वायुपुराणम्

मनोहराणि चत्वारि देवाक्रीडनकान्यथ। चतुर्दिशमुदाराणि नाम्ना श्रृणुत तानि मे ।। ३६.

त्या चार दिशांना देवांचे मनोहारी, भव्य क्रीडास्थानं आहेत; त्यांची नावे मी सांगतो, ऐका.

पूर्वञ्चैत्ररथं नाम दक्षिणं नन्दनं वनम्। वैभ्राजं पश्चिमं विद्यादुत्तरं सवितुर्वनम् ।। ३६.

पूर्वेकडील वनाचे नाव चित्ररथ, दक्षिणेकडील नंदनवन, पश्चिमेकडील वैभ्राज आणि उत्तरेकडील सवितृवन असे आहे.

महावनेषु चैतेषु निविष्टानि यथाक्रमम्। अनुबन्धानि रम्याणि विहङ्गैः कूजितानि च ।। ३६.

या मोठ्या वने एकामागून एक मांडलेली असून, तिथे रम्य प्रदेश आहेत आणि पक्ष्यांच्या गोड गाण्यांनी ते निनादत असतात.

वनैर्विस्तीर्णतीर्थानि महापुण्यावनानि च। महानागाधिवासानि सेवितानि महात्मभिः ।। ३६.

या वनांमध्ये विस्तीर्ण तीर्थस्थळे, अत्यंत पुण्यवान वने, मोठ्या नागांचे निवासस्थान आणि महात्म्यांनी वावरलेली ठिकाणे आहेत.

सुरसामललोयानि शिवानि सुसुखानि च। सिद्धदेवासुरवरैरुपस्पृष्टजलानि च ।। ३६.

ती स्थळे पवित्र, सुखदायक आणि आनंददायी असून, सिद्ध, देव आणि श्रेष्ठ असुरांनी स्पर्श केलेल्या पाण्याने युक्त आहेत.

छत्रप्रमाणैर्विकचैर्महागन्धैर्मनोहरैः। पुण्डरीकैर्महापत्रैरुत्पलैः शोभितानि च। महासरांसि चत्वारि तानि वक्ष्यामि नामतः ।। ३६.

छत्रासारख्या मोठ्या, पूर्ण उमललेल्या, सुगंधी आणि मनमोहक कमळांनी, मोठ्या पानांनी आणि उत्पलांनी ती तलाव शोभून दिसतात; मी त्या चार मोठ्या सरोवरांची नावे सांगतो.

अरुणोदं सरः पूर्वं दक्षिणं मानसं स्मृतम्। सितोदं पश्चिमसरो महाभद्रन्तथोत्तरम् ।। ३६.

पूर्वेकडील सरोवराचे नाव अरुणोद, दक्षिणेकडील मानस, पश्चिमेकडील सितोद आणि उत्तरेकडील महाभद्र असे आहे.

अरुणोदञ्च पूर्वेण ये च शैलास्ततः स्मृताः। तान् कीर्त्यमानांस्तत्त्वेन श्रृणुध्वं विस्तरान्मम ।। ३६.

अरुणोदच्या पूर्वेला असलेल्या पर्वतांची आणि त्यानंतरच्या पर्वतांची सविस्तर माहिती मी सांगतो, ती ऐका.

शीतान्तश्च कुमुञ्जश्च सुवीरश्चाचलोत्तमः। विकङ्को मणिशीलश्च वृषभश्चाचलोत्तमः ।। ३६.

शीतांत, कुमुंज, सुवीर, उत्तम पर्वत, विकंक, मणिशीला आणि वृषभ हे श्रेष्ठ पर्वत आहेत.

महानीलोऽथ रुचकः सबिन्दुर्मन्दरस्तथा। वेणुमांश्च सुमेधश्च निषधो देवपर्वतः ।। ३६.

महानील, त्यानंतर रुचक, सबिंदु, मंदार, वेणुमान, सुमेध, निषध आणि देवपर्वत हे पर्वत आहेत.

इत्येते पर्वतवरा अन्ये च गिरयस्तथा। पूर्वेण मन्दरस्यैते सिद्धवासा उदाहृताः ।। ३६.

हे सर्व उत्तम पर्वत आहेत आणि तसेच इतर डोंगरसुद्धा आहेत. मंदारच्या पूर्वेला हे सिद्धांचे निवासस्थान म्हणून ओळखले जातात.

सरसो मानसस्येह दक्षिणा ये महाचलाः। ये कीर्तिता मया ते वै नामतस्तान्निबोधत ।। ३६.

मानस सरोवराच्या दक्षिणेला जे मोठे पर्वत आहेत आणि जे मी सांगितले आहेत, त्यांची नावे ऐका.

शैलस्त्रिशिखरश्चापि शिशिरश्चाचलोत्तमः। कलिङ्गश्च पतङ्गश्च रुचकश्चैव सानुमान् ।। ३६.

त्रिशिखर नावाचा शैल, शिशिर हा उत्तम पर्वत, कलिंग, पतंग, रुचक आणि सानुमान हे पर्वत आहेत.

ताम्राभश्च विशाखश्च तथा श्वेतोदरो गिरिः। समूलो विषधारश्च रत्नधारश्च पर्वतः ।। ३६.

ताम्राभ, विशाख, तसेच श्वेतोदर पर्वत, समूल, विषधार आणि रत्नधार हे पर्वत आहेत.

एकश्रृङ्गो महामूलो गजशैलः पिशाचकः। पञ्चशैलोऽथ कैलासो हिमवंश्चाचलोत्तमः ।। ३६.

