वायुपुराणम्

तथा चतुर्थदिग्देशे नैर्ऋत्याधिपतेः सभा। नाम्ना कृष्णाङ्गना नाम विरूपाक्षस्य धीमतः ।। ३४.

त्याचप्रमाणे, चौथ्या दिशेला, नैऋत्याच्या अधिपतीची सभा आहे, जिला कृष्णांगना असे नाव आहे आणि ती बुद्धिमान विरूपाक्षाची आहे.

पञ्चमेऽप्यन्तरतटे एवमेव महासभा। वैवस्वतस्य विज्ञेया नाम्ना शुभवती सती। उदकाधिपतेः ख्याता वरुणस्य महात्मनः ।। ३४.

पाचव्या आतल्या भागातही, त्याचप्रमाणे एक मोठी सभा आहे, जिला शुभवती असे नाव आहे, ती वैवस्वताची असून, पाण्याच्या अधिपती महात्मा वरुणाची म्हणून प्रसिद्ध आहे.

परोत्तरे तथा देशे षष्ठेऽन्तरतटे शिवे। वायोर्गन्धवती नाम सभा सर्वगुणोत्तरा ।। ३४.

दूर उत्तर दिशेला, सहाव्या आतल्या भागात, वायूची गंधवती नावाची सभा आहे, जी सर्व गुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

सप्त मेऽप्यन्तरतटे नक्षत्राधिपतेः सभा। नाम्ना महोदया नाम शुद्धवैढूर्य्यवेदिका ।। ३४.

सातव्या आतल्या भागातही, नक्षत्रांच्या अधिपतीची सभा आहे, जिला महोदय असे नाव आहे आणि तिचा वेदी शुद्ध वैडूर्याचा आहे.

यत्तद्वै कर्णिकामूलमिति वै सम्प्रकीर्तितम्। तद्योजनसहस्राणां सप्ततीनामधः स्मृतम् ।। ३५.

जिला कर्णिकेचे मूळ म्हणतात, ती सत्तर हजार योजन खाली आहे असे सांगितले जाते.

चत्वरिंशत्तथाष्टौ च सहस्राण्यत्र मण्डलम्। शैलराजावृतं रम्यं मेरुमूलमिति श्रुतिः ।। ३५.

तेथे, अठ्ठेचाळीस हजार योजनांचे वर्तुळ आहे, जे रम्य असून पर्वतराजांनी वेढलेले आहे, आणि ते मेरूचे मूळ म्हणून ओळखले जाते.

तेषां गिरिसहस्राणामनेकेषु महोच्छ्रिताः। दिक्षु सर्वासु पर्य्यन्तैर्मर्य्यादाः पर्वताः स्मृताः ।। ३५.

त्या हजारो डोंगरांमध्ये, अनेक फार उंच आहेत; सर्व दिशांना, टोकांवर, पर्वत हेच सीमा मानले जातात.

निकुञ्जकन्दरनदीगुहानिर्झरशोभिताः। बहुप्रासादकटकै स्तटैश्च कुसुमोज्ज्वलैः ।। ३५.

त्या पर्वतांवर, झाडझुडपे, गुहा, नद्या, धबधबे आणि ओहोळ यांनी शोभा आलेली आहे, तसेच अनेक राजवाड्यांसारख्या किल्ल्यांनी आणि फुलांनी उजळलेल्या उतारांनी सजलेली आहेत.

नितम्बपुष्पमालौघैः सानुभिर्धातुमण्डितैः । शिखरैर्हेमकपिलैर्नैकप्रस्रवणावृतैः। शोभिता गिरयः सर्व्वे पुष्टै रत्न समर्पितैः ।। ३५.

सर्व पर्वत फुलांच्या माळांनी, रंगीबेरंगी धातूंनी, सोन्याच्या आणि तांबड्या शिखरांनी, अनेक झऱ्यांनी आणि मौल्यवान रत्नांनी समृद्ध व शोभिवंत आहेत.

