वायुपुराणम्

इत्येते पर्वतवरा अन्ये च गिरयस्तथा। पूर्वेण मन्दरस्यैते सिद्धवासा उदाहृताः ।। ३६.

हे सर्व उत्तम पर्वत आहेत आणि तसेच इतर डोंगरसुद्धा आहेत. मंदारच्या पूर्वेला हे सिद्धांचे निवासस्थान म्हणून ओळखले जातात.

सरसो मानसस्येह दक्षिणा ये महाचलाः। ये कीर्तिता मया ते वै नामतस्तान्निबोधत ।। ३६.

मानस सरोवराच्या दक्षिणेला जे मोठे पर्वत आहेत आणि जे मी सांगितले आहेत, त्यांची नावे ऐका.

शैलस्त्रिशिखरश्चापि शिशिरश्चाचलोत्तमः। कलिङ्गश्च पतङ्गश्च रुचकश्चैव सानुमान् ।। ३६.

त्रिशिखर नावाचा शैल, शिशिर हा उत्तम पर्वत, कलिंग, पतंग, रुचक आणि सानुमान हे पर्वत आहेत.

ताम्राभश्च विशाखश्च तथा श्वेतोदरो गिरिः। समूलो विषधारश्च रत्नधारश्च पर्वतः ।। ३६.

ताम्राभ, विशाख, तसेच श्वेतोदर पर्वत, समूल, विषधार आणि रत्नधार हे पर्वत आहेत.

एकश्रृङ्गो महामूलो गजशैलः पिशाचकः। पञ्चशैलोऽथ कैलासो हिमवंश्चाचलोत्तमः ।। ३६.

एकशृंग, महामूल, गजशैल, पिशाचक, पंचशैल, कैलास आणि हिमवत हे उत्तम पर्वत आहेत.

इत्येते देवचरिता ह्युत्कृष्टाः पर्वतोत्तमाः। दिग्भागो दक्षिणे प्रोक्ता मेरोरमरवर्च्चसः ।। ३६.

हे सर्व देवांनी वावरलेले आणि श्रेष्ठ पर्वत आहेत. मेरूच्या तेजाने उजळणाऱ्या दक्षिण दिशेतील हे पर्वत सांगितले आहेत.

अपरेण सितोदस्य सरसो द्विजसत्तमाः। उत्तमा ये महाशैलास्तान् प्रवक्ष्ये यथाक्रमम् ।। ३६.

सितोदा सरोवराच्या पलीकडे, हे द्विजश्रेष्ठांनो, उत्तम मोठे पर्वत मी आता क्रमाने सांगतो.

सुवक्षाः शिखिशैलश्च कालो वैढूर्यपर्वतः। कपिलः पिङ्गलो रुद्रः सुरसश्च महाचलः ।। ३६.

सुवक्ष, शिखिशैल, काळ, वैढूर्य पर्वत, कपिल, पिंगळ, रुद्र आणि सुरस हे मोठे पर्वत आहेत.

कुमुदो मधुमांश्चैव अञ्जनीमुकुटस्तथा। कृष्णश्च पाण्डरश्चैव सहस्रशिखरश्चह ।। ३६.

कुमुद, मधुमान, अंजनिमुकुट, कृष्ण, पांडर आणि सहस्रशिखर हे पर्वत आहेत.

पारियात्रश्च शैलेन्द्रस्त्रिश्रृङ्गश्चाचलोत्तमः। इत्येते पर्वतवरा दिग्भागे पश्चिमे स्मृताः ।। ३६.

पारियात्र, पर्वतराज, त्रिशृंग हा उत्तम पर्वत, हे सर्व पश्चिम दिशेतील श्रेष्ठ पर्वत म्हणून ओळखले जातात.

महाभद्रस्य सरस उत्तरेणापि श्रीमतः। ये मया पूर्वतः प्रोक्तास्तान्वदिष्ये यथाक्रमम् ।। ३६.

महाभद्र या पवित्र सरोवराच्या उत्तरेला, जे मी पूर्वी सांगितले आहेत, ते मी आता क्रमाने सांगतो.

शङ्कुकूटो महाशैलो वृषभो हंसपर्वतः। नागश्च कपिलश्चैव इन्द्रशैलश्च सानुमान् ।। ३६.

शंकुकूट हा मोठा पर्वत, वृषभ, हंसपर्वत, नाग, कपिल, इंद्रशैल आणि सानुमान हे पर्वत आहेत.

नीलः कनक श्रृङ्गश्च शतश्रृङ्गश्च पर्वतः। पुष्पको मेघशैलश्च विराजश्चाचलोत्तमः। जारुधिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ।। ३६.

नील, कनकशृंग, शतशृंग पर्वत, पुष्पक, मेघशैल, विराज हा उत्तम पर्वत, जारुधी पर्वतराज — हे सर्व उत्तरेतील पर्वत म्हणून ओळखले जातात.

एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम्। स्थल्योऽह्यन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ।। ३६.

या सर्व मुख्य पर्वतांच्या मध्ये, त्यांच्या अंतरावर असलेल्या पठारांचे, दऱ्यांचे आणि सरोवरांचे नावे ऐका.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम षट्‌त्रिंशोऽध्यायः

श्रीमहापुराणातील वायूने सांगितलेल्या 'भुवनविन्यास' नावाच्या छत्तीसाव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती आहे.

शीतान्तस्याचलेन्द्रस्य कुमुञ्जस्यान्तरेण तु। द्रोण्यो विहङ्गसङ्घुष्टा नानासत्त्वनिषेविताः ।। ३७.

