वायुपुराणम्

तमिन्द्रलोकं लोकस्य ऋद्ध्या परमया युतम्। दीप्यते त्वमरश्रेष्ठैस्त्रिदशैर्नित्यसेवितम् ।। ३४.

तो इंद्रलोक, अत्युच्च समृद्धीने युक्त, अमरश्रेष्ठ व देवांनी नेहमी सेविला जातो आणि तेजाने चमकत असतो.

द्वितीयेऽप्यन्तरतटे वैदिश्ये पूर्व्वदक्षिणे। नानाधातुशतश्चित्रैः सुरम्यमतितेजसम् ।। ३४.

दुसऱ्या आतील उतारावर, आग्नेय दिशेला, असंख्य धातूंनी सजलेले, अत्यंत सुंदर आणि तेजस्वी असे स्थान आहे.

नैकरत्नार्थिततलमनेकस्तम्भसंयुतम्। जाम्बूनदकृतोद्यानं नानारत्नसुवेदिकम् ।। ३४.

त्याची जमीन अनेक रत्नांसाठी प्रसिद्ध असून, अनेक खांबांनी युक्त आहे, जांबूनद सोन्याची बाग आहे आणि विविध रत्नांचे चबुतरे आहेत.

कूटागारैर्विनिक्षिप्तमनेकैर्भवनोत्तमैः । महाविमानं प्रथितं भास्करं जातवेदसम् ।। ३४.

तेथे अनेक उत्तम महाल आणि घरे आहेत, एक प्रसिद्ध महान विमान आहे, जे सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असून, ते जातवेदस म्हणजे अग्नीचे आहे.

सा हि तेजोवती नाम हुताशस्य महासभा। साक्षात्तत्र सुरश्रेष्ठः सर्वदेवमुखोऽनलः ।। ३४.

तीच अग्नीची तेजोवती नावाची महान सभा आहे, जिथे देवांमध्ये श्रेष्ठ, सर्व देवांचा प्रमुख अग्नी स्वतः उपस्थित असतो.

शिखाशतसहस्राढ्यो ज्वालामाली विभा वसुः। स्तूयते हूयते चैव तत्र सर्षिगणैः सुरैः ।। ३४.

तो शेकडो हजार ज्वाळांनी समृद्ध, ज्वाळांच्या माळांनी सजलेला वसु म्हणून तिथे तेजाने झळकत असतो, आणि ऋषी व देव त्याची स्तुती व हवन करतात.

अधिदैवकृतं विप्रैर्विशेषः स तु उच्यते। स विभागञ्च तेजश्च सर्व एव न संशयः ।। ३४.

हे सर्व वैशिष्ट्य, जे ऋषींनी देवतांसाठी सांगितले आहे, तसेच सर्व विभाग आणि तेज, यात काहीच शंका नाही.

भोगान्तरमनुप्राप्त एकतेजो विभुः स्मृतः। पृथक्‌त्वञ्च हि युक्त्या तु कार्यकारणमिश्रितम् ।। ३४.

जेव्हा दुसऱ्या सुखाचा अनुभव मिळतो, तेव्हा एकच तेजस्वी, सर्वत्र व्यापणारा प्रकाश म्हणून त्याची ओळख होते; पण विचार केल्यावर, कारण आणि परिणाम यांच्या मिश्रणामुळे वेगळेपण दिसून येते.

तमग्निं लोकलोकज्ञैस्तद्वीर्यैंस्तत्परा क्रमैः । महात्मभिर्महासिद्धैर्महाभागैर्नमस्कृतम् ।। ३४.

त्या अग्नीला, जगांचे जाणकार, त्याच्या सामर्थ्यांसाठी, टप्प्याटप्प्याने, थोर आत्मे, सिद्ध पुरुष आणि भाग्यवान लोक नमस्कार करतात.

तृतीयेऽप्यन्तरतटे एवमेव महासभा। वैवस्वतस्य विज्ञेया लोके ख्याता सुसंयमा ।। ३४.

तिसऱ्या आतल्या भागातही, त्याचप्रमाणे एक मोठी सभा आहे, जिला वैवस्वताची सभा म्हणून ओळखले जाते आणि जी जगात उत्तम शिस्तीसाठी प्रसिद्ध आहे.