एकशृंग, महामूल, गजशैल, पिशाचक, पंचशैल, कैलास आणि हिमवत हे उत्तम पर्वत आहेत.

इत्येते देवचरिता ह्युत्कृष्टाः पर्वतोत्तमाः। दिग्भागो दक्षिणे प्रोक्ता मेरोरमरवर्च्चसः ।। ३६.

हे सर्व देवांनी वावरलेले आणि श्रेष्ठ पर्वत आहेत. मेरूच्या तेजाने उजळणाऱ्या दक्षिण दिशेतील हे पर्वत सांगितले आहेत.

अपरेण सितोदस्य सरसो द्विजसत्तमाः। उत्तमा ये महाशैलास्तान् प्रवक्ष्ये यथाक्रमम् ।। ३६.

सितोदा सरोवराच्या पलीकडे, हे द्विजश्रेष्ठांनो, उत्तम मोठे पर्वत मी आता क्रमाने सांगतो.

सुवक्षाः शिखिशैलश्च कालो वैढूर्यपर्वतः। कपिलः पिङ्गलो रुद्रः सुरसश्च महाचलः ।। ३६.

सुवक्ष, शिखिशैल, काळ, वैढूर्य पर्वत, कपिल, पिंगळ, रुद्र आणि सुरस हे मोठे पर्वत आहेत.

कुमुदो मधुमांश्चैव अञ्जनीमुकुटस्तथा। कृष्णश्च पाण्डरश्चैव सहस्रशिखरश्चह ।। ३६.

कुमुद, मधुमान, अंजनिमुकुट, कृष्ण, पांडर आणि सहस्रशिखर हे पर्वत आहेत.

पारियात्रश्च शैलेन्द्रस्त्रिश्रृङ्गश्चाचलोत्तमः। इत्येते पर्वतवरा दिग्भागे पश्चिमे स्मृताः ।। ३६.

पारियात्र, पर्वतराज, त्रिशृंग हा उत्तम पर्वत, हे सर्व पश्चिम दिशेतील श्रेष्ठ पर्वत म्हणून ओळखले जातात.

महाभद्रस्य सरस उत्तरेणापि श्रीमतः। ये मया पूर्वतः प्रोक्तास्तान्वदिष्ये यथाक्रमम् ।। ३६.

महाभद्र या पवित्र सरोवराच्या उत्तरेला, जे मी पूर्वी सांगितले आहेत, ते मी आता क्रमाने सांगतो.

शङ्कुकूटो महाशैलो वृषभो हंसपर्वतः। नागश्च कपिलश्चैव इन्द्रशैलश्च सानुमान् ।। ३६.

शंकुकूट हा मोठा पर्वत, वृषभ, हंसपर्वत, नाग, कपिल, इंद्रशैल आणि सानुमान हे पर्वत आहेत.

नीलः कनक श्रृङ्गश्च शतश्रृङ्गश्च पर्वतः। पुष्पको मेघशैलश्च विराजश्चाचलोत्तमः। जारुधिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ।। ३६.

नील, कनकशृंग, शतशृंग पर्वत, पुष्पक, मेघशैल, विराज हा उत्तम पर्वत, जारुधी पर्वतराज — हे सर्व उत्तरेतील पर्वत म्हणून ओळखले जातात.

एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम्। स्थल्योऽह्यन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ।। ३६.

या सर्व मुख्य पर्वतांच्या मध्ये, त्यांच्या अंतरावर असलेल्या पठारांचे, दऱ्यांचे आणि सरोवरांचे नावे ऐका.

इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते भुवनविन्यासो नाम षट्‌त्रिंशोऽध्यायः

श्रीमहापुराणातील वायूने सांगितलेल्या 'भुवनविन्यास' नावाच्या छत्तीसाव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती आहे.

शीतान्तस्याचलेन्द्रस्य कुमुञ्जस्यान्तरेण तु। द्रोण्यो विहङ्गसङ्घुष्टा नानासत्त्वनिषेविताः ।। ३७.

शीतांत या पर्वतराज आणि कुमुंज यांच्या मध्ये, पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने गूंजणाऱ्या आणि विविध प्राण्यांनी वावरलेल्या दऱ्या आहेत.

त्रियोजनशतायामा विस्तीर्णाः शतयोजनाः। सुरसामलपानीयरम्यं तत्र सरोवरम् ।। ३७.

ती दऱ्या तीनशे योजन लांब आणि शंभर योजन रुंद आहेत. तेथे देवांना प्रिय, निर्मळ पाण्याचे सुंदर सरोवर आहे.

द्रोण्यायामप्रमाणैस्तु पुण्डरीकैः सुगन्धिभिः। सहस्रशतपत्रैर्हि महापद्मैरलंकृतम् ।। ३७.

त्या सरोवरात मोठ्या परातीसारख्या, सुगंधी, असंख्य पाकळ्यांच्या कमळांनी आणि हजारो पाकळ्यांच्या मोठ्या कमळांनी सुंदर सजावट केलेली आहे.

महोरगैरध्युषितं महाभोगैर्दुरासदैः। देवदानवगन्धर्वैरुपस्पृष्टं जलं शुभम् ।। ३७.

त्या पवित्र पाण्यात महाकाय, मोठ्या फण्यांचे, जवळ जाण्यास कठीण असे सर्प राहतात. त्या पाण्याला देव, दानव आणि गंधर्व स्पर्श करतात.