शीतांत या पर्वतराज आणि कुमुंज यांच्या मध्ये, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गूंजणाऱ्या आणि विविध प्राण्यांनी वावरलेल्या दऱ्या आहेत.

त्रियोजनशतायामा विस्तीर्णाः शतयोजनाः। सुरसामलपानीयरम्यं तत्र सरोवरम् ।। ३७.

ती दऱ्या तीनशे योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद आहेत. तेथे देवांना प्रिय, निर्मळ पाण्याचे सुंदर सरोवर आहे.

द्रोण्यायामप्रमाणैस्तु पुण्डरीकैः सुगन्धिभिः। सहस्रशतपत्रैर्हि महापद्मैरलंकृतम् ।। ३७.

त्या सरोवरात मोठ्या परातीसारख्या, सुगंधी, असंख्य पाकळ्यांच्या कमळांनी आणि हजारो पाकळ्यांच्या मोठ्या कमळांनी सुंदर सजावट केलेली आहे.

महोरगैरध्युषितं महाभोगैर्दुरासदैः। देवदानवगन्धर्वैरुपस्पृष्टं जलं शुभम् ।। ३७.

त्या पवित्र पाण्यात महाकाय, मोठ्या फण्यांचे, जवळ जाण्यास कठीण असे सर्प राहतात. त्या पाण्याला देव, दानव आणि गंधर्व स्पर्श करतात.

पुण्यं तच्छ्रीसरो नाम प्रकाशं दिवि चेह च। प्रसन्नजलसम्पूर्णं शरण्यं सर्वदेहिनाम् ।। ३७.

ते पवित्र सरोवर 'श्रीसर' म्हणून स्वर्गात आणि पृथ्वीवर प्रसिद्ध आहे. ते स्वच्छ पाण्याने भरलेले असून सर्व जीवांसाठी आश्रयस्थान आहे.

तत्र त्वेकं महापद्मं मध्ये पद्मवनस्य ह। कोटिपत्रप्रचारं तत्तरुणादित्यवर्चसम् ।। ३७.

त्या कमळवनाच्या मध्यभागी एक मोठे कमळ आहे, ज्याच्या कोट्यवधी पाकळ्या पसरलेल्या आहेत आणि ते ताज्या सूर्याच्या तेजासारखे चमकत आहे.

नित्यं व्याकोशमजरं चाञ्चल्याच्चातिमण्डलम्। चारुकेशरजालाढ्यं मत्तषट्‌पदनादितम् ।। ३७.

ते कमळ नेहमी फुललेले, कधीही न कोमेजणारे, हलणाऱ्या पाकळ्यांमुळे अतिशय सुंदर दिसते, त्यावर सुंदर केसर असून मद्यपान केलेल्या भुंग्यांच्या गुंजारवाने ते निनादते.

तस्मिन् पद्मे भगवती साक्षाच्छ्रीर्नित्यमेव हि। लक्ष्म्याः पद्मं तदावासं मूर्त्तिमत्या न संशयः ।। ३७..

त्या कमळावर भगवती श्री स्वतः नेहमी वास करते; ते कमळ म्हणजे साक्षात लक्ष्मीचे मूर्त स्वरूपाचे निवासस्थान आहे, यात शंका नाही.

सरसस्तस्य पूर्वस्मिन् तीरे सिद्धनिषेवित। सदा पुष्पफलं रम्यं तत्र बिल्ववनं महत् ।। ३७.

त्या सरोवराच्या पूर्व किनाऱ्यावर, सिद्धांनी वास केलेले, नेहमी फुले आणि फळांनी डवरलेले, एक मोठे रम्य बेलाचे वन आहे.

शतयोजनविस्तीर्णं त्रियोजनशताय तम्। अर्धक्रोशोच्चशिखरैर्महावृक्षैः सहस्रशः ।। ३७.

ते वन शंभर योजन रुंद आणि तीनशे योजन लांब पसरलेले आहे, आणि त्यात हजारो मोठ्या झाडांची शिखरे अर्धा क्रोश उंच आहेत.

शाखासहस्रकलितैर्महास्कन्धैः समाकुलम्। फलैः सुवर्णसङ्काशैर्हरितैः पाण्डरैस्तथा ।। ३७.

त्या वनात हजारो फांद्या आणि मोठ्या खोडांनी भरलेली झाडे आहेत, त्यावर सोन्यासारखी चमकणारी, हिरवी आणि पांढरी फळे लटकलेली आहेत.

अमृतस्वादुसदृशैर्भेरीमात्रैः सुगन्धिभिः। शीर्यमाणैः पतद्भिश्च कीर्णा भूमिर्निरन्तरा ।। ३७.

त्या झाडांची फळे अमृतासारखी गोड, ढोलाएवढी मोठी आणि सुगंधी आहेत. ती फळे पडून जमीन सर्वत्र पसरलेली आहे.

नाम्ना तच्छ्रीवनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम्। गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैर्महानागैश्च सेवितम् ।। ३७.

त्या वनाला 'श्रीवन' असे नाव असून, ते सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे. गंधर्व, किन्नर, यक्ष आणि महानाग तिथे नेहमी वावरतात.

सिद्धैश्चैव समाकीर्णं नित्यं बिल्वफलाशिभिः। विविधैर्भूतसङ्घैश्च नित्यमेव निषेवितम् ।। ३७.

ते वन नेहमी सिद्धांनी भरलेले असते, जे बेलाची फळे खातात, आणि विविध प्रकारच्या भूतगणांनीही ते नेहमी गजबजलेले असते.