तथा चतुर्थदिग्देशे नैर्ऋत्याधिपतेः सभा। नाम्ना कृष्णाङ्गना नाम विरूपाक्षस्य धीमतः ।। ३४.

त्याचप्रमाणे, चौथ्या दिशेला, नैऋत्याच्या अधिपतीची सभा आहे, जिला कृष्णांगना असे नाव आहे आणि ती बुद्धिमान विरूपाक्षाची आहे.

पञ्चमेऽप्यन्तरतटे एवमेव महासभा। वैवस्वतस्य विज्ञेया नाम्ना शुभवती सती। उदकाधिपतेः ख्याता वरुणस्य महात्मनः ।। ३४.

पाचव्या आतल्या भागातही, त्याचप्रमाणे एक मोठी सभा आहे, जिला शुभवती असे नाव आहे, ती वैवस्वताची असून, पाण्याच्या अधिपती महात्मा वरुणाची म्हणून प्रसिद्ध आहे.

परोत्तरे तथा देशे षष्ठेऽन्तरतटे शिवे। वायोर्गन्धवती नाम सभा सर्वगुणोत्तरा ।। ३४.

दूर उत्तर दिशेला, सहाव्या आतल्या भागात, वायूची गंधवती नावाची सभा आहे, जी सर्व गुणांमध्ये श्रेष्ठ आहे.

सप्त मेऽप्यन्तरतटे नक्षत्राधिपतेः सभा। नाम्ना महोदया नाम शुद्धवैढूर्य्यवेदिका ।। ३४.

सातव्या आतल्या भागातही, नक्षत्रांच्या अधिपतीची सभा आहे, जिला महोदय असे नाव आहे आणि तिचा वेदी शुद्ध वैडूर्याचा आहे.

यत्तद्वै कर्णिकामूलमिति वै सम्प्रकीर्तितम्। तद्योजनसहस्राणां सप्ततीनामधः स्मृतम् ।। ३५.

जिला कर्णिकेचे मूळ म्हणतात, ती सत्तर हजार योजन खाली आहे असे सांगितले जाते.

चत्वरिंशत्तथाष्टौ च सहस्राण्यत्र मण्डलम्। शैलराजावृतं रम्यं मेरुमूलमिति श्रुतिः ।। ३५.

तेथे, अठ्ठेचाळीस हजार योजनांचे वर्तुळ आहे, जे रम्य असून पर्वतराजांनी वेढलेले आहे, आणि ते मेरूचे मूळ म्हणून ओळखले जाते.

तेषां गिरिसहस्राणामनेकेषु महोच्छ्रिताः। दिक्षु सर्वासु पर्य्यन्तैर्मर्य्यादाः पर्वताः स्मृताः ।। ३५.

त्या हजारो डोंगरांमध्ये, अनेक फार उंच आहेत; सर्व दिशांना, टोकांवर, पर्वत हेच सीमा मानले जातात.

निकुञ्जकन्दरनदीगुहानिर्झरशोभिताः। बहुप्रासादकटकै स्तटैश्च कुसुमोज्ज्वलैः ।। ३५.

त्या पर्वतांवर, झाडझुडपे, गुहा, नद्या, धबधबे आणि ओहोळ यांनी शोभा आलेली आहे, तसेच अनेक राजवाड्यांसारख्या किल्ल्यांनी आणि फुलांनी उजळलेल्या उतारांनी सजलेली आहेत.

नितम्बपुष्पमालौघैः सानुभिर्धातुमण्डितैः । शिखरैर्हेमकपिलैर्नैकप्रस्रवणावृतैः। शोभिता गिरयः सर्व्वे पुष्टै रत्न समर्पितैः ।। ३५.

सर्व पर्वत फुलांच्या माळांनी, रंगीबेरंगी धातूंनी, सोन्याच्या आणि तांबड्या शिखरांनी, अनेक झऱ्यांनी आणि मौल्यवान रत्नांनी समृद्ध व शोभिवंत आहेत.

विहङ्गशतसंजुष्टैः कुञ्जैरनुपमैरपि। सिहशार्दूलशरभैर्नैकैश्चामरवारणैः। नानावर्णाकृतिधरैः सेविता विविधैर्नगैः ।। ३५.

