामविस्तरैः । मनः शिलाचूर्णनिभैः पाण्डुकेसरशालिभिः ।। ३७.

त्या झाडांची खोडे दोन बाहू एवढ्या जाडीची आणि तीन हात उंच व रुंद आहेत. त्यावर पिवळसर केसर असून, ती खडकाच्या चूर्णासारखी दिसतात.

पुष्पैर्मनोहरैर्व्याप्तं व्याकोशैर्गन्धशालिभिः। विराजते वनं सर्वं मत्तभ्रमरनादितम् ।। ३७.

त्या वनात मनमोहक, सुगंधी आणि पूर्ण उमललेल्या फुलांनी सगळीकडे भरलेले आहे. मद्यपान केलेल्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने संपूर्ण वन निनादते.

तद्वनं दानवैर्देवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसैः। किन्नरैरप्सरोभिश्च महानागैश्च सेवितम् ।। ३७.

त्या वनात दानव, देव, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, किन्नर, अप्सरा आणि मोठे नाग नेहमी येत असतात.

तत्राश्रमं भगवतः कश्यपस्य प्रजापतेः। सिद्धसाध्यगणा कीर्णं नानाश्रुतिविभूषितम्। महानीलकुमुञ्जाभ्यामन्तरेप्यचलावथ ।। ३७.

त्या ठिकाणी, मोठ्या निळ्या आणि कुमुंज गवताच्या मध्ये, प्रजापती कश्यप ऋषींचे आश्रम आहे. तिथे सिद्ध आणि साध्य यांच्या समूहांनी भरलेले, विविध वेदपठणांनी सजलेले आणि हलत नसलेले असे हे आश्रम आहे.

महानद्याः सुखायास्तु तीरे सिद्धनिषेविते। पञ्चाशद्योजनायामं त्रिंशद्योजनविस्तरम्। रम्यं तालवनं तद्धि अर्द्धक्रोशोच्चमस्तकम् ।। ३७.

मोठ्या आणि शांत नदीच्या सुंदर काठी, जिथे सिद्ध लोक येतात, पन्नास योजन लांब आणि तीस योजन रुंद, उंच तळाच्या झाडांचे रम्य वन आहे, ज्याची टोकं अर्धा क्रोश उंच आहेत.

महामूलैर्महासारैः स्थिरैरविरलैः शुभैः। कुमुदाञ्जनसंस्थानैः परिवृत्तैर्महा फलैः। मृष्टगन्धरसोपेतैरुपेतं सिद्धसेवितम् ।। ३७.

त्या वनात मोठ्या मुळ्या आणि खोडांनी, मजबूत आणि घनदाट, कुमुद आणि काजळासारख्या दिसणाऱ्या, गोल आणि मोठ्या फळांनी, गोड वास आणि स्वाद असलेल्या, आणि सिद्ध लोक येणाऱ्या झाडांनी ते भरलेले आहे.