विहङ्गशतसंजुष्टैः कुञ्जैरनुपमैरपि। सिहशार्दूलशरभैर्नैकैश्चामरवारणैः। नानावर्णाकृतिधरैः सेविता विविधैर्नगैः ।। ३५.

शेकडो पक्ष्यांनी, अनुपम झाडांनी, सिंह, वाघ, शरभ आणि अनेक उत्तम हत्ती यांनी, तसेच विविध रंगरूपाच्या वृक्षांनी हे पर्वत वसलेले आहेत.

सप्ताश्च हरिकृष्णाङ्गमेकैकं दशपर्वतम्। बाह्यमाभ्यन्तरा ये तु त्रिवाहास्तु समाः स्मृताः ।। ३५.

तेथे सात पर्वत आहेत, प्रत्येकाचे सोन्याचे आणि काळे भाग आहेत, प्रत्येकाच्या दहा बाह्य व अंतर्गत डोंगररांगा आहेत; मधले तीन पर्वत सारखेच मानले जातात.

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ। तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ ।। ३५.

जठर आणि देवकूट हे पूर्व दिशेचे पर्वत आहेत; दक्षिणेला आणि उत्तरेला अनुक्रमे निषध आणि नील पर्वत आहेत.

कैलासो हिमवांश्चैव दक्षिणोत्तरपर्वतौ। पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तव्यवस्थितौ ।। ३५.

कैलास आणि हिमवान हे दक्षिण आणि उत्तर पर्वत आहेत; हे पर्वत पूर्व-पश्चिम दिशेला पसरलेले असून, विविध रंगांनी नटलेले आहेत.

योऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रांशुः कनकपर्वतः। विष्कम्भं तस्य वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ।। ३५.

तो मेरू, हे द्विजश्रेष्ठांनो, उंच सोन्याचा पर्वत आहे; त्याची रुंदी मी सांगतो, ती लक्षपूर्वक ऐका.

महापादास्तु चत्वारो मेरोरथ चतुर्द्दिशम्। यैर्धृतत्वान्न चलति सप्तद्वीपवती मही ।। ३५.

मेरूचे चार मोठे पाया आहेत, प्रत्येक दिशेला एक; त्यांच्या आधारामुळे, सात द्वीपांनी युक्त पृथ्वी हलत नाही.

दशयोजनसाहस्र आयामस्तेषु पठ्यते। देवगन्धर्वयक्षाणां नानारत्नोपशोभिताः। नैकनिर्झरवप्राढ्या रम्यकन्दरनिर्मिताः ।। ३५.

त्यांची लांबी दहा हजार योजन आहे, आणि ती देव, गंधर्व, यक्ष यांच्यासाठी विविध रत्नांनी सजलेली आहे. तिथे अनेक धबधबे, डोंगरउतार आणि रम्य गुंफा आहेत.

नितम्बपुष्पकादम्बैः शोभिताश्चित्रसानवः। मनःशिलादरीभिश्च हरितालतलैस्तथा ।। ३५.

त्यांच्या रंगीबेरंगी शिखरांवर कदंब आणि फुलांच्या घोसांनी, तसेच अभ्रकाच्या आणि हिरव्या मण्यांच्या दगडांनी शोभा आलेली आहे.

सुवर्णमणिचित्राभिर्गुहाभिश्च समन्ततः। शुद्धहिङ्गुलकप्रख्यैः काञ्चनैर्धातुमण्डितैः ।। ३५.

सर्व बाजूंनी त्या गुंफा सोन्या-मण्यांनी आणि शुद्ध हिंगुळासारख्या रंगाच्या सोन्याच्या धातूंनी सजवलेल्या आहेत.

वरकाञ्चनचित्रैश्च प्रवालैः समलंकृताः। रुचिराः शतपर्वाणः सिद्धावासा मुदान्विताः। महाविमानैः श्रीमद्भिः समन्तात्परिदीपिताः ।। ३५.

त्या सोन्याच्या आणि प्रवाळाच्या सुंदर सजावटींनी, आकर्षक आणि अनेक कड्यांनी नटलेल्या, सिद्धांच्या आनंदी निवासस्थानांनी आणि भव्य तेजस्वी महालांनी सर्वत्र उजळलेल्या आहेत.

पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः। विपुलः पश्चिमे पार्श्वे सुपार्श्वश्चोत्तरे स्मृतः ।। ३५.

पूर्वेला मंदार नावाचा डोंगर आहे, दक्षिणेला गंधमादन, पश्चिमेला विपुल, आणि उत्तरेला सुपार्श्व म्हणून ओळखला जातो.

तेषां सहस्रश्रृङ्गेषु वज्रवैढूर्यवेदिकाः। शाखासहस्रकलिताः सुमूलाः सुप्रतिष्ठिताः ।। ३५.

त्यांच्या हजारो शिखरांवर वज्र आणि वैडूर्याच्या चौकटी आहेत, हजारो फांद्यांनी, मजबूत मुळांनी आणि पक्क्या उभ्या असलेल्या आहेत.

स्रिग्धैर्नीलैर्घनैः पर्णैः सञ्झन्नविविधाश्रयाः । अनेकप्रजनोत्सेधा महापुष्पफलोपगाः ।। ३५.

चकाकणाऱ्या गडद हिरव्या पानांनी, त्या अनेक जीवांना आसरा देतात; त्यांच्यावर भरपूर फुलं-फळं येतात आणि अनेक पिढ्यांनी वाढलेली आहेत.

यक्षगन्धर्वसेव्याश्च सेविताः सिद्धचारणैः। महावृक्षाः समुत्पन्नाश्चत्वारो द्वीपकेतवः ।। ३५.

या मोठ्या झाडांना यक्ष, गंधर्व, सिद्ध आणि चारण यांनी सेवा केली जाते; ही चारही द्वीपांची पताका म्हणून उभी आहेत.

मन्दरस्य गिरेःश्रृङ्गे महावृक्षः स केतुराट्। आलम्बशाखाशिखरः कन्दरश्चैव पादपः ।। ३५.

मंदार पर्वताच्या शिखरावर मोठं झाड आहे, जे मुख्य पताका आहे; त्याच्या फांद्या शिखराला टेकतात आणि खोड पायरीसारखं आहे.

महाकुम्भप्रमाणैस्तु पुष्पैर्विकचकेसरैः। महागन्धैर्मनोज्ञैश्च शोभितः सर्वकालजैः ।। ३५.

त्यावर मोठ्या कुंभाएवढी फुलं, उमललेली केसरं आणि सर्व ऋतूंमध्ये फुलणाऱ्या सुगंधानं ते नेहमीच शोभून दिसतं.

सहस्रमधिकं सोऽथ गन्धेनापूरयद्दिशः। योजनानां समन्ताद्वै मन्दमारुतवीजितः ।। ३५.

मग त्या झाडाचा सुगंध मंद वाऱ्याने वाहून, हजार योजनांपेक्षा जास्त अंतरावर सर्व दिशांना पसरतो.

वरकेतुरेव प्रथितो भद्राश्वो नाम यो द्विजाः। यत्र साक्षात् हृषीकेशः सिद्धसङ्घैर्महीयते ।। ३५.

ती मुख्य पताका भद्राश्व नावाने प्रसिद्ध आहे, जिथे हृषीकेश स्वतः सिद्धांच्या समूहांनी पूजिला जातो.

तस्य रुद्रकदम्बस्य तदा श्वेतहरो हरिः । प्राप्तवानपरश्रेष्ठः स तत्र सहितः पुरा ।। ३५.

तेथे, त्या रुद्रकदंबाच्या झाडाजवळ, पांढऱ्या गळ्याचा हरि पूर्वी इतरांसह आला होता.

तेन चालोकितं सर्वं द्वीपं द्विपदनायकाः। यस्य नाम्ना समाख्यातो भद्राश्वो नाम नामतः ।। ३५.

त्यांनी संपूर्ण द्वीप पाहिला आणि त्यांच्या नावावरूनच त्याला भद्राश्व असे नाव मिळाले.