शेकडो पक्ष्यांनी, अनुपम झाडांनी, सिंह, वाघ, शरभ आणि अनेक उत्तम हत्ती यांनी, तसेच विविध रंगरूपाच्या वृक्षांनी हे पर्वत वसलेले आहेत.

सप्ताश्च हरिकृष्णाङ्गमेकैकं दशपर्वतम्। बाह्यमाभ्यन्तरा ये तु त्रिवाहास्तु समाः स्मृताः ।। ३५.

तेथे सात पर्वत आहेत, प्रत्येकाचे सोन्याचे आणि काळे भाग आहेत, प्रत्येकाच्या दहा बाह्य व अंतर्गत डोंगररांगा आहेत; मधले तीन पर्वत सारखेच मानले जातात.

जठरो देवकूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वतौ। तौ दक्षिणोत्तरायामावानीलनिषधायतौ ।। ३५.

जठर आणि देवकूट हे पूर्व दिशेचे पर्वत आहेत; दक्षिणेला आणि उत्तरेला अनुक्रमे निषध आणि नील पर्वत आहेत.

कैलासो हिमवांश्चैव दक्षिणोत्तरपर्वतौ। पूर्वपश्चायतावेतावर्णवान्तव्यवस्थितौ ।। ३५.

कैलास आणि हिमवान हे दक्षिण आणि उत्तर पर्वत आहेत; हे पर्वत पूर्व-पश्चिम दिशेला पसरलेले असून, विविध रंगांनी नटलेले आहेत.

योऽसौ मेरुर्द्विजश्रेष्ठाः प्रांशुः कनकपर्वतः। विष्कम्भं तस्य वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ।। ३५.

तो मेरू, हे द्विजश्रेष्ठांनो, उंच सोन्याचा पर्वत आहे; त्याची रुंदी मी सांगतो, ती लक्षपूर्वक ऐका.

महापादास्तु चत्वारो मेरोरथ चतुर्द्दिशम्। यैर्धृतत्वान्न चलति सप्तद्वीपवती मही ।। ३५.

मेरूचे चार मोठे पाया आहेत, प्रत्येक दिशेला एक; त्यांच्या आधारामुळे, सात द्वीपांनी युक्त पृथ्वी हलत नाही.

दशयोजनसाहस्र आयामस्तेषु पठ्यते। देवगन्धर्वयक्षाणां नानारत्नोपशोभिताः। नैकनिर्झरवप्राढ्या रम्यकन्दरनिर्मिताः ।। ३५.

त्यांची लांबी दहा हजार योजन आहे, आणि ती देव, गंधर्व, यक्ष यांच्यासाठी विविध रत्नांनी सजलेली आहे. तिथे अनेक धबधबे, डोंगरउतार आणि रम्य गुंफा आहेत.

नितम्बपुष्पकादम्बैः शोभिताश्चित्रसानवः। मनःशिलादरीभिश्च हरितालतलैस्तथा ।। ३५.

त्यांच्या रंगीबेरंगी शिखरांवर कदंब आणि फुलांच्या घोसांनी, तसेच अभ्रकाच्या आणि हिरव्या मण्यांच्या दगडांनी शोभा आलेली आहे.

सुवर्णमणिचित्राभिर्गुहाभिश्च समन्ततः। शुद्धहिङ्गुलकप्रख्यैः काञ्चनैर्धातुमण्डितैः ।। ३५.

सर्व बाजूंनी त्या गुंफा सोन्या-मण्यांनी आणि शुद्ध हिंगुळासारख्या रंगाच्या सोन्याच्या धातूंनी सजवलेल्या आहेत.

वरकाञ्चनचित्रैश्च प्रवालैः समलंकृताः। रुचिराः शतपर्वाणः सिद्धावासा मुदान्विताः। महाविमानैः श्रीमद्भिः समन्तात्परिदीपिताः ।। ३५.

त्या सोन्याच्या आणि प्रवाळाच्या सुंदर सजावटींनी, आकर्षक आणि अनेक कड्यांनी नटलेल्या, सिद्धांच्या आनंदी निवासस्थानांनी आणि भव्य तेजस्वी महालांनी सर्वत्र उजळलेल्या आहेत.